هر چيزى را مى‌توان به تدريج اندكى بهتر كرد. اما در شرايطى كه ميليونها احتمال ناشى از يك تغيير اجتماعى را نمى‌توان پيش‌بينى كرد، حداقل كارى كه از صاحب نظران بر مى‌آيد اين است كه احساس خويش را ناديده نگيرند. فرد اگر حرفى را صادقانه و از روى احساس قلبى‌اش بزند و حتى اشتباه كند (مثل راسل كه حرفش را سراسر درست نمى‌دانيم اما همچنان از خواندن نوشته‌اش لذت مى‌بريم) بهتر است تا پيچيدن نسخه‌هايى بخشنامه‌وار بنا به مصلحت و موج و مد.
در ستایش بطالت
در ستایش بطالت

بهشت از طریق جهنم ــــ و بالعکس
تماشای مناظر جاری در استرالیا و فرانسه و حال‌وهوای کل غرب خاطراتی در من زنده میکند.
در مملکتی دیگر، افرادی سر صحبت باز می‌کنند و می‌پرسند اهل کجایی. به محض اینکه اسمم را می‌گویم و نشانی زادگاهم را می‌دهم احترام و علاقهٔ طرف دود می‌شود و به هوا می‌رود.
طرح کلی چنان برخوردهایی را در مطلبی تصویر کرده‌ام. شگفتا در انتخاب میان چنان موقعیتهایی و زیستن در میهن آریایی‌ـاسلامی، دومی را ترجیح می‌دهم.
کسانی عقیده دارند بهتر است آدم مخدوم جهنم باشد تا خادم بهشت. این "در وطن خویش غریب" مخدوم نیست و کسی به او خدمت نمی‌کند، اما حرف این است: اربابان وطنی می‌گویند فکرت را به زبان نیاور و هرچه را بر زبان آوردی ننویس تا عقوبت نبینی. میزبان مملکت خارجه حتی وقتی حرفت را بزنی و بنویسی احتمال دارد همچنان اعتقاد داشته باشد فکر واقعی‌ات چیز دیگری است چون مسلمانی و تقیه و دوگویی نزد مسلمان مباح و بل واجب است.
فرنگی با دقت به لیوان تگری سیاه و ژامبون دودی نگاه میکند و می‌گوید سلیقه‌ام در انتخاب عصرانه عالی است، و با بدگمانی می‌افزاید: اما شما که قرار نیست از این چیزها بخورید. می‌گویم چه کسی با من چنین قراری گذاشته؟ می‌پرسد: در مملکتتان هم از این کارها می‌کنید؟ می‌گویم در مغازهٔ سر خیابان نمی‌فروشند اما نمی‌گذاریم بهمان بد بگذرد. می‌پرسد پس این حرفهایی که دربارهٔ مملکت شما می‌زنند چیست؟
در نگاهش و از سؤالهای شبه‌بازجویی‌اش می‌خوانم: حرفها و حالت و ژست و میزانسن خوراکهای ممنوع فیلم است و بخشی از برنامه‌ای مخفی.
من ِ مسافر نه تنها باید پاسخگوی این اتهام باشم که اشخاصی در کشورم خیال دارند بمب اتمی بسازند، بلکه در این بعدازظهر پائیزی مشغول سوارکردن کلکی‌ام.
وقتی حتی مسافری بی‌اعتنا که ماست خودش را می‌خورد خودبه‌خود در مظان اتهام باشد، قیاس کنیم هزارها آدمی که فرنگی اعتقاد دارد مهمان اعانه‌جو و ناخوانده‌اند در زندگی روزمره چه مکافاتی دارند.
سوءتفاهم و عدم‌تفاهم در دنیا کم نبوده است و دشوار بتوان تصویری دقیق از یک جامعه به دست داد که در مورد تک‌تک آدمهای بسیار متفاوتش صدق کند. افرادی که مسلمان خوانده می‌شوند بیش از هر ملت و جامعه‌ای در سوِءتفاهم و عدم‌تفاهم گرفتار مانده‌اند و بیش از تمام قبایل و طوایف جهان از ناهمخوانی تصویر کلی با خصوصیات فردی خویش شکایت دارند.
صرف‌نظر از اینکه ناظر غیرمسلمان چه فکر میکند، آیا مسلمانها شعارهای صلح و برادری و برابری را واقعاً باور دارند؟ تردید دارم همهٔ آنها باور داشته باشند اما در این هم جای تردید است که همهٔ آنها یک جور فکر کنند.
فکر غلبه بر غرب و مسلمان‌کردن غربیان ریشه در سنت اسلام دارد. آئین یهود آمدن و رفتن کسی به نام عیسی مسیح را به رسمیت نمی‌شناسد اما نهاد مسیحیت را قبول دارد. مسیحی هم صنار زیر بار نمی‌رود که خدا با کسی در شبه‌جزیرﺓالعرب حرف زده باشد اما مسلمان را به عنوان واقعیت موجود می‌پذیرد.
اسلام پیغمبران هر دو دین قدیمی‌‌تر را قبول دارد اما آن آئینها را منسوخ و ملغی می‌داند و اعتقاد دارد پیروانشان باید حقانیت اسلام را بپذیرند وگرنه دشمن الله هستند. و تکلیف مؤمن راستین در برابر دشمن الله روشن است.
حرفهایی که برخی ناظران، عمدتاً خاورمیانه‌ای، دربارهٔ برخورد غربیان به مهاجر عرب و پاکستانی می‌زنند حتی وقتی درست و واقعی است ربطی به اصل بحث ندارد، همین طور پیش‌کشیدن مناقشهٔ ارضی در فلسطین و لشکرکشی به عراق و جنایات امپریالیسم و غیره.
اصل موضوع، بار آمدن بچهٔ مسلمان با طرز فکری مبتنی بر تحقق وعدهٔ الهی است، وعدهٔ استیلای مسلمانها بر کل مغرب‌زمین.
امروزه فرزندان والدین اسماً یهودی یا مسیحی هم این حق را یافته‌اند که اعلام کنند شخصاً پیرو هیچ دینی نیستند. در خاورمیانه و آفریقا زدن چنین حرفی یعنی شقّه‌‌شدن.
کسانی استدلال می‌کنند که اگر تمام مسیحیان مسئول ارتکابات کو کلوکس کلان شناخته نمی‌شوند پس تمام مسلمانها هم نباید مسئول رفتار جهادیون شناخته شوند. این حرف درست می‌بود اگر هر مسلمان‌زاده‌ای می‌توانست عقیده‌اش را آزادانه انتخاب و اعلام کند.
مردم مغرب‌زمین همواره این احساس را داشته‌اند که مهاجر عرب و پاکستانی مزوّرانه به ملت میزبان به چشم یک مشت نجس و قاذورات و کافر و مهدورالدم نگاه میکند. و وقتی این مهاجران در خیابانهای آنها کفش از پا درمی‌آورند و به سجده می‌روند، احساس فرنگی این نیست که کسانی در حال نیایش به درگاه پروردگار خویشند؛ این است که منظور از دمرافتادن در پیاده‌رو اهانت صریح به مالکان سرزمینی است که طبق وعدهٔ الهی به مؤمنان ارث خواهد رسید ــــ خیلی هم زود.

وعدهٔ الهی را چه کسانی قرار است تحقق بخشند؟ امثال موجود خوفناک با دست آهنی، و کسانی که بدن خود را با قمه آش و لاش می‌کنند تا هم ثواب برده باشند و هم مخالفان و کافران حساب کار دستشان بیاید.
میزبان که احساس میکند شوخی‌شوخی در خانهٔ خودش محاصره شده وقتی به دمرشوندگان و صاحبان چنگک آهنی و قمه‌زن‌ها می‌گوید Gimme a break, dude، یعنی ول کن بابا اسدالله، غریو و غوغا برمی‌خیزد که به مقدسات و وحی اهانت شد
فرنگی در هیچ جا ننوشته و هرگز نگفته است که اصل اسلام را قبول دارد گرچه می‌پذیرد که کسانی چنین باورهایی دارند. اما مسلمانها دوست دارند فکر کنند چون خودشان پیغمبری به نام عیسی را به رسمیت می‌شناسند، پس مسیحی هم اتوماتیک پیغمبر اسلام را به رسمیت شناخته است.
