حدود دو دهه پیش محمد قا‌ئد کتابِ در دست تالیفش را این‌گونه به پایان برد:
«بشر کوشیده است ظلم را، به معنیِ شقاوت‌آمیزِ باستانی‌اش، پشت سر بگذارد اما نابرابری در برخورداری از تنعمات مادی و تصادم هرروزه‌ی فرهنگ‌ها سبب شده که جهل از مفهومی معرفتی به واقعیتی روزمره و زمینی تبدیل شود. برزخِ بیم و امید میان ظلم و عدالت، و جهل و معرفت، موضوع بحث دهه‌های آینده ی جهان خواهد بود.»
مباحثِ طرح شده در آن کتاب در زمان خود کوشید منازعات و کلنجارهای تاریخ معاصر ایران، خاورمیانه و بخش‌هایی از دنیا را از زوایایی نو به مشاهده بنشیند. به وضعِ موجودِ آن زمان عمیقا مربوط بود، و به طرزی توجه‌برانگیز هنوز آن‌چنان نو و تازه است که چاپ نخست‌اش می‌توانست همین دیروز روانه‌ی بازار شده باشد؛ از اتفاقی که البته نزدیک به دوازه سال می‌گذرد. استقبال از آن متن هم‌چنان ادامه دارد و پس از انتظاری طولانی، چاپ چهارم‌اش سال 99 روانه‌ی کتاب‌فروشی‌ها شد. کتابی چندلایه و پرمایه که می‌توان با جنبه‌هایی از آن یا برخی نتایج‌اش مخالف بود اما نمی‌توان از آن چشم پوشید یا از کنارش رد شد. امتیازی که در میانِ آثار تالیفیِ معاصر در زبان فارسی چندان متداول نیست.
در ادامه‌ی جلسات نقد و بررسیِ کتاب‌های تالیفیِ محمد قائد، این بار نوبتِ "ظلم، جهل و برزخیان زمین" است. در گفتگویی درباره‌ی کتاب، تحلیل فصول و به‌همراه پیامی از نویسنده، مشتاقانه منتظر حضورتان هستیم.
https://www.clubhouse.com/event/MwwZdWGg?utm_medium=ch_event&utm_campaign=ON9Mxcv-shLtMi8HhuGx3Q-168176
یکشنبه 22 می 2022
18:30 به وقت لندن – 13:30 به وقت نیویورک - 10:30 به وقت ونکوور

از کامنتی در فیسبوک :
آقا اینجانب به قلع‌وقمع نشدن برگردان مطلب مؤلف غیرایرانی شدیداً احساس تعهد می‌کنم اما به ارتکاب خودم نه تا آن اندازه. شاید نتیجهٔ اعتمادبه‌نفس (هرچند قلمبه و الکی) باشد. تجربه نشان داده نصف نوشته‌ام را هم خط بزنند نصفهٔ باقیمانده حرف خودش (و من) را می‌زند (در کارنامهٔ سیاهم همدستی در انتشار روزنامهٔ سفید تهی از مطلب دارم).

گرفتاری‌ام با زیر و زیر شدن اداری‌ـــ‌سیاسی است. بهتر و بیشتر می‌دانید فرمان می‌دهند کتابهای مَ‌جوز گرفته پیش از ۸۶ بررسی مجدد. می‌پرسی در آن سال چه اتفاقی افتاد که مملکت کُن فیکون شد. با تته‌پته و ایما و اشاره حالی می‌کنند منظورشان پیش از ۸۴ است. در آن سال برخی دیپلماتهای مقیم تهران به وزارت خارجهٔ کشورشان گزارش دادند این تغییر دولت نیست، تغییر رژیم است.

چندین فولدر کامپیوتری و یک کارتن پر از پرینت امر به بازنویسی دارم که شاید زمانی مدوّن کنم. پرسوناژی بی‌چهره که دکترای علوم قرآنی، علوم سیاسی و از این جور مدارک گرفته می‌فرماید ننویس "سنی‌ها"، بنویس اهل تسنن. چشم. تفاوت ِ میان درختها و درختان است. اما از این معنی غافل می‌ماند که متن می‌گوید مسیحی یا بهایی شوی گوش تو را چنان محکم می‌کشند که ربّ و رُبّت را یاد کنی اما بگویی ولایت علی را ول کرده‌ای دنبال عُمر خطّاب رفته‌ای شقّه‌ات می‌کنند.

