on_homayoun.pdf
241.9 KB
on_homayoun.pdf
ده سال در آشوب و اغما
٢.
فلاكت
دهۀ ١٢٩٠ (١٩٢١ـ١٩١١) مصيبت‌بارترين دورۀ تاريخ ايران در عصر جديدی بود كه اوايل قرن نوزدهم با شكست در قفقاز شروع شد. مصيبت صرفاً به فروپاشی بيش از پيش ِ دولت مركزی و اشغال همه‌سويۀ كشور و درگيری‌های محلی و ايلغار و تاخت‌وتاز ايلات و چپاول عشاير و شيوع وبا و گرسنگی همه‌گير و قحطی و نابسامانی و بی‌‌تكليفی بر نمی‌گشت. نكته اين بود كه بخشی از مردم رفته‌رفته درك می‌كردند اوضاع می‌تواند غير از اين باشد.
ايران در ميانۀ آن دهه ده ميليون نفر جمعيت داشت. نخستين بار نبود قحطی و شيوع امراض همه‌گيرْ جماعت را خزان می‌كرد اما نخستين بار بود كسانی به فكر می‌افتادند چنين مصائبی ممكن است مشيت الهی و تقدير محتوم نباشد. افزون بر اين، گرچه كتاب‌نوشتن به معنی جديد هنوز متداول نشده بود و مطبوعات به‌رغم سر و صدای بسيار، خوانندگانی محدود داشتند، شرح وقايع روی كاغذ می‌آمد. دو جهان شفاهی و مكتوب عوالمی بسيار متفاوت و مربوط به دو نوع طرز فكر اساساً متفاوت‌اند. انسان شنونده گوش به تعريف می‌سپارد، می‌خندد و می‌گريد بی‌آنكه احساس خود را در قالبی تعقلی به راوی بر گرداند. خواندن متن به انسان مجال پرسش می‌دهد كه از خود، از نويسنده و از ديگران بپرسد: چگونه و چرا؟
برخی وقايع از عهد ماقبل تاريخ تكرار شده‌اند. اما نقل سينه به سينه، نسبت به نوشته، كم‌اثر است. روايت فقط وقتی روی كاغذ می‌آيد دل كسانی را كه در صحنه حضور نداشته‌اند به اندازۀ حاضران، و شايد حتی بيش از قربانيانی كه از درد و رنج كرخت شده بودند، به درد می‌آورد و آنها را به فكر می‌اندازد.
محمد مسعود در كتاب بهار عمر (١٣٢٤) دربارۀ روزگار كودكی‌اش در دهۀ ١٢٩٠ در شهر قم می‌نويسد:
گوشت گربه وسگ خوراك عادی شده و علف‌های بيابان و ريشه‌های درختها مورد هجوم گرسنگان واقع می‌گشت.
بچه های خردسال تك‌تك در كوچه مورد سرقت واقع و مفقودالاثر میشدند!
در كفش‌كن . . . مرد غريبی كه . . . توبرۀ پشتی خود را به كفش‌دار . . . سپرده بود مورد سوءظن . . . واقع شده همين كه توبرۀ پشتی را گشوده بودند يك ران و دو دست و سينۀ طفل دوساله‌ای را پيدا كرده زائر را دستگير و در تحقيقات معلوم شده بود تاكنون ده طفل كوچك را از كوچه‌های خلوت ربوده و خورده است.
اگر خوشبختی را نسبت دستاوردها به انتظارات بگيريم، آن دهه عصر شوربختی بود زيرا مقدار اولی ناچيز، اما سطح انتظارات بالاتر از هر زمان ديگری طی تاريخ اين سرزمين بود. برخلاف نظر عرفا و حكما، دانستن لزوماً به معنی معرفت و سعادت نيست؛ می‌تواند مقدمۀ مقايسه و فهميدن، و به معنی درك بدبختی باشد.