زمان صدور فتوای قتل سلمان رشدی، وقتی فیلمی دربارهٔ مسیح در غرب سروصدا به پا کرد، نمایندهٔ جمهوری اسلامی ایران در واتیکان نامه‌ای از وزارت ارشاد به مقامهای کلیسای کاتولیک رساند با این مضمون که علیه کفرگویان متحد شویم.
گمان نمی‌کنم کسی به آن پیشنهاد پاسخی داده باشد. تلقی کلیسا از اسلام مانند تلقی یهودیت است از مسیحیت: این هم برای خودش چیزی است و حرفی می‌زند، نه بیشتر.
افزون بر این، در آن سو، عقب‌نشینی مطبوعات غرب در برابر فشار مسلمانها در عمل یعنی دوباره میدان‌دادن به کلیسا و دست کشیدن از حق آزادی بیانی که روشنگری اروپا طی چند قرن مبارزه با دین به دست آورده است.
بامز‌ه‌تر از آن پیشنهاد، حرف ادوارد سعید، مسیحی فلسطینی، بود که گفت برای حل مشکلات جوامع خاورمیانه سنت فتوا باید احیا شود (صفحهٔ 83 این متن). پرُفسور فقید اگر خبر می‌داشت مدرسه در پاکستان یعنی چه، کاربرد مؤثر فتوا در این جوامع عمدتاً برای قتل نویسنده‌هاست و کل مردمان جوامع اسلامی گروگانهای فتوای ارتدادند، شاید پیش از رهنمود عالمانه دادن در روزنامهٔ الاهرام انگلیسی کمی بیشتر فکر می‌کرد.
به این نگارنده خرده گرفته‌اند چرا برای پاکستان پسوند "رجّاله‌آباد" و برای قبایل جنگل مولای آفریقا صفت "کورکچل‌ها" به کار برده. این طرز بیان شاید از نظر نزاکت اجتماعی (یا همان پالیتیکال کارکتنس کذایی) پسندیده نباشد اما صریح و دقیق و خالی از تعارف است. نگارنده قدری بیش از ادوارد سعید خبر دارد مطلب از چه قرار است.
نبرد خونین سراسری در خاورمیانه تازه آغاز شده است. دیهٔ فرد حامل جلیقهٔ انتحاری که پانزده سال پیش سی‌چهل هزار دلار بود ظاهراً به هزار دلار کاهش یافته و وقتی افزایش جمعیت در نتیجهٔ بهداشت ارمغان غرب به انفجارهای اجتماعی می‌انجامد و خلق به پا می‌خیزد و سرنیزه در نشیمنگاه قذافی فرو میکند و مملکت در ورطهٔ اغتشاش و بربریت فرو می‌غلتد، خیلی زود در حسرت روزهای امنیت و آرامش و صلح و پیشرفت سرهنگ ِ مشنگ آه می‌کشند.
ظاهراً طریق رستگاری مورد نظر برای رسیدن به بهشت موعود از ویران کردن خانهٔ خویش و غرب (بهشت کافران و جهنم مؤمنان) می‌گذرد. ایدئولوژی مبتنی بر نیهیلیسم و آنارشیسم.
20 دی ماه ٩٣
👍2
بخشی از کامنتی در فیسبوک در باب خشونت و رپ:
آقا این اشخاص دارند کلمات را عمداً، به قول عرب، "در غیرُ ما وضعُ له" استعمال می‌کنند، یعنی بیربط به مفهوم مورد نظر و خارج از کاربرد قراردادی آنها.
خشونت عبارت است از لت‌وکوب و کاربرد ابزاری برای زخمی‌کردن و/یا کشتن افراد.
پرخاش عبارت است از کلام شفاهی یا مکتوب با لحنی تندتر و شدتی بیش از آنچه در بیان متعارف به کار می‌رود.
اینکه به رپ خوانی یا گپ ریتمیک بگویند خشونت، نئولوژیسمی نه از روی بی‌اطلاعی از معنی واژه در فرهنگ لغت، بلکه نتیجهٔ تصمیمی است عامدانه برای "راه بنداز جا بنداز": از امروز به سوت‌زدن در سالن سینما یا جیغ‌کشیدن در استادیوم فوتبال می‌گوییم رفتار خشن؛ وقتی بارها تکرار شد و همه پذیرفتند که، به قول شیرازیها، شافتک زدن در مکانی عمومی هم نه بی‌انضباطی بلکه خشونت است، آن گاه می‌گوییم حالا بفرمایید ببینیم قانون در مورد توسل به خشانت چه می‌گوید.
شرورهای پست‌فطرت مادرقحبه‌ای‌اند (این طرز توصیف من را فقط می‌توان پرخاش کلامی و کم‌توجهی به نزاکت اجتماعی دانست؛ تعقیب و آزار و صدمهٔ جسمی به والدهٔ آنها را تجویز نکرده‌ام). این اشخاص تردید ندارند در ایران برای مستقیماً زدن معترضان (که حتی ادعا نشده پنجه‌بوکس و چاقوی ضامندار حمل می‌کرده‌اند) تک‌تیرانداز با قناصه (تفنگ دوربین‌دار) به پشت‌بام‌ها اعزام می‌کنند. و خوب می‌دانند که عکس و فیلم شکارچی‌ها و شهادت شهود موجود است.
اما پیام . . . (یعنی همانها) این است: چنانچه معترضان پرخاشگر بر قناصه‌دارهای خشن غلبه کنند خشونت راه خواهد افتاد؛ پس برای جلوگیری از خشونت احتمالی، حالیا توسل به هر درجه از خشونت مجاز است.
به همین سادگی و همین اندازه پیچیده و پرسفسطه.
آقا این اشخاص دارند کلمات را عمداً، به قول عرب، "در غیرُ ما وضعُ له" استعمال می‌کنند، یعنی بیربط به مفهوم مورد نظر و خارج از کاربرد قراردادی آنها.
خشونت عبارت است از لت‌وکوب و کاربرد ابزاری برای زخمی‌کردن و/یا کشتن افراد.
پرخاش عبارت است از کلام شفاهی یا مکتوب با لحنی تندتر و شدتی بیش از آنچه در بیان متعارف به کار می‌رود.
اینکه به رپ خوانی یا گپ ریتمیک بگویند خشونت، نئولوژیسمی نه از روی بی‌اطلاعی از معنی واژه در فرهنگ لغت، بلکه نتیجهٔ تصمیمی است عامدانه برای "راه بنداز جا بنداز": از امروز به سوت‌زدن در سالن سینما یا جیغ‌کشیدن در استادیوم فوتبال می‌گوییم رفتار خشن؛ وقتی بارها تکرار شد و همه پذیرفتند که، به قول شیرازیها، شافتک زدن در مکانی عمومی هم نه بی‌انضباطی بلکه خشونت است، آن گاه می‌گوییم حالا بفرمایید ببینیم قانون در مورد توسل به خشانت چه می‌گوید.
شرورهای پست‌فطرت مادرقحبه‌ای‌اند (این طرز توصیف من را فقط می‌توان پرخاش کلامی و کم‌توجهی به نزاکت اجتماعی دانست؛ تعقیب و آزار و صدمهٔ جسمی به والدهٔ آنها را تجویز نکرده‌ام). این اشخاص تردید ندارند در ایران برای مستقیماً زدن معترضان (که حتی ادعا نشده پنجه‌بوکس و چاقوی ضامندار حمل می‌کرده‌اند) تک‌تیرانداز با قناصه (تفنگ دوربین‌دار) به پشت‌بام‌ها اعزام می‌کنند. و خوب می‌دانند که عکس و فیلم شکارچی‌ها و شهادت شهود موجود است.
