فرهنگستان زبان فارسی‌ حق خودش مى‏‌داند به ساندویچ بگوید ”درازلقمه“ و به همبرگر بگوید ”گردلقمه“ (لابد به ساندویچ ژامبون خنزیر هم بگوید حرام‌‏لقمه)، اما حیطۀ فعالیتش زبان عربى را كه دربرنمى‌‏گیرد و قرار نیست براى آن زبان هم لغت بسازد.  پس این آقایان چنین واژه‌‏هایى را از كجا مى‌‏آورند؟  آیا چون اعتمادبه‌‏نفس كافى ندارند لازم مى‌‏بینند در هر فرصتى تخت‏گاز بفضلند؟
 
 

  
در فاصلۀ استكانهاى دو و سه به یاد امثال پرُفسور ام. ج. جانى‏‌لارى مى‌‏افتم و با خودم فكر مى‏‌كنم آیا ما یك مشت خنگعلى هستیم و درك مسائل جهان به نحوى طاقت‌‏فرسا دشوار است، یا این اشخاص بیش از حد لازم صاحب تفطـّن‌اند؟  و آیا هركس از خوان قدرت نصیبى داشته باشد خودبه‌‏خود متفكرى بزرگ به حساب مى‌‏آید؟
در فاصلهٔ سه و چهار فكر مى‌‏كنم آیا تضادى طنزآمیز میان عبدالرحمان وحید (كه بدجورى، به‏اصطلاح باطرى‏سازها، یك‏كنتاكتى و نورپایین بود) و خانم مگاواتى سوكارنو پوترى كه آمپرش از كیلووات هم بالا زده وجود دارد و مبارزۀ واقعى در اندونزى بین باطرى‏سازها و سیم‏‌كش‏‌هاست؟  و به یاد كاریكاتورهاى غلامعلى لطیفى از مهدى بازرگان مى‌‏افتم با استكان چاى و قاشق داخل آن كه همیشه كنار دست نخست وزیر دولتِ موقت بود.  شاید طفلك عبدالرحمان وحید هم ملتفت قاشق داخل استكان نبوده و به خودش صدمه زده است.
در فاصلۀ چهار و پنج متوجه مى‌‏شوم كه هرگز نمى‏‌توانم این پنیرهاى پاستوریزۀ بهداشتى اما شور و چرب‏‌وچیلى را جدى بگیرم و (با اجازۀ ادارۀ محترم بهداشت) پنیر یعنى دست‌‏كم پنج‌‏شش‌‏ماهه و متخلخل و كم‌‏نمك كه از اعماق حلـََب استخراج شده باشد.  گاهی هم شخصاً پنیركی حاوی زیره و ترخون درست می‌كنم.  به یاد مى‌‏آورم زمانى عشایر پنیرى درست مى‏‌كردند از شیر بز و در خیكى از پوست همان حیوان.  این پنیر محشر كه همان موقع هم كمیاب بود به‌‏اصطلاح تیز مى‌‏شد، یعنى نوعى قارچ در داخل خیك رشد مى‌‏كرد و ترشح آنزیم در مقابل آن، مزۀ پنیر را تغییر مى‌‏داد.  بعدها وقتى از مشابه فرانسوى این نوع پنیر ِ تند خوردم فوراً به یاد پنیر خیك بچگى‏‌مان در شیراز افتادم.
اخیراً دیدم كارخانه‌‏اى وطنى بسته‌‏اى گرانقیمت به‏‌عنوان پنیر تخمیرشده به بازار فرستاده است، و یك قطعه خریدم.  در خانه دیدم پنیرى است معمولى كه انگار یك مشت كپك سبزرنگ در سوراخ‏‌پوراخ‏‌هایش وارد كرده باشند.  كپك لعنتى با سرعتى موحش رشد مى‌‏كرد و پنیر را كه بیشتر شبیه جنگ‌‏افزار شیمیایى بود صبح روز بعد به سطل پرتاب كردم.  این چیز ِ پست‌مدرن اصلاً cheese نبود و نمونۀ خوبى براى بازگشت به خویشتن خویش به شمار نمى‌‏آمد.  كپك قلاّبى در سلوفان كجا و مزۀ تند در خیك اصیل كجا.  اسمى از قارچ و كپك شنیده‌‏اند اما در مسیر خیك‏‌باورى هنوز به این فاهمه نرسیده‌‏اند كه شاكلۀ‌ گزاره‏‌ها چیست.  شاید بد نباشد پنیرسازهاى ما قدرى با فلاسفۀ جدیدالتأسیس‏ ــــ‌ كه در كره‌‌گرفتن از آب و درست‌‏كردن دوغ پرچربى از ماستهاى خیالى صاحب‌‏نظرند ــــ‌ گفتمان كنند تا در نتیجۀ تفطـّن ِ تعاملى ِ آنها ادبیات صبحانۀ خلایق استعلا یابد.
در فاصلۀ پنج و شش (اگر استكان ششمی در قوری فلزی باقی مانده باشد) به یاد دست‌‏اندازها و پنچری‌هاى مطلبى مى‌‏افتم كه شب پیش تا بوق سگ نوشته‌‏ام و تصحیحات را روى كاغذى كه كنار بساط صبحانه است یادداشت مى‌‏كنم.
 