وقتی به این امریه‌ها نگاه می‌کنم و به یاد آدمی می‌افتم که دکترای الکی گرفته و حالا خیال می‌کند ویراستار شده اما نصف‌شبی مبهوت متن خَرَکی جنون‌آمیزی است که یکی مثل من مرتکب شده‌، با خودم می‌گویم: طفلک حیوونکی.

شماری از تلفنها الماسهایی ابدی‌اند.  بعید می‌دانم روزی بخواهم صاحبانشان را دیگر نبینم.  میل دارم حضور خودم در جهان را به اتفاق آنها جشن بگیرم.  آدمهای  مطبوع، مثل آینه‌های روبه‌رو، شادی‌ را چندین و چند برابر می‌کنند.  کسی چه می‌داند:  شاید جهان هم از حضور ما در خودش خشنود باشد.

on_homayoun.pdf

بيطرفی، جانبداری، جاسازی پيام

neutrality_vs_advocacy.pdf

ده سال در آشوب و اغما
٢.
فلاكت
 
دهۀ ١٢٩٠ (١٩٢١ـ١٩١١) مصيبت‌بارترين دورۀ تاريخ ايران در عصر جديدی بود كه اوايل قرن نوزدهم با شكست در قفقاز شروع شد.  مصيبت صرفاً به فروپاشی بيش از پيش ِ دولت مركزی و اشغال همه‌سويۀ كشور و درگيری‌های محلی‌ و ايلغار و تاخت‌وتاز ايلات و چپاول عشاير و شيوع وبا و گرسنگی همه‌گير و قحطی و نابسامانی و بی‌‌تكليفی بر نمی‌گشت.  نكته اين بود كه بخشی از مردم رفته‌رفته درك می‌كردند اوضاع می‌تواند غير از اين باشد.

ايران در ميانۀ آن دهه ده ميليون نفر جمعيت داشت.  نخستين بار نبود قحطی و شيوع امراض همه‌گيرْ جماعت را خزان می‌كرد اما نخستين بار بود كسانی به فكر می‌افتادند چنين مصائبی ممكن است مشيت الهی‌ و تقدير محتوم نباشد.  افزون بر اين، گرچه كتاب‌نوشتن به معنی جديد هنوز متداول نشده بود و مطبوعات به‌رغم سر و صدای‌ بسيار، خوانندگانی محدود داشتند، شرح وقايع روی كاغذ می‌آمد.  دو جهان شفاهی و مكتوب عوالمی بسيار متفاوت‌ و مربوط به دو نوع طرز فكر اساساً متفاوت‌اند. انسان شنونده گوش به تعريف می‌سپارد، می‌خندد و می‌گريد بی‌آنكه احساس خود را در قالبی تعقلی به راوی ‌بر گرداند. خواندن متن به انسان مجال پرسش می‌دهد كه از خود، از نويسنده و از ديگران بپرسد: چگونه و چرا؟

برخی وقايع از عهد ماقبل تاريخ تكرار شده‌اند.  اما نقل سينه به سينه، نسبت به نوشته، كم‌اثر است. روايت فقط وقتی روی كاغذ می‌آيد دل كسانی را كه در صحنه حضور نداشته‌اند به اندازۀ حاضران،‌‌ و شايد حتی‌ بيش از قربانيانی‌ كه از درد و رنج كرخت شده‌ بودند، به درد می‌آورد و آنها را به فكر می‌اندازد.
محمد مسعود در كتاب بهار عمر (١٣٢٤) دربارۀ روزگار كودكی‌اش در دهۀ ١٢٩٠ در شهر قم می‌نويسد:

گوشت گربه وسگ خوراك عادی شده و علف‌های بيابان و ريشه‌های درختها مورد هجوم گرسنگان واقع می‌گشت.
بچه های خردسال تك‌تك در كوچه مورد سرقت واقع و مفقودالاثر میشدند!
در كفش‌كن . . . مرد غريبی كه . . . توبرۀ پشتی خود را به كفش‌دار . . . سپرده بود مورد سوءظن . . . واقع شده همين كه توبرۀ پشتی را گشوده بودند يك ران و دو دست و سينۀ طفل دوساله‌ای را پيدا كرده زائر را دستگير و در تحقيقات معلوم شده بود تاكنون ده طفل كوچك را از كوچه‌های خلوت ربوده و خورده است.
 