اما پیام . . . (یعنی همانها) این است: چنانچه معترضان پرخاشگر بر قناصه‌دارهای خشن غلبه کنند خشونت راه خواهد افتاد؛ پس برای جلوگیری از خشونت احتمالی، حالیا توسل به هر درجه از خشونت مجاز است.
به همین سادگی و همین اندازه پیچیده و پرسفسطه.
توقف انتشار یک‌هفته‌ای ِ روزناﻣﮥ آیندگان (٢٣ تا ٣١ اردیبهشت ٥٨)
پرفروش‌های آن روزها
بخشی از مقاله‌ای از کتاب در دست انتشار داستان آیندگان
فروردين ٥٨ در صفحهٔ فرهنگ روزهاى چهارشنبهٔ آيندگان ستونى جديد راه افتاد: كتابهاى زير چاپ، تازه و پرفروش هفته. در ايران مقايسهٔ فروش كتابها آسان نيست. منطقاً قرار است بر مبناى عدد و رقم باشد، اما ارقام از كجا بايد به دست آيد؟ تشخيص مطرح يا مهم‌بودن كتاب بنا به ارزيابى خوانندگانى خاص آسان‌تر است اما پاسخى به اين پرسش نمى‌دهد كه در مدت زمانى معين چند نسخهٔ آن را خريده‌اند. نقد و بررسى در نشرياتى پرخواننده و بگومگويى احتمالى بر سر محتواى اثر ممكن است آن را سر زبان بيندازد اما لزوماً مشخص‌كنندهٔ فروش نيست. رمانهاى به‌اصطلاح بازارى به مراتب بيش از كتاب پرسروصدا خريدار و خواننده دارند و داستانهاى عشقى و پرماجراى عامه‌پسند به تيراژهايى بسيار بالاتر از متنهاى نظرى و جدلى دست مى‌يابند. از اين رو، بيشتر احتمال دارد منتقد به كتابهاى خواص‌پسند، و نشريه به آثار مورد توجه ويراستارانش توجه كند تا صرف ارقام. دفعات چاپ هم در تمام موارد گويا نيست. اين را بايد ناشر اعلام كند اما اگر او نخواهد واقعيت را بگويد، زيرا معيار تعيين حق‌وحقوق مؤلف يا مترجم و نيز مبناى ماليات خواهد شد، چه؟ در سناريويى كه در دهه‌هاى اخير رايج شده، برخى عنوانها را چنان پياپى و با عجله تجديد چاپ مى‌كنند كه گويى جماعتى عظيم در صفى پايان‌ناپذير براى خريدن آنها هجوم آورده‌اند. اما ناظران بازار كتاب، با توجه به كيفيت نازل متن ظاهراً پرفروش و فقدان بازتاب آن در جامعه، در مواردى حتى در فروش رفتن تمام نسخه‌هاى چاپ اول ترديد دارند. تجديد چاپ هر ماههٔ برخى عنوانها ترفندى تبليغاتى تلقى مى‌شود از سوى شخص يا تشكيلاتى صاحب پول مفت به منظور جلب توجه و بازى‌دادن افكار عمومى. در جوامعى كه ارقام جدى است، واسطهٔ حقوقي‌ـمالى خبره رابط ناشر و صاحب اثر است و كتابفروشى بنگاهى است داراى دفتر و دستك معتبر نه صرفآ مغازه‌اى متعلق به يك كاسب حبيب‌الله و خودمختار، اما باز هم فهرست كتابهاى پرفروش چم‌ّوخم‌هاى خود را دارد. در برخى فهرستها در غرب، فروش يعنى رقابت ارقام، و كيفيت ادبى را ملاك نمى‌گيرند. در برخى ديگر، پرفروش‌ترين‌ها را به داستان و غيرداستان و علمى و سفرنامه تقسيم می‌كنند. در كنار اين ليستها، ارزش كتابها را با نقد و تحليل مشخص مى‌كنند تا دوغ و دوشاب يكى قلمداد نشود. نگارنده انتهاى سال ٥۷ كارى را چند سال پيشتر كوشيده بود شروع كند پى گرفت و يك نفر را مأمور جمع‌آورى ارقامى در اين زمينه كرد. اما از نيمهٔ دههٔ ٥٠ تغييرى مهم اتفاق افتاده بود: كتابهاى مشهور به جلدسفيد. پرفروش‌ها نه از بنگاههاى صاحب‌نام، كه از جاهايى كمتر شناخته‌شده يا حتى بى‌نام‌ونشان بيرون مى‌آمد و در بسيارى موارد محصول سازمانهاى سياسى بود. در چنان شرايطى، كتابفروش و حتى دستفروش هم به اندازهٔ ناشر منبع اطلاعات بود. اما چه رده‌اى از كتابفروشى و در كجاى شهر؟
براى شروع قرار شد از حدود سى كتابفروشى مقابل دانشگاه تهران بپرسيم. اينكه گسترش دامنهٔ تحقيق به مخبرالدوله و ناصرخسرو (در آن زمان خيابان كريم‌خان هنوز راستهٔ كتابفروشى نشده بود) چه نتايجى با چه تفاوتهايى به دست مى‌داد معلوم نيست.
قرار شد ليست هر هفته شامل ده عنوان باشد اما برخى هفته‌ها يازده يا نـُه يا هشت كتاب در ليست است. نگارنده به خاطر نمى‌آورد چرا، اما مستقيماً نظارت مى‌كرد و اطمينان دارد دخالتى استصوابى براى حذف و اضافه در كار نبود. و در شماره‌هاى چند چهارشنبه جاى ليست خالى است. هفتهٔ آخر ارديبهشت روزنامه منتشر نشد و يك چهارشنبهٔ ديگر تعطيل رسمى بود (گرچه ليست پرفروش‌ترين‌ها قاعدتاً بايد در شمارهٔ بعد منتشر شده باشد). خالى‌ماندن يكى دو چهارشنبهٔ ديگر هم لابد به سبب مسافرت يا گرفتارى مسئول تهيهٔ آن بود.
يك كمبود جدول ذكرنشدن تاريخ انتشار هر عنوان است. در چنين فهرستى بايد مشخص شود از انتشار هر كتاب چه مدت مى‌گذرد. درهرحال، در گرماگرم انتشار كتابهاى جلدسفيد، با ناشران و نويسندگان و مترجمانى كه در مواردى نيمه‌زيرزمينى بودند و چاپخانه‌هايى كه ردّى از خود به جا نمى‌گذاشتند، براى شروع بد نبود.
پيش از ادامهٔ بحث، عين فهرست كتابهاى پرفروش، با اين توضيح كه فهرست در اصل دو بخش ديگر هم دارد: كتابهاى تازه و كتابهاى زيرچاپ.
از خوانندگانى كه به تكميل و تصحيح اطلاعات فهرستها كمك كنند سپاسگزار خواهم بود.