  
گاهى قدرى مرباى شاه توت، گردو، گوجه‏فرنگى یا ریحان تازه زینت‏افزاى بساط است، اما ستون خیمۀ صبحانه، پنیر و چاى است و بس.  آدمهایى مى‌‏شناسم كه براى صبحانه جایگاهى والا قائل نیستند و اگر هم جور نشود اهمیتى نمى‌‏دهند.  دوستى دارم كه مى‏‌گوید صبحانه را به این شوق مى‌‏خورد كه بلافاصله سیگار روشن كند ــــ‌ یعنى استفادۀ ابزارى از صبحانه.  چون ذاتاً بسیار دموكراتم، از روى تساهل و تسامح در برابر این تقدّس‌‏شكنى‌‏ها حرفى نمى‌‏زنم.
گاهى هم كه دیگران را به صبحانه دعوت مى‏كنم، چند بیضۀ ماكیان ِ املت‏شده در روغن زیتون و/یا كره به بساط می‌‏افزایم، با فلفل سیاه و زیره و لایه‏اى پنیر پیتزا روى آن.  مى‏‌دانم این حجم از كلسترول و ترى‏گلیسریدِ لذیذ هم خاكریز آسیب‏پذیر دیگرى است در برابر هجمۀ دلهره‌‏آور اهل طبابت، اما چه باید كرد با دل.  به گفتۀ ظریفى، مقدار هر مادّه‏‌اى كه مثل چربى و قند كوپنى شود معمولاً در خون شهروندان بالا مى‏رود، شاید چون نوع بشر فطرتاً احتكارگر است.
نوشیدن این حجم چاى پررنگ و بلعیدن این مقدار پنیر در واقع مى‌‏تواند سپر بلا باشد.  چنانچه گذر پوست به دبـّاغى بیفتد و آقا یا خانم پزشك نچ‏نچ‏كنان اعلام خطر كند كه یا باید دست از عادات مضرّ بردارم یا آمادۀ فنا باشم، همانند آن نویسندۀ چك، بخش اعظم صبحانۀ غیربهداشتى‌‏ام را فدا خواهم كرد و دست از این همه پنیر كلسترول‌آلود و چاى قلب‏خراب‏كن بر خواهم داشت تا سایر عاداتم محفوظ بماند ــــ مثل ناخدایى كه عدلهاى گرانقیمت را براى

نجات كشتى به دریا مى‌‏اندازد.
 آبان ٨٠

دریاب که از دالـَر جدا خواهی رفت
در پردهٔ اسرار فنا خواهی رفت
اااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا
گزارشی بی‌مانند از سقوط نهایی کابل و ورود وحوش غارهای تورَه بورَه به ارگ ریاست جمهوری افغانستان

https://www.facebook.com/M.Khairullah.Azad/posts/4995992343746122

پیام به کلابخانه
در صدمین سال ورود میرزاده عشقی به صحنه ادبی هنری و سیاسی جامعه ایران