اگر خوشبختی را نسبت دستاوردها به انتظارات بگيريم، آن دهه عصر شوربختی بود زيرا مقدار اولی‌ ناچيز، اما سطح انتظارات بالاتر از هر زمان ديگری طی تاريخ اين سرزمين بود. برخلاف نظر عرفا و حكما، دانستن لزوماً به معنی معرفت و سعادت نيست؛ می‌تواند مقدمۀ مقايسه و فهميدن، و به معنی درك بدبختی باشد.

مؤلفان و خوانندگان ايرانی، در مقايسه با نهضتهای مشروطيت و ملی‌شدن نفت، به دهۀ‌ پايانی آن سدۀ شمسی به مراتب كمتر توجه كرده‌اند.  شايد به اين سبب كه ايران در اغما بود و از دوران اغما خاطرۀ روشنی در ذهن باقی نمی‌ماند.

شايد هم به اين سبب كه ايران در آشوب غوطه‌ور بود، و روايت آن روزگار آكنده از شرح جزئياتی تودرتوست كه بيشتر به رمانی پر از پرسوناژهای جورواجور و خاكستری می‌ماند. اما طرحی ساده حاوی پرسوناژ خوب در برابر پرسوناژ بد مقبوليت بيشتری دارد (ماجرای ميرزا كوچك‌خان و قيام جنگل، در انتهای همان دهه، معمولاً در سبك رايج داستانپردازی ِ ’آدم خوب‌ــ آدم بد‘ روايت می‌شود).  شايد هم هيچ دليلی نداشته باشد و از قضا اين طوری است.....
متن کامل در سایت قائد

http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/decade_of_chaos_and_coma.2.htm

مقاله تحقیرشدگی به قلم علی صدر

ظلم، جهل و برزخیان زمین:
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی تمدن‌ها:
...روسها از بالا و با تحقیر به ایرانیها نگاه می‌کردند اما ( با استثناهایی نادر مانند گریبایدوف) می‌توانستند حدس بزنند که در ذهن این ملت چه می‌گذرد. در مقابل، ایرانیها با ترس و حقارت به "روس منحوس" نگاه می‌کردند اما نمی‌توانستند حدس بزنند که در ذهن آنها چه می‌گذرد چون باید مدام مراقب رقیبان و دشمنان داخلی باشند. زمانی هم که بیم از دسایس رقیبان ندارند و نگران قدرت خویش نیستند از فرهنگها و جهان‌بینی‌های ملل دیگر چندان اطلاعی ندارند و ترجیح می‌دهند در هر فرصتی کفار را ارشاد کنند. از این روست که بعد از این همه سال نبرد خونین و کشمکش ایدئولوژیک، درک مطایبهء مرد ملحد روسی، که گویی همه چیز را درباره همه کس می‌داند، همچنان برای ناظر ایرانی دشوار می‌نماید....

تحولات فرهنگی نتیجه تغییرهای مادی اجتماعی‌اند، و ساختار اجتماعی مانند عددی ده رقمی است که تغییر ناشی از جابه جاشد هر یک از ارقام آن به ظاهر کوچک می‌نماید اما در عمل به نتیجه‌ای جدید و غافلگیرکننده می‌انجامد.