چهارشنبه ٢٢
فروردين ٥٨
اقتصاد اسلامى، ابوالحسن بنى‌صدر
اسلام‌شناسى، على شريعتى
تاريخ سى‌ساله، بيژن جزنى
بخشی از مقاله‌ای از کتاب در دست انتشار داستان آیندگان
فروردين ٥٨ در صفحهٔ فرهنگ روزهاى چهارشنبهٔ آيندگان ستونى جديد راه افتاد: كتابهاى زير چاپ، تازه و پرفروش هفته. در ايران مقايسهٔ فروش كتابها آسان نيست. منطقاً قرار است بر مبناى عدد و رقم باشد، اما ارقام از كجا بايد به دست آيد؟ تشخيص مطرح يا مهم‌بودن كتاب بنا به ارزيابى خوانندگانى خاص آسان‌تر است اما پاسخى به اين پرسش نمى‌دهد كه در مدت زمانى معين چند نسخهٔ آن را خريده‌اند. نقد و بررسى در نشرياتى پرخواننده و بگومگويى احتمالى بر سر محتواى اثر ممكن است آن را سر زبان بيندازد اما لزوماً مشخص‌كنندهٔ فروش نيست. رمانهاى به‌اصطلاح بازارى به مراتب بيش از كتاب پرسروصدا خريدار و خواننده دارند و داستانهاى عشقى و پرماجراى عامه‌پسند به تيراژهايى بسيار بالاتر از متنهاى نظرى و جدلى دست مى‌يابند. از اين رو، بيشتر احتمال دارد منتقد به كتابهاى خواص‌پسند، و نشريه به آثار مورد توجه ويراستارانش توجه كند تا صرف ارقام. دفعات چاپ هم در تمام موارد گويا نيست. اين را بايد ناشر اعلام كند اما اگر او نخواهد واقعيت را بگويد، زيرا معيار تعيين حق‌وحقوق مؤلف يا مترجم و نيز مبناى ماليات خواهد شد، چه؟ در سناريويى كه در دهه‌هاى اخير رايج شده، برخى عنوانها را چنان پياپى و با عجله تجديد چاپ مى‌كنند كه گويى جماعتى عظيم در صفى پايان‌ناپذير براى خريدن آنها هجوم آورده‌اند. اما ناظران بازار كتاب، با توجه به كيفيت نازل متن ظاهراً پرفروش و فقدان بازتاب آن در جامعه، در مواردى حتى در فروش رفتن تمام نسخه‌هاى چاپ اول ترديد دارند. تجديد چاپ هر ماههٔ برخى عنوانها ترفندى تبليغاتى تلقى مى‌شود از سوى شخص يا تشكيلاتى صاحب پول مفت به منظور جلب توجه و بازى‌دادن افكار عمومى. در جوامعى كه ارقام جدى است، واسطهٔ حقوقي‌ـمالى خبره رابط ناشر و صاحب اثر است و كتابفروشى بنگاهى است داراى دفتر و دستك معتبر نه صرفآ مغازه‌اى متعلق به يك كاسب حبيب‌الله و خودمختار، اما باز هم فهرست كتابهاى پرفروش چم‌ّوخم‌هاى خود را دارد. در برخى فهرستها در غرب، فروش يعنى رقابت ارقام، و كيفيت ادبى را ملاك نمى‌گيرند. در برخى ديگر، پرفروش‌ترين‌ها را به داستان و غيرداستان و علمى و سفرنامه تقسيم می‌كنند. در كنار اين ليستها، ارزش كتابها را با نقد و تحليل مشخص مى‌كنند تا دوغ و دوشاب يكى قلمداد نشود. نگارنده انتهاى سال ٥۷ كارى را چند سال پيشتر كوشيده بود شروع كند پى گرفت و يك نفر را مأمور جمع‌آورى ارقامى در اين زمينه كرد. اما از نيمهٔ دههٔ ٥٠ تغييرى مهم اتفاق افتاده بود: كتابهاى مشهور به جلدسفيد. پرفروش‌ها نه از بنگاههاى صاحب‌نام، كه از جاهايى كمتر شناخته‌شده يا حتى بى‌نام‌ونشان بيرون مى‌آمد و در بسيارى موارد محصول سازمانهاى سياسى بود. در چنان شرايطى، كتابفروش و حتى دستفروش هم به اندازهٔ ناشر منبع اطلاعات بود. اما چه رده‌اى از كتابفروشى و در كجاى شهر؟
براى شروع قرار شد از حدود سى كتابفروشى مقابل دانشگاه تهران بپرسيم. اينكه گسترش دامنهٔ تحقيق به مخبرالدوله و ناصرخسرو (در آن زمان خيابان كريم‌خان هنوز راستهٔ كتابفروشى نشده بود) چه نتايجى با چه تفاوتهايى به دست مى‌داد معلوم نيست.
قرار شد ليست هر هفته شامل ده عنوان باشد اما برخى هفته‌ها يازده يا نـُه يا هشت كتاب در ليست است. نگارنده به خاطر نمى‌آورد چرا، اما مستقيماً نظارت مى‌كرد و اطمينان دارد دخالتى استصوابى براى حذف و اضافه در كار نبود. و در شماره‌هاى چند چهارشنبه جاى ليست خالى است. هفتهٔ آخر ارديبهشت روزنامه منتشر نشد و يك چهارشنبهٔ ديگر تعطيل رسمى بود (گرچه ليست پرفروش‌ترين‌ها قاعدتاً بايد در شمارهٔ بعد منتشر شده باشد). خالى‌ماندن يكى دو چهارشنبهٔ ديگر هم لابد به سبب مسافرت يا گرفتارى مسئول تهيهٔ آن بود.
يك كمبود جدول ذكرنشدن تاريخ انتشار هر عنوان است. در چنين فهرستى بايد مشخص شود از انتشار هر كتاب چه مدت مى‌گذرد. درهرحال، در گرماگرم انتشار كتابهاى جلدسفيد، با ناشران و نويسندگان و مترجمانى كه در مواردى نيمه‌زيرزمينى بودند و چاپخانه‌هايى كه ردّى از خود به جا نمى‌گذاشتند، براى شروع بد نبود.
پيش از ادامهٔ بحث، عين فهرست كتابهاى پرفروش، با اين توضيح كه فهرست در اصل دو بخش ديگر هم دارد: كتابهاى تازه و كتابهاى زيرچاپ.
از خوانندگانى كه به تكميل و تصحيح اطلاعات فهرستها كمك كنند سپاسگزار خواهم بود.
چهارشنبه ٢٢
فروردين ٥٨
اقتصاد اسلامى، ابوالحسن بنى‌صدر
اسلام‌شناسى، على شريعتى
تاريخ سى‌ساله، بيژن جزنى
❤1
اقتصاد به زبان ساده، محمود عسكرى‌زاده
سقوط ٧٩، پل اميل اردمن، ترجمهٔ حسين ابوترابيان
ماترياليسم و ديالكتيك، موريس كورنفورت، ترجمه خادم
من متهم مى‌كنم، كريم [كذا؛ فريدون] كشاورز [عنوان كامل: من متهم مى‌كنم، كميتهٔ مركزى حزب توده ايران را]
آذربايجان و مسئلهٔ ملى، عليرضا نابدل
منتخب آثار لنين، ترجمهٔ پورهرمزان
چين بعد از مائو، شارل بتلهايم، ترجمهٔ [عباس] ميلانى
٥ ارديبهشت
آبشوران، على‌اشرف درويشيان
اقتصاد به زبان ساده، عسكرى‌زاده
انقلاب در انقلاب، رژيس دبره
پرتوى از قرآن، محمود طالقانى
تلخون، صمد بهرنگى
ديوان لاهوتى
جنگل، آپتون سينكلر، ترجمهٔ ابوتراب باقرزاده
سرمايه، ماركس
ماهى سياه كوچولو، بهرنگى
مقدمه‌اى بر تاريخ، حميد مؤمنى
اصول ديالكتيك، كيوان
١٩ ارديبهشت
منشأ خانواده، مالكيت خصوصى و دولت، فريدريش انگلس، ترجمهٔ مسعود احمدزاده
اسلام‌شناسى، على شريعتى
فقر فلسفه، كارل ماركس
پرتوى از قرآن، آيت‌الله محمود طالقانى
در مورد مسئلهٔ مسكن، فريدريش انگلس، ترجمهٔ مهدى خانبابا تهرانى
روانشناسى اجتماعى و تاريخى، پورشنف، ترجمه رضى هيرمندى
اسلام و مالكيت، محمود طالقانى
سرمايه، كارل ماركس، ترجمهٔ الف الف
اقتصاد به زبان ساده، عسكرى‌زاده
منتخب آثار لنين، پورهرمزان
٩
خرداد
تاريخ تحولات اجتماعى ايران، مرتضى راوندى
جنگل، آپتون سينكلر، ترجمهٔ ابوتراب باقرزاده