نشر هردمبیل ایران
===========
یک کتاب قاعدتاً پس از دو یا سه بار ترجمه‌کردن باید ایرادهایش بر طرف شده باشد. چطور بعد از 13 بار ترجمه‌کردن،‌ ترجمهٔ سیزدهم از اولی بهتر نیست؟

حیا و هاراکیری

 
حیا و هاراکیری
دفتر مشق خط دوران دبیرستان صفحه‌ای داشت برای تمرین خوشنویسی با این جمله یا مصرع: "آبی که آبرو ببرد در گلو مریز."  بزرگترها و مدیرمعلم‌ها در کلهٔ محصل فرو می‌کردند آبرو رکن رکین و جوهر زندگی است.
 
در مفهوم آبرو پروا از شرم نهفته است اما مدیرمعلم‌ها برای پیشاپیش آگاهاندن نوجوان‌ها از موج تستوسترون که در آستانهٔ جوشش بود می‌گفتند لا حیاء فی‌الدین، یعنی در برخی موضوعهای مهم باید صریح بود و دین و ایمان رودربایستی برنمی‌دارد.  امروز حجت‌الاسلام دکتری که مشتاق است مدرن و ‌روزآمد و آزادفکر به نظر برسد وقتی در برابر دوربین فیلمبرداری به خانمهای محجّبهٔ حاضر در جلسه‌ای رسمی تکنیک سکس (یا به تلفظ خلخالی، sekes) می‌آموزد ظاهراً از همان اصل عبور مجاز از خط قرمز حیا استفاده می‌کند.
 
اعلامیهٔ تسلیم ژاپن در پایان جنگ جهانی دوم را نه نمایندهٔ امپراتور یا فردی نظامی یا نخست وزیر، که وزیر خارجهٔ آن کشور امضا کرد.  دلیلی که کسانی می‌آوردند جای تأمل داشت: نظامی ِ شکست‌‌خورده‌ای که امضا پای چنان متنی بگذارد بر پایهٔ سنت شرف در  جامعهٔ آبروستای ژاپن باید خودکشی کند.  این توجیه بیش از آنکه پاسخ باشد سؤال در پی داشت: چرا که نه؟ ژنرال شرمگینانه امضا ‌کند و سپس سرفرازانه دست به هاراکیری بزند.  هم رعایت مصلحت میهن و هم حفظ شرافت خویش.
 
در ایران معاصر گاه این پرسش مطرح می‌شود که اگر آبرو در حکم خون مؤمن است و نماز بازدارنده از منکرات،‌ چرا مثلاً متهم به کلاهبرداری از خلایق و دزدی از بیت‌المال در یکی از دادگاههای مفاسد اقتصادی رژیم اسلامی می‌گوید "نمی‌دانم چرا این اثر مهر [بر پیشانی‌ام] گاهی هست و گاهی نیست.  هرچه هم با ناخن می‌تراشم نمی‌رود."
 
کار از ناخن گذشته است.  با قطع جریان دلار، بالارفتن دمای جامعه و پیش‌لرزه‌های فزاینده، رندان حق‌پرست ظاهراً دست‌به‌کار پاک‌کردن استامپها با لیزر و بوتاکس شده‌اند.  مـُد اسلامی رایج در دههٔ سراسر سرقت 80 که مدتی گواه طاعت و عبادت و سجده‌های ماراتن بود اکنون چه بسا خبر از  همدستی در چپو و زمینخواری بدهد.  
 
در کنار اهل احتیاط،‌ ندرتاً آدم خجالتی هم پیدا می‌شود.  اوایل سال 58 ناصر میناچی وزیر شدیداً حق‌به‌جانب ارشاد و معاون پرخاشگرش مهدی ممکن در صدد بودند قانونی بگذرانند تا روزنامه‌ها ملزم شوند موضع سیاسی‌ خود را بالای صفحهٔ اول اعلام کنند.  با تعطیل گستردهٔ مطبوعات مستقل در مردادماه چنان طرحی بلاموضوع شد.
 