* بخش‌هایی از فصل یکم (سودائیان عالم پندار) *
کسانی اعتقاد دارند جامعه بشری را نمی‌توان زمینی خالی فرض کرد و دست به مهندسی اجتماعی برای ساختن ساختمانی مطلوب از روی نقشه زد. اول، نقشه اجتماعی نه بر زمینی بایر، بلکه در محیطی زنده به اجرا در می‌آید و برای ساختن هر بنایی باید بنایی دیگر را نابود کرد، و اگر در نقشه اولیه تجدید نظر شود، چه بسا بنای ویران شده قابل احیا نباشد. دوم، طرحهای اجتماعی ناچارند خرده فرهنگ میانگین و مدل را در نظر بگیرند و چنین چیزی وجود ندارد. سوم، نتیجه طرحهای اصلاح اقتصادی وقتی از صافی خصوصیات روانشناختی خرده فرهنگ‌ها بگذرد همانی نخواهد بود که روی کاغذ در نظر گرفته شده است. چهارم، وقتی نخستین تغییر در جامعه اعمال می‌شود، با جامعه‌ای جدید روبه روییم غیر از آنچه ابتدا مبنا گرفته‌ایم. و چون تغییرهای پیاپی سبب می‌شود جامعه بازشناختنی نباشد، طرحهای بعدی در حکم تیرهایی در تاریکی است. بنابراین مهندسی اجتماعی، در عمل، نقش زدن بر شن روان است که هر لحظه به شکلی تازه در می‌آید. مخالفان مهندسی اجتماعی گاه دستکاری از بالا در کشورهایی مانند ایران را مثال می‌زنند که پس از هر تغییری در بافت جامعه، صورت بندي جديد چنان تازگی دارد و مهارناپذیر است که پیشتر قابل تصور نبود.
در مقابل، کسانی اعتقاد دارند کار بشر مهندسی است و گرچه می توان به نتایج کار نمره قبولی نداد، اصول مهندسي اجتماعی به اندازه مهندسی فنی اعتبار دارد. حتی در کشورهای بزرگ صنعتی پلهایی فرو می‌ریزد و دستگاههایی از نظر طراحی، اسباب خنده و ملامت می‌شود، اما اصول مهندسی زیر سؤال نمی‌رود. همه کسانی که اهل مهندسی اجتماعی بوده‌اند به شهرت، یا بدنامی، و به درجاتی متفاوت از موفقیت رسیده‌اند. جزیره کوچک سنگاپور در جنوب شرقی آسیا به این سبب در فهرست کشورهای سرآمد جهان قرار گرفته که افسرانی تعلیم دیده زیر دست مستعمره‌چیان انگلیسی اصول سربازخانه را در کشور نواستقلال به اجرا درآورده‌اند. با این همه، زمانی که همین دولت، با کارنامه‌ای درخشان در مهندسی اجتماعی، دریافت که خرده فرهنگ غالب جامعه در خطر اقلیت‌شدن است و دست به تشویق افزایش موالید در یک قشر معین زد، به این مشکل برخورد که درس‌خوانده‌های مرقه، یعنی درست اعضای همان خرده‌فرهنگی که قرار است سروری کند، از پرورش فرزندان بیشتر اکراه دارند زیرا برای این کار باید از رفاه فردي خویش بکاهند. در کوبا، کاسترو بر پایه نظریه‌ای اجتماعی دست به مهندسی زد و در بریتانیا، تاچر بر پایه نظریه‌ای فردگرایانه. همه این مهندسها دوستانی خطا پوش و منتقدانی بیرحم دارند.

رجوع به نقطه صفر تاریخ که برای رسیدگی به شکایتهای فرهنگها و ملتها از یکدیگر بتوان از آنجا شروع کرد ناممکن است. از هرجای تاریخ شروع کنیم کسانی خواهند گفت جدال مورد بحث سوابقی دیرین تر دارد و چنین نیست که امروز، آن سال یا یک قرن پیش درگرفته باشد.
‏محمد قائد (ظلم، جهل و برزخیان زمین)

فرهنگها بیش از آنکه خشونت را کاهش داده باشند به آن مهار زده ‌اند و سازمان داده‌اند.