در مورد مسئلهٔ مسكن، فريدريش انگلس، ترجمهٔ مهدى خانبابا تهرانى
تشيع علوى و تشيع صفوى، على شريعتى
چين بعد از مائو، شارل بتلهايم، ترجمهٔ عباس ميلانى
ماركس به زبان ساده، ريوس، ترجمهٔ پرويز آدرانى
پرتوى از قرآن (٤
جلد)، محمود طالقانى
منتخب آثار مائو (جلد ٥)
روانشناسى اجتماعى و تاريخى، پورشنف، ترجمهٔ رضى هيرمندى
دربارهٔ رهايى زنان، لنين
تاريخ بيست‌سالهٔ ايران، حسين مكى
٢٣
خرداد
پرتوى از قرآن (٤
جلد)، آيت‌الله طالقانى
مسائل لنينيسم، ى. استالين
طرحى از كمونيسم براى نوآموزان، رضا راستين
دولت، و. اى. لنين، ترجمهٔ جواد شمس
تحليل طبقاتى جامعهٔ چين، مائو تسه‌دون
كيش شخصيت، ابوالحسن بنى‌صدر
ماترياليسم و آمپيريوكريتيسم، لنين
چگونه قرآن بياموزيم، سازمان مجاهدين خلق
منتخب آثار مائو (جلد ٢)
٣١
خرداد
مسائل لنينيسم، ی. استالين
اسلام و مالكيت، محمود طالقانى
ماترياليسم ديالكتيك به زبان ساده، ترجمهٔ ع. رشيديان
طرحى از كمونيسم براى نوآموزان، رضا راستين
چين و كارگران، ژانت گولدواسر و استوارت دئوتى، ترجمهٔ ى. داودى و ج.رمضانى
ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، آيت‌الله طالقانى
تاريخ جهان نو، رابرت روزول پالمر، ترجمهٔ ابوالقاسم طاهرى
اسلام در ايران، پطروشفسكى، ترجمه كريم كشاورز
٦
تير
نيكاراگوئه، انتشارات نسيم
پرتوى از قرآن، محمود طالقانى
ماترياليسم به زبان ساده، نوشتهٔ جمعى از كارگران، دهقانان و سربازان چين، ترجمهٔ ع. رشيديان
اسلام در ايران، پطروشفسكى، ترجمهٔ كريم كشاورز
لنين براى نوآموزان
تكامل نظريهٔ مونيستى تاريخ، پلخانف، ترجمهٔ جلال علوى‌نيا
تاريخ جهان نو، ج ٢، ترجمهٔ ابوالقاسم طاهرى
محاسبهٔ اقتصادى و اَشكال مالكيت، شارل بتلهايم، ترجمهٔ سعيد سجاديان
اتحاديه‌هاى كارگرى، لنين
برخى ملاحظات پيرامون تاريخ انقلاب مشروطيت، رحيم نامور
اسلام و مالكيت، آيت‌الله طالقانى
ماركس به زبان ساده، ترجمهٔ پرويز آدرامى
١٣
تير
دانش سياسى، ترجمه و تنظيم: ج. اميد
جمعبندى سه‌ساله، حميد اشرف
پرتوى از قرآن، آيت‌الله محمود طالقانى
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
نيكاراگوئه
لنين براى نوآموزان، ريچارد آبينانسى و اسكات زارات، ترجمه م.آزاده
ماركسيسم چيست؟، اميل ترنر، ترجمه محمدتقى صالحى
كتاب كودكان و نوجوانان، گردآورنده: على‌اشرف درويشيان
كتاب سرخ، مائو تسه‌دون
تاريخ نهضتهاى فكرى ايران (از زرتشت تا تازى)، عبدالرفيع حقيقت
٢٠
تير
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م. ا. به‌آذين
يك، دو، سه، بينهايت، ژرژ گاموف، ترجمهٔ احمد بيرشك
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
بررسى اصلاحات ارضى، م. سوداگر
خانهٔ غارىِ انسان پكن، چيالان پو، ترجمه م. ناصرى
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: استثمار، ندای کارگر
قصص قرآن و تاريخ پيامبران، سيدمحمد صُحُفى
كتاب كودكان و نوجوانان، گردآورنده: على‌اشرف درويشيان
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
لنين براى نوآموزان، ريچارد آبينانسى و اسكار زارت، ترجمهٔ م. آزاده
٢۷
تير
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: دولت، انتشارات نداى كارگر
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
دانش سياسى، ترجمه و تنظيم: ج. اميد
سقوط ٧٩، پل اميل اردمن، ترجمهٔ حسين ابوترابيان
ماترياليسم و ديالكتيك، موريس كورنفورت، ترجمه خادم
من متهم مى‌كنم، كريم [كذا؛ فريدون] كشاورز [عنوان كامل: من متهم مى‌كنم، كميتهٔ مركزى حزب توده ايران را]
آذربايجان و مسئلهٔ ملى، عليرضا نابدل
منتخب آثار لنين، ترجمهٔ پورهرمزان
چين بعد از مائو، شارل بتلهايم، ترجمهٔ [عباس] ميلانى
٥ ارديبهشت
آبشوران، على‌اشرف درويشيان
اقتصاد به زبان ساده، عسكرى‌زاده
انقلاب در انقلاب، رژيس دبره
پرتوى از قرآن، محمود طالقانى
تلخون، صمد بهرنگى
ديوان لاهوتى
جنگل، آپتون سينكلر، ترجمهٔ ابوتراب باقرزاده
سرمايه، ماركس
ماهى سياه كوچولو، بهرنگى
مقدمه‌اى بر تاريخ، حميد مؤمنى
اصول ديالكتيك، كيوان
١٩ ارديبهشت
منشأ خانواده، مالكيت خصوصى و دولت، فريدريش انگلس، ترجمهٔ مسعود احمدزاده
اسلام‌شناسى، على شريعتى
فقر فلسفه، كارل ماركس
پرتوى از قرآن، آيت‌الله محمود طالقانى
در مورد مسئلهٔ مسكن، فريدريش انگلس، ترجمهٔ مهدى خانبابا تهرانى
روانشناسى اجتماعى و تاريخى، پورشنف، ترجمه رضى هيرمندى
اسلام و مالكيت، محمود طالقانى
سرمايه، كارل ماركس، ترجمهٔ الف الف
اقتصاد به زبان ساده، عسكرى‌زاده
منتخب آثار لنين، پورهرمزان
٩
خرداد
تاريخ تحولات اجتماعى ايران، مرتضى راوندى
جنگل، آپتون سينكلر، ترجمهٔ ابوتراب باقرزاده
در مورد مسئلهٔ مسكن، فريدريش انگلس، ترجمهٔ مهدى خانبابا تهرانى
تشيع علوى و تشيع صفوى، على شريعتى
چين بعد از مائو، شارل بتلهايم، ترجمهٔ عباس ميلانى
ماركس به زبان ساده، ريوس، ترجمهٔ پرويز آدرانى
پرتوى از قرآن (٤
جلد)، محمود طالقانى
منتخب آثار مائو (جلد ٥)
روانشناسى اجتماعى و تاريخى، پورشنف، ترجمهٔ رضى هيرمندى
دربارهٔ رهايى زنان، لنين
تاريخ بيست‌سالهٔ ايران، حسين مكى
٢٣
خرداد
پرتوى از قرآن (٤
جلد)، آيت‌الله طالقانى
مسائل لنينيسم، ى. استالين
طرحى از كمونيسم براى نوآموزان، رضا راستين
دولت، و. اى. لنين، ترجمهٔ جواد شمس
تحليل طبقاتى جامعهٔ چين، مائو تسه‌دون
كيش شخصيت، ابوالحسن بنى‌صدر
ماترياليسم و آمپيريوكريتيسم، لنين
چگونه قرآن بياموزيم، سازمان مجاهدين خلق
منتخب آثار مائو (جلد ٢)
٣١
خرداد
مسائل لنينيسم، ی. استالين
اسلام و مالكيت، محمود طالقانى
ماترياليسم ديالكتيك به زبان ساده، ترجمهٔ ع. رشيديان
طرحى از كمونيسم براى نوآموزان، رضا راستين
چين و كارگران، ژانت گولدواسر و استوارت دئوتى، ترجمهٔ ى. داودى و ج.رمضانى
ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، آيت‌الله طالقانى
تاريخ جهان نو، رابرت روزول پالمر، ترجمهٔ ابوالقاسم طاهرى
اسلام در ايران، پطروشفسكى، ترجمه كريم كشاورز
٦
تير
نيكاراگوئه، انتشارات نسيم
پرتوى از قرآن، محمود طالقانى