همان سال از سفارت آمریکا کاغذهایی بیرون آمد که در یکی از آنها میناچی دربارهٔ دخالت اهل حوزه و منبر در امور دولت حرف دلش را به مأموران آمریکایی زده بود.  در همان حال که به اهل جراید فشار می‌آورد موضعشان را به چماقدار و حاکم شرع نشان دهند، موضع خودش را به جواسیس نشان می‌داد.  یکی دو شب در هلفدونی خوابید و تا پایان زندگی، چندین دهه روزهٔ سکوت گرفت و مطلقاً جیک نزد.  هم هراس دایم از انفرادی و هم شاید شرم از هارت‌وپورت ریاکارانهٔ خویش.
 
شرمنده‌تر از  او: حسین تکبعلی‌زاده یکی از عاملان آتش‌زدن سینما رکس آبادان و جزغاله‌کردن چند صد نفر در مرداد 57.  در سالهای بعد تبلیغات رژیم اسلامی به تکرار انتساب آتش‌سوزی به ساواک ادامه ‌داد.  او که مأموریت برآشوبیدن آبادان و مناطق نفتی را به انجام رسانده بود مصراً خواستار رفع چنان تهمت خفـّت‌باری شد.
 
سال 59 محکمه‌ای ‌حتی با معیارهای حکومت اسلامی بسیار عجیب و نامعقول، حکم به قتل تکبعلی‌زاده و نیم‌دوجین بخت‌برگشته از جمله دو افسر شهربانی داد، بدون احضار آمرانی دامت افاضاته که متهم معترض بود به او حکم شرعی و وجوهات و تینر دادند اما حالا که ماجرا بر ملا شده خودشان را کنار کشیده‌اند.  آتش‌‌سوزی یا کار آدمهای رژیم سابق بود یا کار نیروهای اسلام.  هر دو با هم نمی‌شد.  درهرحال، صاحب و مدیر سینما چرا کیفر دیدند؟
 
پیشتر کسی با تکبعلی‌زاده کاری نداشت.  اگر رگ غیرتش بیرون نزده بود و تن داده بود که دروغ مصلحت‌آمیز لازمهٔ ‌دینداری و دنیاداری است، حالا شاید برای خودش کسی‌ و کاره‌ای بود و صاحب مال‌ومنال بادآورده.  "عسس مرا بگیر" او از مصادیق بارز هاراکیری ژاپنی بود: مردن در راه اجرای تکلیف الهی بهتر است از زیستن با اتهامی ننگین.  از میناچی هم باحیاتر بود.
 
در عهد استیلای عربهای شمال آفریقا بر آندلس، در قرن نهم میلادی طغیانی درگرفت که آن را "مسابقهٔ مرگ" نامیده‌اند.  کسانی از مردم مغلوب اسپانیا با اهانت علنی به مقدسات مسلمانهای فاتح داوطلبانه به کام مرگ می‌رفتند.  نوشته‌اند شمار موارد این گونه خودکشی از 44 تن گذشت. 

 
مسلمین دیگر بار به آندلس دست نیافتند و آن گونه سرکوبی را در سرزمین‌های خودشان اِعمال می‌کنند.  امروز در ایران خودکشی، انتحار، استشهاد یا هاراکیری دسته‌جمعی و اعلام‌شده در شیوه‌ای جدید سر برمی‌آورد: زنان و مردانی از خود گذشته و خط‌شکن، بسیاری‌شان غیرمشهور، با سر در شکم نظام ولایی می‌روند و به بانگ رسا خواهان برچیدن بساط موجود می‌شوند.  جای تردید نیست، به گفتهٔ شاعر، "آنان به مرگ خود آگاهانند" و نامحتمل نیست معترضانی در سیاهچال زجرکُش شوند و پایان کار را نبینند.  محکومتیهای فوق‌سنگین قرار است خیال قهرمان‌شدن را از سرها به در کند و جماعت را سر جایشان بنشاند.  مصداق ارهاب و ترهبون.  برعکس، حیرت عمومی که قدری فرو بنشیند احکام باورنکردنی شاید برانگیزانندهٔ گروههایی تازه از آدمهای جسور شود.
 