بخش‌هایی از فصل دوم:
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی فرهنگها

اگر جنگ ادامه سیاست باشد و اگر سیاست با هدف یافتن راههایی جدید برای ایجاد درآمد باشد. پس جنگ هم، در اساس، نوعی کاسبی است. اما جنگاوران گرچه کاسب هم هستند، پولکی نیستند. آدم پولکی نمی‌تواند جنگجوی خوبی باشد. نیازی نیست گفتگو میان فرهنگها حتما پشت میکروفون و دربرابر دوربین تلویزیون انجام گیرد. طرز جنگیدن، صلح کردن، رشوه گرفتن و رشوه دادن نیز هر یک به نوبهء خود نوعی گفتگو بین تمدنهاست.
***

روسها و کلا غربیان، خلاصی از اجبار در انتخاب نوع کفش و جوراب در دیدارهای رسمی، و آزادی خوردن و نوشیدن در ایران را به برکت جنگ، و پس از پیروزی در جنگ، به دست آوردند. همهء قدرتهای بزرگ کلیات منافع و جزئیات فرهنگ خویش را با جنگ به مغلوب‌ها تحمیل کرده‌اند و مغلوبها پس از ناکامی در جنگ پی برده‌اند که اشکالی در کار است و باید اوضاع اصلاح شود.
***

در ایران تسلیم شدن به دشمن فرضی یا واقعی خارجی مطلوب‌تر از سازش با رقیب داخلی است. همه جناح‌ها، سلسله‌ها و خرده فرهنگ‌هایی که به طریقی و به گونه‌ای طی دوره‌ای از میدان به در افتاده‌اند معتقدند که در واقع از نیروی خارجی شکست خورده‌اند. در شکست از نیروی خارجی، هر نیرویی که باشد به این شرط که قوی ترین باشد، توجیهی غایی و نیازی خودآزارنه نهفته است که همه به یکسان به آن احتیاج دارند و از آن لذت می‌برند. اعترافی دردناک به اینکه یک فکر امکان تحقق و بخت پیروزی نداشت بسیار دشوارتر از آن است که "ثابت" شود توطئه‌ای خباثت‌آمیز در کار بود. در مورد اول، منتقدان به چند و چون‌هایی آزار دهنده دست خواهند زد، در حالی که فرض دوم تا ابد "قانع‌کننده" است.

datastream (1).pdf

بخش‌هایی از فصل سوم:
برخورد فرهنگهای شفاهی و مکتوب
در آثار پرفسور، شیخ و شهید

واژه‌ی " انتقادی" را نه در مفهوم تحلیل، حلاجی‌کردن و زیر ذره‌بین گذاشتن، بلکه در وجه حمله و خرده‌گیری و انکار معنی می‌کنند؛ این برداشت از روشی که در مغرب زمین در مورد هر متن و پدیده‌ای اعمال می‌شود، و چه بسا با تلقيِ مثبت از موضوع همراه باشد، تحقیق در زمینه ریشه های اسلام را بسیار دشوار و حتى خطر آفرین می کند. دیگر نکته‌ی مهم مقاله این بود که تفسیر متون اسلامی باید از درون آن برخیزد، نه از محیط بیرون، و تفسیر استعاری و تمثیلی متون اسلامی که هزار سال پیش کاملا رایج بود امروز جای خود را به ترجمه تحت‌اللفظی داده است و تلاش برای احیای سنت دیرین ممکن است با مقاومت شدید کسانی رو به رو شود که (احیای) چنین برداشتهایی را کفرآمیز می‌دانند، در حالی که زمانی چنین تفاسیری در دنیای عالمان اسلامی بسیار رایج بود.
***
مسیر برخورد تمدنها۔ فرهنگها۔ طبقات را می توان چنین توضیح داد: مطالبی که قرنها شفاها تکرار می‌شده اکنون روی کاغذ می‌آید و به دست کسانی می‌افتد که به آن از دید انتقادی هم در مفهوم تحلیل علمی و هم در معنی داوري ارزشی - برخورد می‌کنند، و شنوندگان عمدتا مذکری که در سکوت تسبیح می اندازند جای خود را به میلیونها گوش و سپس میلیونها چشم خرده‌گیر می‌دهند. تحلیل انتقادی همچنان روی کاغذ انجام می شود، نه بر صفحه تلویزیون که جای احساسات آنی است و در ساعات پربیننده اش کمتر کسی حوصله بحثی در حیطه‌ی متن شناسی دارد.