ماترياليسم به زبان ساده، نوشتهٔ جمعى از كارگران، دهقانان و سربازان چين، ترجمهٔ ع. رشيديان
اسلام در ايران، پطروشفسكى، ترجمهٔ كريم كشاورز
لنين براى نوآموزان
تكامل نظريهٔ مونيستى تاريخ، پلخانف، ترجمهٔ جلال علوى‌نيا
تاريخ جهان نو، ج ٢، ترجمهٔ ابوالقاسم طاهرى
محاسبهٔ اقتصادى و اَشكال مالكيت، شارل بتلهايم، ترجمهٔ سعيد سجاديان
اتحاديه‌هاى كارگرى، لنين
برخى ملاحظات پيرامون تاريخ انقلاب مشروطيت، رحيم نامور
اسلام و مالكيت، آيت‌الله طالقانى
ماركس به زبان ساده، ترجمهٔ پرويز آدرامى
١٣
تير
دانش سياسى، ترجمه و تنظيم: ج. اميد
جمعبندى سه‌ساله، حميد اشرف
پرتوى از قرآن، آيت‌الله محمود طالقانى
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
نيكاراگوئه
لنين براى نوآموزان، ريچارد آبينانسى و اسكات زارات، ترجمه م.آزاده
ماركسيسم چيست؟، اميل ترنر، ترجمه محمدتقى صالحى
كتاب كودكان و نوجوانان، گردآورنده: على‌اشرف درويشيان
كتاب سرخ، مائو تسه‌دون
تاريخ نهضتهاى فكرى ايران (از زرتشت تا تازى)، عبدالرفيع حقيقت
٢٠
تير
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م. ا. به‌آذين
يك، دو، سه، بينهايت، ژرژ گاموف، ترجمهٔ احمد بيرشك
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
بررسى اصلاحات ارضى، م. سوداگر
خانهٔ غارىِ انسان پكن، چيالان پو، ترجمه م. ناصرى
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: استثمار، ندای کارگر
قصص قرآن و تاريخ پيامبران، سيدمحمد صُحُفى
كتاب كودكان و نوجوانان، گردآورنده: على‌اشرف درويشيان
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
لنين براى نوآموزان، ريچارد آبينانسى و اسكار زارت، ترجمهٔ م. آزاده
٢۷
تير
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: دولت، انتشارات نداى كارگر
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
دانش سياسى، ترجمه و تنظيم: ج. اميد
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م. ا. به‌آذين
به روستائيان فقير، لنين
انقلاب و ضدانقلاب در شيلى، پل سوئيزى. هرى مگداف، ترجمهٔ خليل پاك‌نيا
كتاب كودكان و نوجوانان، گردآورنده: على‌اشرف درويشيان
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
محاسبه اقتصادى و اَشكال مالكيت، شارل بتلهايم، ترجمهٔ سعيد سجاديان
آزادى اقتصادى و اختناق سياسى در شيلى، ارولاندو لتاير، ترجمهٔ حميد اهرابى
٣
مرداد
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: دولت، انتشارات نداى كارگر
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
مبارزهٔ طبقاتى در اتحاد شوروى ١٩٢٣–١٩١۷، شارل بتلهايم، ترجمهٔ خسرو مردم‌دوست
سلام، آقا معلم، مرضيه احمدى‌اسكوئى
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م.ا.به‌آذين
اقتصاد سياسى پيش از ماركس، ا. آنيكين، ترجمهٔ جلال علوى‌نيا
كى بر مى‌گردى داداش جان، على‌اشرف درويشيان
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
اسلام‌شناسى، دكتر على شريعتى
اسلام و مالكيت، آيت‌الله طالقانى
١١
مرداد
مبارزهٔ طبقاتى در اتحاد شوروى ١٩٢٣–١٩١۷، شارل بتلهايم، ترجمهٔ خسرو مردم‌دوست
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: دولت
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
اقتصاد سياسى پيش از ماركس، ا. آنيكين، ترجمه جلال علوى‌نيا
كِى برمى‌گردى داداش جان، على‌اشرف درويشيان
اسلام و مالكيت، آيت‌الله طالقانى
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م. ا. به‌آذين
اسلام‌شناسى، دكتر على شريعتى
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
لنين براى نوآموزان، ريچارد آبينانسى و اسكات زارات، ترجمه م. آزاده
شانزدهم مرداد ٥٨
، چهار روز پس از انتخابات مجلس بررسى پيش‌نويس قانون اساسى (خبرگان)، آيندگان توقيف شد و يازده تن از نويسندگان و كاركنانش (شامل نگارنده) به زندان افتادند.
اين دوازده ليست دورنمايى است از فروش كتاب و گرايش كتابخوانها در آن روزها. ادغام آنها براى تعيين پرفروش‌ترين‌ها از نظر روشهاى آمارى ممكن است صحيح نباشد زيرا تاريخ انتشار هر عنوان و تعداد هفته‌هاى پرفروش بودن مشخص نيست. انتشار برخى عنوانها مربوط به دو سال پیشتر بود، مانند كتابهاى على شريعتى، و اسلام در ايران اوايل دههٔ ٥٠ منتشر شده بود. از اين ليست نمى‌توان فهميد در تمام آن سالها پرفروش بوده‌اند يا خواستارانى جديد يافته‌اند.
روشن‌نبودن دامنهٔ ارقام تيراژ و فاصلهٔ بين كتاب رديف اول و دوم و دهم ارزيابى را دشوارتر مى‌كند. با اين ١٢ فهرست حداكثر مى‌توان به تكرار نامهاى مؤلفان ايرانى توجه كرد، و اينكه آيا پيشتر هم در بازار كتاب شناخته‌شده بودند يا در همان روزها مطرح مى‌شدند.
عنوان يك ترجمه از به‌آذين چهار بار تكرار شده. از نامهايى كه پيشتر در خارج شناخته‌شده بودند مهدى خانبابا تهرانى فعال سياسى كهنه‌كار، و از كسانى كه طى دهه‌هاى بعد با انتشار كتابهاى ديگرى در خارج از ايران شهرت و اعتبارشان افزون شد نام عباس ميلانى ديده مى‌شود. و دو كتاب هم از ابوالحسن بنى‌صدر كه ستاره بختش طلوع مى‌كرد و در انتهاى همان سال نخستين رئيس جمهور ايران شد.
نام على شريعتى با دو كتاب پنج بار آمده و در ميان نامهاى ايرانى نفر سوم ليست است. نخستین صفى كه براى خريد كتاب ديدم بعدازظهرى در آبان ٥٦
از يك كتابفروشى تا عرض خيابان فخررازى مقابل دانشگاه تهران و در امتداد پياده‌رو ادامه مى‌يافت. ساعتى بعد كسى را براى خريدن كتابهاى پرخواستار فرستادم و چند نوشتهٔ على شريعتى به دستم رسيد. تا آن زمان (جز مطلبى دنباله‌دار و بحث‌انگيز منتسب به او در روزنامهٔ كيهان) نوشته‌اى از سخنران فقيد نخوانده بودم. همان شب خواندن را شروع كردم اما هيچ يك را نتوانستم به پايان برسانم. خواندن شمارى از سخنرانيها ماند براى بيست‌وپنج سال بعد به ضرورت نگارش فصلى از يك كتاب.
نفر دوم ِ نامهاى ايرانى كه همچنان فعال مانده على‌اشرف درويشيان است با شش بار تكرار براى سه كتاب. ركورددار فهرست، محمود طالقانى است با ١٦ بار تكرار براى سه كتاب.