در مقابل، عقلاً و شرعاً و عرفاً و اخلاقاً سرکردگان رژبم مقدس مشکل بتوانند از پسربچه‌های گوشت‌ دم‌توپ باز هم توقع فداکاری داشته باشند.  آن تودهٔ ارزان ِ بی‌شکل به اندازهٔ کافی به اسپانسرها سرویس داد.  در جنگ با عراق، جمهوری اسلامی از پسربچه‌های یکبارمصرف برای صف‌شکنی و عبور موج انسانی از میدان مین استفاده می‌کرد.  در فاز کنونی نبرد اسلام و ایران که در گستره‌ای مدنی شامل خانه و کارخانه، و نه تنها دانشگاه و خیابان، جریان دارد گسیل چماق‌به‌دست کفایت نمی‌کند. با این همه، مشهورترین روحانی ژوراسیک توصیه می‌کند از جوانها استفاده شود ـــــ دوبله به لـُری: باز هم مقداری بزن‌بهادر ازمکتب‌گریخته به میدان بفرستیم بزنند شل‌وپـَل کنند.  
 
اما نوبت چمباتمه‌زنندگان و  جاخوش‌کردگان بر "سر سفرهٔ انقلاب و نظام" است که پس از رساندن پولهای مسروقه و خانم و بچه‌ها به جایی امن در بهشت خارجه، دست‌کم تک‌وتوک سامورایی‌وار دست به هاراکیری بزنند تا همگان ببینند بارقه‌ای از حیا و شرف باقی مانده است و جای مهر بر پیشانی تنها برای فریب خلق نیست.
 
پیشنهاد اخیر را مزاح تلقی کنید.  خودکشی با هر اسمی گناه کبیره است و مانع دخول فرد در جنّت.
6 شهریور 98
محمد قائد
 
 

پرفروش‌های آن روزها

محمد قائد

بخشی از مقاله‌ای از کتاب در دست انتشار داستان آیندگان
فروردين ٥٨ در صفحهٔ فرهنگ روزهاى چهارشنبهٔ  آيندگان ستونى جديد راه افتاد: كتابهاى زير چاپ، تازه و پرفروش هفته. در ايران مقايسهٔ فروش كتابها آسان نيست.  منطقاً قرار است بر مبناى عدد و رقم باشد، اما ارقام از كجا بايد به دست آيد؟ تشخيص مطرح يا مهم‌بودن كتاب بنا به ارزيابى خوانندگانى خاص آسان‌تر است اما پاسخى به اين پرسش نمى‌دهد كه در مدت زمانى معين چند نسخهٔ آن را خريده‌اند.  نقد و بررسى در نشرياتى پرخواننده و بگومگويى احتمالى بر سر محتواى اثر ممكن است آن را سر زبان بيندازد اما لزوماً مشخص‌كنندهٔ فروش نيست.  رمانهاى به‌اصطلاح بازارى به مراتب بيش از كتاب پرسروصدا خريدار و خواننده دارند و داستانهاى عشقى و پرماجراى عامه‌پسند به تيراژهايى بسيار بالاتر از متنهاى نظرى و جدلى دست مى‌يابند.  از اين رو، بيشتر احتمال دارد منتقد به كتابهاى خواص‌پسند، و نشريه به آثار مورد توجه ويراستارانش توجه كند تا صرف ارقام. دفعات چاپ هم در تمام موارد گويا نيست.  اين را بايد ناشر اعلام كند اما اگر او نخواهد واقعيت را بگويد، زيرا معيار تعيين حق‌وحقوق مؤلف يا مترجم و نيز مبناى ماليات خواهد شد، چه؟ در سناريويى كه در دهه‌هاى اخير رايج شده، برخى عنوانها را چنان پياپى و با عجله تجديد چاپ مى‌كنند كه گويى جماعتى عظيم در صفى پايان‌ناپذير براى خريدن آنها هجوم آورده‌اند.  اما ناظران بازار كتاب، با توجه به كيفيت نازل متن ظاهراً پرفروش و فقدان بازتاب آن در جامعه، در مواردى حتى در فروش‌ رفتن تمام نسخه‌هاى چاپ اول ترديد دارند...

ادامه را در سایت زنو بخوانید

https://zenoaward.com/%d9%be%d8%b1%d9%81%d8%b1%d9%88%d8%b4%e2%80%8c%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d9%86-%d8%b1%d9%88%d8%b2%d9%87%d8%a7/

تقلب مدار و آبرومحور
 
اصل داستان شاید در این دنیای شلوغ چندان قابل توجه نباشد: جوانی انگلیسی اعلام می‌كند كامپیوتری دستی برای فروش دارد.  كسی 375 پوند برای او می‌فرستد اما پس از مدتها تأخیر كامپیوتری دریافت می‌كند كه خراب است.  و قربانی كمر به انتقام می‌بندد: كامپیوتر را تعمیر می‌كند، اعماق آن را می‌كاود و بخشی از عكسها و مطالبی را كه موفق به استخراج آنها شده است روی سایت می‌گذارد.  حیثیت فروشندۀ كامپیوتر (و یحتمل خانواده‌اش) سخت لطمه می‌بیند و شاید مسیر زندگی او در نتیجۀ این نادرستی عوض شده باشد.

ماجرا دست كم سه عنصر اساسی دارد: 1) تقلب در دادوستد در جامعه‌ای كه راستگویی اصل به حساب می‌آید و دروغ نه تنها گناه است بلكه می‌تواند جرم هم باشد؛ 2) بخش پنهانی ِ ذهن كامپیوتر؛ 3) ایرانی تباربودن ِ فروشندۀ مسئولیت‌نشناس.  شاید اگر به سبب نكتۀ سوم نمی‌بود موضوع دعوای حقوقی كوچكی میان دو نفر چنان اهمیتی نمی‌یافت كه آن را بر سر كوچه بازارهای اینترنتی در پنج قارۀ عالم جار بزنند.
متن کامل را در سایت بخوانید
http://mghaed.com/safar/Safar09.htm

 تکنیک ِ تقــّه و خوراندن
 
برای بازکردن سر قوطی، یا یک پیچ، گاه به آن ضربه می‌زنیم اما چنانچه ضربه از حدی شدیدتر باشد باز نمی‌شود و تبدیل به گره کور خواهد شد.  در مهندسی مکانیک و سازه، هنگام سوارکردن قطعات یک سیستم حد فشار لازم باید رعایت شود.  مثلاً فشار آچار برای بستن قطعات متحرک موتور اتومبیل باید طبق جدول باشد وگرنه (مانند برخی انواع خودرو که در ایران می‌سازند) تا مدتی خوب کار نمی‌کند و بعد لق می‌شود و به روغن‌سوزی می‌افتد زیرا قطعات ِ بیش از حد تحت فشارْ همدیگر را می‌سایند و خراب می‌کنند.
 
در ایران گاه قطعه‌ای ناهمخوان با یک سیستم را روی آن نصب می‌کنند،‌ وسیله‌ای یدکی را که برای موتور دیگری طراحی شده است روی خودرویی متفاوت می‌بندند، جلوپنجرهٔ یک اتومبیل را روی مدلی کوچک‌تر می‌نشانند.  مکانیکها و صافکارها به چنین ابتکاری خوراندن می‌گویند (صرف فعل: ’می‌خورونیمش‘، ’خوروندیمش‘ و الی آخر).
 
به سبب طراحی و مشخصات فنی قطعهٔ ناهمخوان، مثلاً تعداد و زاویهٔ شیار پیچها و تفاوت آن با مختصات جایی که قطعه به آن خورانده می‌شود، برای انجام چنین کاری قدری زور و فشار لازم است.  از این رو استفاده از ابزاری که به طور استاندارد برای چنین تعویض قطعه‌ای کاربرد ندارد لازم می‌آید.  مثلاً آن را با انبر قفلی می‌چرخانند و همزمان به ضرب چکش در محل مورد نظر می‌نشانند.  به این طرز کار، تقــّه‌زدن می‌گویند و بخشی از تکنیک خوراندن است.
 