حتى اگر تفسير چهار جلدى طالقانى را مانند ورق زر مى‌بردند، ظاهراً نوشته‌هاى او جاذبه‌اش را نزد نسل جديد مؤمنان كتابخوان از دست داد. نگاهش به دين، مانند تقريباً همهٔ نوانديشان مذهبى، توجه به اصول بود نه به حديث و روايت. اما از اصول و نصوص مى‌توان همان استفاده‌اى كرد كه در حيطهٔ حدیث و روايت مى‌كنند: يافتن مجوّز براى كارى كه قدرت مسلط، و كلا فرد مؤمن، تصميم به انجام آن گرفته باشد.
همان روزها در رد ادعاى هواداران اسلام با چهرهٔ انسانى كه مى‌گفتند دين با سرمايه‌دارى مخالف است، آذرى قمى، از نزديكان مؤتلفه، ميراث هنگفت يكى از امامان را مثال زد كه به گفتهٔ او شامل مقدار زيادى طلا بود. طالقانى با ناخشنودى غريد كه با اين حرفها جوانان را از دين برى مى‌كنند، اما استناد آيت‌الله رقيب را از اساس رد نكرد. فقط مى‌گفت اين حرفها را جلو نوجوانان علاقه‌مند به دين نزنيد و بهانه به دست منتقدان ندهيد. در
به روستائيان فقير، لنين
انقلاب و ضدانقلاب در شيلى، پل سوئيزى. هرى مگداف، ترجمهٔ خليل پاك‌نيا
كتاب كودكان و نوجوانان، گردآورنده: على‌اشرف درويشيان
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
محاسبه اقتصادى و اَشكال مالكيت، شارل بتلهايم، ترجمهٔ سعيد سجاديان
آزادى اقتصادى و اختناق سياسى در شيلى، ارولاندو لتاير، ترجمهٔ حميد اهرابى
٣
مرداد
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: دولت، انتشارات نداى كارگر
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
مبارزهٔ طبقاتى در اتحاد شوروى ١٩٢٣–١٩١۷، شارل بتلهايم، ترجمهٔ خسرو مردم‌دوست
سلام، آقا معلم، مرضيه احمدى‌اسكوئى
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م.ا.به‌آذين
اقتصاد سياسى پيش از ماركس، ا. آنيكين، ترجمهٔ جلال علوى‌نيا
كى بر مى‌گردى داداش جان، على‌اشرف درويشيان
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
اسلام‌شناسى، دكتر على شريعتى
اسلام و مالكيت، آيت‌الله طالقانى
١١
مرداد
مبارزهٔ طبقاتى در اتحاد شوروى ١٩٢٣–١٩١۷، شارل بتلهايم، ترجمهٔ خسرو مردم‌دوست
جامعهٔ سرمايه‌دارى را بشناسيم: دولت
پرتوى از قرآن، آيت‌الله طالقانى
اقتصاد سياسى پيش از ماركس، ا. آنيكين، ترجمه جلال علوى‌نيا
كِى برمى‌گردى داداش جان، على‌اشرف درويشيان
اسلام و مالكيت، آيت‌الله طالقانى
زمين نوآباد، ميخائيل شولوخف، ترجمهٔ م. ا. به‌آذين
اسلام‌شناسى، دكتر على شريعتى
الفباى كمونيسم، بوخارين، پرابرشنسكى
لنين براى نوآموزان، ريچارد آبينانسى و اسكات زارات، ترجمه م. آزاده
شانزدهم مرداد ٥٨
، چهار روز پس از انتخابات مجلس بررسى پيش‌نويس قانون اساسى (خبرگان)، آيندگان توقيف شد و يازده تن از نويسندگان و كاركنانش (شامل نگارنده) به زندان افتادند.
اين دوازده ليست دورنمايى است از فروش كتاب و گرايش كتابخوانها در آن روزها. ادغام آنها براى تعيين پرفروش‌ترين‌ها از نظر روشهاى آمارى ممكن است صحيح نباشد زيرا تاريخ انتشار هر عنوان و تعداد هفته‌هاى پرفروش بودن مشخص نيست. انتشار برخى عنوانها مربوط به دو سال پیشتر بود، مانند كتابهاى على شريعتى، و اسلام در ايران اوايل دههٔ ٥٠ منتشر شده بود. از اين ليست نمى‌توان فهميد در تمام آن سالها پرفروش بوده‌اند يا خواستارانى جديد يافته‌اند.
روشن‌نبودن دامنهٔ ارقام تيراژ و فاصلهٔ بين كتاب رديف اول و دوم و دهم ارزيابى را دشوارتر مى‌كند. با اين ١٢ فهرست حداكثر مى‌توان به تكرار نامهاى مؤلفان ايرانى توجه كرد، و اينكه آيا پيشتر هم در بازار كتاب شناخته‌شده بودند يا در همان روزها مطرح مى‌شدند.
عنوان يك ترجمه از به‌آذين چهار بار تكرار شده. از نامهايى كه پيشتر در خارج شناخته‌شده بودند مهدى خانبابا تهرانى فعال سياسى كهنه‌كار، و از كسانى كه طى دهه‌هاى بعد با انتشار كتابهاى ديگرى در خارج از ايران شهرت و اعتبارشان افزون شد نام عباس ميلانى ديده مى‌شود. و دو كتاب هم از ابوالحسن بنى‌صدر كه ستاره بختش طلوع مى‌كرد و در انتهاى همان سال نخستين رئيس جمهور ايران شد.
نام على شريعتى با دو كتاب پنج بار آمده و در ميان نامهاى ايرانى نفر سوم ليست است. نخستین صفى كه براى خريد كتاب ديدم بعدازظهرى در آبان ٥٦
از يك كتابفروشى تا عرض خيابان فخررازى مقابل دانشگاه تهران و در امتداد پياده‌رو ادامه مى‌يافت. ساعتى بعد كسى را براى خريدن كتابهاى پرخواستار فرستادم و چند نوشتهٔ على شريعتى به دستم رسيد. تا آن زمان (جز مطلبى دنباله‌دار و بحث‌انگيز منتسب به او در روزنامهٔ كيهان) نوشته‌اى از سخنران فقيد نخوانده بودم. همان شب خواندن را شروع كردم اما هيچ يك را نتوانستم به پايان برسانم. خواندن شمارى از سخنرانيها ماند براى بيست‌وپنج سال بعد به ضرورت نگارش فصلى از يك كتاب.
نفر دوم ِ نامهاى ايرانى كه همچنان فعال مانده على‌اشرف درويشيان است با شش بار تكرار براى سه كتاب. ركورددار فهرست، محمود طالقانى است با ١٦ بار تكرار براى سه كتاب.
حتى اگر تفسير چهار جلدى طالقانى را مانند ورق زر مى‌بردند، ظاهراً نوشته‌هاى او جاذبه‌اش را نزد نسل جديد مؤمنان كتابخوان از دست داد. نگاهش به دين، مانند تقريباً همهٔ نوانديشان مذهبى، توجه به اصول بود نه به حديث و روايت. اما از اصول و نصوص مى‌توان همان استفاده‌اى كرد كه در حيطهٔ حدیث و روايت مى‌كنند: يافتن مجوّز براى كارى كه قدرت مسلط، و كلا فرد مؤمن، تصميم به انجام آن گرفته باشد.
همان روزها در رد ادعاى هواداران اسلام با چهرهٔ انسانى كه مى‌گفتند دين با سرمايه‌دارى مخالف است، آذرى قمى، از نزديكان مؤتلفه، ميراث هنگفت يكى از امامان را مثال زد كه به گفتهٔ او شامل مقدار زيادى طلا بود. طالقانى با ناخشنودى غريد كه با اين حرفها جوانان را از دين برى مى‌كنند، اما استناد آيت‌الله رقيب را از اساس رد نكرد. فقط مى‌گفت اين حرفها را جلو نوجوانان علاقه‌مند به دين نزنيد و بهانه به دست منتقدان ندهيد. در
روزگار ما كسانى براى تجويز دهشت‌افكنى (به معنى امروزى ترور) آياتى از اَنفال و سوره‌هاى ديگر مطرح مى‌كنند. طالقانى هم اگر امروز زنده بود لابد مانند ساير نوانديشان دينى مى‌كوشيد به ديگران بقبولاند كه ” ترهبون” ربطى به ترور ندارد.