البته پیامدهایی دارد.  وقتی دلکوی رامبلر را با ضرب چکش به دوج بخورانیم ممکن است دستهٔ‌ سیمهای آن که نه عمودی بلکه از کنار استوانه خارج شده گرفتار اصطکاکی دائمی و خطرساز با بدنهٔ داغ سیلندرها شود.  این هم چاره‌ دارد: تکه‌ای مقوای کهنه از داخل جوی آب برمی‌داریم (چنین تعمیراتی معمولاً کنار خیابان انجام می‌گیرد)، بین کابل برق و آهن ِ معمولاً داغ می‌گذاریم و روی آن چسب نواری می‌کشیم.
ادامه متن را در سایت بخوانید
http://www.mghaed.com/essays/observation/improvisational_social_engineering.htm

معنی واقعه، پایداری خاطره، دستکاری تاریخ

اژده‌هایی که به آسمان رفت

Dragon.pdf

مقاله به عنوان ژانر ادبي
http://www.mghaed.com/interviews/essay_as_genre.htm

 

 
  مقاله به‌عنوان ژانر ادبی‏
 
سام فرزانه : اساساً چه تعريفى براى مقاله داريد؟
در كلاس دبيرستان، دبير طبيعى ما توضيح داد مخمّر آبجو مادّه‌‏اى است كه در فرآورىِ مواد غذایی به كار مى‌‏رود.  زنگ بعد بچه‏‌ها از دبير تعليمات دينى پرسيدند مخمّر آبجو حرام است يا حلال.  بيدرنگ گفت حرام است.  وقتى بچه‏‌ها توضيح دادند اين ماده الكل ندارد، دبير دينى گفت پس حرام نيست اما چه لزومى دارد آدم چيزى را كه چنين اسم ناجورى دارد بخورد.  حالا در زمينهٔ قالبهاى نوشتن، گاه اسم چيزى قيافه آن را كج‌‏وكوله جلوه مى‌‏دهد.  وقتى مى‌گوييم ”مقاله“، همان‏طور كه در مقدمهٔ كتاب توضيح داده‌‏ام، يعنى مطلبى كه نه رپرتاژ آگهى باشد، نه مصاحبه، نه خبر، نه گزارش و نه هيچ شكل تعريف‌‏شدهٔ ديگرى از نوشته.  نشريات پر است از مقاله‏‌هايى كه به سرعت نوشته و خوانده مى‌‏شود، و معمولاً به همان سرعتى كه نوشته و خوانده شده فراموش مى‌‏شود.  در بحثى كه اين‌‏جا مى‌‏كنيم شايد بهتر مى‌‏بود بگوييم مقالۀ شخصى، مقاله‏‌ـ رساله يا رساله‌ـ ‏مقاله.  اما اينها عنوانهايى‌‏اند دور از ذهن كه احتمال دارد خواننده را گمراه كند. درهرحال، نويسندۀ اين نوع مقاله موضوعى را از همه جهات زير و بالا مى‌‏كند، در برابر نور مى‌‏گيرد، آراى متفاوت و گاه ضد و نقيض ديگران را مى‏‌آورد، دست به برخوردى تحليلى به قصد شناخت دوبارهٔ موضوع مى‌‏زند، و احساسات و افكار و تلقيات خودش را هم در نوشته‌‏اش مى‏‌گنجاند.  اهميت مقاله‌ـ ‏رساله در عظمت موضوع آن نيست، در كيفيت تأملات و مشاهداتى است كه بحث را غنى مى‏‌كند و به آن چندين لايه و جنبه مى‌‏دهد.  در مغرب‌‏زمين، اين نوع نوشتار چند صد سال پيش پا گرفت و براى خودش ژانرى ادبى است.
 
اما در ايران رده‌‏بندى كردن مقاله به‌‏عنوان ژانر ادبى جا نيفتاده است.
خيلى چيزها هنوز جا نيفتاده.  نوشتن خاطرات و زندگينامه هم هنوز به‌‏عنوان ژانر ادبى جا نيفتاده و كمتر پيش مى‏‌آيد چنين متونى كه معمولاً در سطح مقاله‌‏هاى روزنامه است ارزش ادبى هم داشته باشد.  نثر ما تازه رفته‌‏رفته پوستهٔ سنتهاى رمانتيك قرن نوزدهم فرانسه را مى‏‌تركاند و رشد مى‏‌كند. هنوز در مطبوعات ما وقتى مى‌‏خواهند چيزى شورانگيز بنويسند، مثلاً درباره باريدن اولين باران در تهران يا درباره فردى كه درگذشته است، از همان كليشه‌‏هاى فرسودهٔ قطعات ادبى لامارتين و هوگو به ترجمه يوسف اعتصام‌‏الملك و شجاع‌‏الدين شفا استفاده مى‌‏كنند، چون سطح سليقۀ غالب ما هنوز از انشاى مدرسه بالاتر نرفته است، و انشاى مدرسه عمدتاً يعنى قطعهٔ ادبىِ رمانتيكِ باحال و ته‌‏نشين‌‏شده در فضاى مدرسه.  اما در ايران هم نثر رفته‌‏رفته از قيد رمانتيسمِ سخن‌‏پردازانهٔ فرانسوى ـ ‏آلمانى خلاص مى‌‏شود و به جانب نثر دقيق و خونسرد بريتانيايى‌ـ ‏آمريكايى گرايش پيدا مى‌‏كند.
 
كتاب دفترچۀ خاطرات و فراموشى  از چهار بخش تشكيل شده و مقالات آنها ظاهراً ارتباطى به هم ندارند.
اين مقاله‌‏ها طى سالها نوشته شده‏‌اند و تأملاتى‌‏اند به هم پيوسته از ديد روان‏شناسى اجتماعى بر برخى موضوعها كه برايم جالب بوده‏‌اند و همه به موقعيتهايى برمى‏‌گردد كه به فكر آدم شكل مى‏‌بخشد.  اعتقاد دارم عقل و عواطف عميقاً بر يكديگر تأثير مى‌گذارند و عواطف آدمها دسته‌‏جمعى است.  طرفدار اين نظر هم هستم كه انسان در موقعيتى قرار مى‌‏گيرد و فكرى متناسب آن موقعيت در سرش رشد مى‏‌كند.  اكثر ما در اكثر مواقع و بيشتر موارد آن طور كه فكر كرده‏‌ايم عمل نمى‌‏كنيم، بلكه آن طورى فكر مى‌‏كنيم كه متناسب با شرايط بيرونى باشد و عمل ما را توجيه كند.  و چون در موقعيتهايى متفاوت قرار مى‌‏گيريم و ناچار از اعمالى مصلحتى هستيم كه از يك اصل واحد پيروى نمى‌‏كنند، فكرهايى متناقض در ذهن ما وجود دارد.  در بخش «تأمل در چند مفهوم و تعريف»، به چند مورد از اينها پرداخته‏‌ام:  نوستالژى و ياد و دريغ براى گذشته‌‏اى كه فقط در ذهن ماست و به آن مطابق طرز فكر امروزمان شكل مى‏‌دهيم.  به ادبيات منظوم قديم بسيار بها مى‌‏دهيم و معتقديم شاعرهاى قديم بيش از ما مى‌‏دانسته‌‏اند و هرچه گفته‏‌اند در مورد شرايط موجود ما هم مصداق دارد، و چون دلايل بسيارى وجود دارد كه ناقض اين برداشت است (از جمله، درسى كه در دانشگاه مى‌‏خوانيم)، پس بناچار مى‌‏گوييم عرفانيات براى تحسين و حال‌‏كردن است و از شمول نقد و تحليل مستثناست.  در بازار هنر، هر اثرى گران‌تر باشد لزوماً با ارزش‌‏تر هم تلقى مى‌‏شود و قيمت و ارزش و كيفيت زيبایی‌شناسانه در ذهن فرد چنان مخلوط مى‌‏شوند كه قابل تفكيك نيستند.  در نهايت، فرد آن طورى فكر مى‏‌كند كه از او انتظار مى‌‏رود و عمل (شامل شرايط و اجبارها) مقدم بر برداشت فرد است، نه برعكس.