در ميان كتابهاى پرفروش آن ايام ترجمهٔ رمانى مستند ديده مى‌شود با عنوان جنگل. آپتون سينكلر روزنامه‌نگار و نويسندهٔ سوسياليست آمريكايى اين كتاب را در ١٩٠٦به نيت نقاب‌افكندن از چهرهٔ سرمايه‌دارى انتشار داد و در آن كوشيد نشان دهد صنعت گوشت آمريكا جنگلى است مخوف از درّندگان و قربانيانْ زير سقف سالنهاى كشتارگاه و كارخانه‌هاى فرآورده‌هاى گوشتى در شيكاگو و شهرهاى ديگر. كارگران روزمزد اين صنعت غالباً مهاجرانى از شرق اروپا بودند و حتى محروم از امتياز برده‌ها كه مى‌توانستند در محل كار خويش اتراق كنند. حشرات و موشها لابه‌لاى شقـّه‌‌هاى گوشت تبديل به سوسيس و كالباس مى‌شدند و سينكلر در داستانش ادعا مى‌كند كارگرى در مخزن گوشت افتاد و درسته چرخ شد.
جامعهٔ گوشتخوار آمريكا به خروش آمد، فروش داخلى كاهش يافت و صادرات گوشت نصف شد. سروصدا بالا گرفت و رئيس جمهور دستور تشكيل كميسيون تحقيق داد. از گزارش كميسيون تنها اين نكته انتشار يافت كه ادعاى چرخ‌شدن آدمْ قابل اثبات نيست. سينكلر به شهرت و ثروت رسيد اما اينكه رمان او تا چه حد به اشاعهٔ فكر سوسياليسم در آمريكا كمك كرده باشد جاى بحث دارد. درهرحال، به موجب قوانين جديد رعايت ضوابط بهداشتى در فرآورى و بسته‌بندى محصولات گوشتى اجبارى شد.
در توجه به گوشت، با تصوير بهيمى و خونالودش، آرمان عدالت اجتماعى در درجهٔ دوم، و انزجار از خوردن گوشت فاسد در درجهٔ اول قرار گرفت. سينكلر اذعان کرد شهرتش ”به این خاطر نبود که مردم برای کارگرها اهمیتی قائل باشند، از روی این نگرانی بود که گوشت گاو مریض می‌خورند“
و با طنزى تلخ گفت ”قلب جامعه را هدف گرفتم اما تصادفاً به معده‌اش زدم.“ (نخستين حكم حكومتى و فتواى جنجالى آيت‌الله خمينى پس از ورود به ايران هم دربارهٔ گوشت بود).
عجيب‌ترين عنوان در آن فهرستها ماترياليسم و آمپيريوكريتيسم است. جايى كه فروشگاه باگت و سوخارى را ”نان فانتزى“ مى‌نامند، اسم دكان بقالى را ”مينى سوپر“ و اسم قصابى را ”سوپر پروتئين“ مى‌گذارند، لابد به نانوايى سنگكى مى‌توان گفت ’سوپر كربوهيدرات‛
و عنوان كتاب لنين در فارسى، به جاى چيزى در مايهٔ نقد مبتنى بر دانش تجربى يا نقد تجربى، مى‌تواند آمپيريوكريتيسم باشد ــــ تداعى‌كنندهٔ نام كتابى پزشكى دربارهٔ نوعى بيمارى.
منبع
سایت محمد قائد
www.mghaed.com
در ميان كتابهاى پرفروش آن ايام ترجمهٔ رمانى مستند ديده مى‌شود با عنوان جنگل. آپتون سينكلر روزنامه‌نگار و نويسندهٔ سوسياليست آمريكايى اين كتاب را در ١٩٠٦به نيت نقاب‌افكندن از چهرهٔ سرمايه‌دارى انتشار داد و در آن كوشيد نشان دهد صنعت گوشت آمريكا جنگلى است مخوف از درّندگان و قربانيانْ زير سقف سالنهاى كشتارگاه و كارخانه‌هاى فرآورده‌هاى گوشتى در شيكاگو و شهرهاى ديگر. كارگران روزمزد اين صنعت غالباً مهاجرانى از شرق اروپا بودند و حتى محروم از امتياز برده‌ها كه مى‌توانستند در محل كار خويش اتراق كنند. حشرات و موشها لابه‌لاى شقـّه‌‌هاى گوشت تبديل به سوسيس و كالباس مى‌شدند و سينكلر در داستانش ادعا مى‌كند كارگرى در مخزن گوشت افتاد و درسته چرخ شد.
جامعهٔ گوشتخوار آمريكا به خروش آمد، فروش داخلى كاهش يافت و صادرات گوشت نصف شد. سروصدا بالا گرفت و رئيس جمهور دستور تشكيل كميسيون تحقيق داد. از گزارش كميسيون تنها اين نكته انتشار يافت كه ادعاى چرخ‌شدن آدمْ قابل اثبات نيست. سينكلر به شهرت و ثروت رسيد اما اينكه رمان او تا چه حد به اشاعهٔ فكر سوسياليسم در آمريكا كمك كرده باشد جاى بحث دارد. درهرحال، به موجب قوانين جديد رعايت ضوابط بهداشتى در فرآورى و بسته‌بندى محصولات گوشتى اجبارى شد.
در توجه به گوشت، با تصوير بهيمى و خونالودش، آرمان عدالت اجتماعى در درجهٔ دوم، و انزجار از خوردن گوشت فاسد در درجهٔ اول قرار گرفت. سينكلر اذعان کرد شهرتش ”به این خاطر نبود که مردم برای کارگرها اهمیتی قائل باشند، از روی این نگرانی بود که گوشت گاو مریض می‌خورند“
و با طنزى تلخ گفت ”قلب جامعه را هدف گرفتم اما تصادفاً به معده‌اش زدم.“ (نخستين حكم حكومتى و فتواى جنجالى آيت‌الله خمينى پس از ورود به ايران هم دربارهٔ گوشت بود).
عجيب‌ترين عنوان در آن فهرستها ماترياليسم و آمپيريوكريتيسم است. جايى كه فروشگاه باگت و سوخارى را ”نان فانتزى“ مى‌نامند، اسم دكان بقالى را ”مينى سوپر“ و اسم قصابى را ”سوپر پروتئين“ مى‌گذارند، لابد به نانوايى سنگكى مى‌توان گفت ’سوپر كربوهيدرات‛
و عنوان كتاب لنين در فارسى، به جاى چيزى در مايهٔ نقد مبتنى بر دانش تجربى يا نقد تجربى، مى‌تواند آمپيريوكريتيسم باشد ــــ تداعى‌كنندهٔ نام كتابى پزشكى دربارهٔ نوعى بيمارى.
منبع
سایت محمد قائد
www.mghaed.com
از مقاله 'آغاز همراه پایان'
بختیار:
چنين آدمهايي واقعي‌تر و واقع‌بين‌تر از آنند كه براي ساکنان اين صحاري جاذبه داشته باشند ـــ مردمي سرگشته كه معتاد شده‌اند به دنبال رویا بروند سپس از خماری بنالند و به دنبال تخیلات خلسه‌آور بعدي بگردند:
قيامي كه قعود نداشته باشد و رستاخيزي كه به تمام ظلمها پايان دهد و كارها يك بار براي هميشه سامان يابد
بختیار:
چنين آدمهايي واقعي‌تر و واقع‌بين‌تر از آنند كه براي ساکنان اين صحاري جاذبه داشته باشند ـــ مردمي سرگشته كه معتاد شده‌اند به دنبال رویا بروند سپس از خماری بنالند و به دنبال تخیلات خلسه‌آور بعدي بگردند:
قيامي كه قعود نداشته باشد و رستاخيزي كه به تمام ظلمها پايان دهد و كارها يك بار براي هميشه سامان يابد