مؤلفان و خوانندگان ايرانی، در مقايسه با نهضتهای مشروطيت و ملی‌شدن نفت، به دهۀ پايانی آن سدۀ شمسی به مراتب كمتر توجه كرده‌اند. شايد به اين سبب كه ايران در اغما بود و از دوران اغما خاطرۀ روشنی در ذهن باقی نمی‌ماند.
شايد هم به اين سبب كه ايران در آشوب غوطه‌ور بود، و روايت آن روزگار آكنده از شرح جزئياتی تودرتوست كه بيشتر به رمانی پر از پرسوناژهای جورواجور و خاكستری می‌ماند. اما طرحی ساده حاوی پرسوناژ خوب در برابر پرسوناژ بد مقبوليت بيشتری دارد (ماجرای ميرزا كوچك‌خان و قيام جنگل، در انتهای همان دهه، معمولاً در سبك رايج داستانپردازی ِ ’آدم خوب‌ــ آدم بد‘ روايت می‌شود). شايد هم هيچ دليلی نداشته باشد و از قضا اين طوری است.....
متن کامل در سایت قائد
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/decade_of_chaos_and_coma.2.htm
٢.
فلاكت
دهۀ ١٢٩٠ (١٩٢١ـ١٩١١) مصيبت‌بارترين دورۀ تاريخ ايران در عصر جديدی بود كه اوايل قرن نوزدهم با شكست در قفقاز شروع شد. مصيبت صرفاً به فروپاشی بيش از پيش ِ دولت مركزی و اشغال همه‌سويۀ كشور و درگيری‌های محلی و ايلغار و تاخت‌وتاز ايلات و چپاول عشاير و شيوع وبا و گرسنگی همه‌گير و قحطی و نابسامانی و بی‌‌تكليفی بر نمی‌گشت. نكته اين بود كه بخشی از مردم رفته‌رفته درك می‌كردند اوضاع می‌تواند غير از اين باشد.
ايران در ميانۀ آن دهه ده ميليون نفر جمعيت داشت. نخستين بار نبود قحطی و شيوع امراض همه‌گيرْ جماعت را خزان می‌كرد اما نخستين بار بود كسانی به فكر می‌افتادند چنين مصائبی ممكن است مشيت الهی و تقدير محتوم نباشد. افزون بر اين، گرچه كتاب‌نوشتن به معنی جديد هنوز متداول نشده بود و مطبوعات به‌رغم سر و صدای بسيار، خوانندگانی محدود داشتند، شرح وقايع روی كاغذ می‌آمد. دو جهان شفاهی و مكتوب عوالمی بسيار متفاوت و مربوط به دو نوع طرز فكر اساساً متفاوت‌اند. انسان شنونده گوش به تعريف می‌سپارد، می‌خندد و می‌گريد بی‌آنكه احساس خود را در قالبی تعقلی به راوی بر گرداند. خواندن متن به انسان مجال پرسش می‌دهد كه از خود، از نويسنده و از ديگران بپرسد: چگونه و چرا؟
برخی وقايع از عهد ماقبل تاريخ تكرار شده‌اند. اما نقل سينه به سينه، نسبت به نوشته، كم‌اثر است. روايت فقط وقتی روی كاغذ می‌آيد دل كسانی را كه در صحنه حضور نداشته‌اند به اندازۀ حاضران، و شايد حتی بيش از قربانيانی كه از درد و رنج كرخت شده بودند، به درد می‌آورد و آنها را به فكر می‌اندازد.
محمد مسعود در كتاب بهار عمر (١٣٢٤) دربارۀ روزگار كودكی‌اش در دهۀ ١٢٩٠ در شهر قم می‌نويسد:
گوشت گربه وسگ خوراك عادی شده و علف‌های بيابان و ريشه‌های درختها مورد هجوم گرسنگان واقع می‌گشت.
بچه های خردسال تك‌تك در كوچه مورد سرقت واقع و مفقودالاثر میشدند!
در كفش‌كن . . . مرد غريبی كه . . . توبرۀ پشتی خود را به كفش‌دار . . . سپرده بود مورد سوءظن . . . واقع شده همين كه توبرۀ پشتی را گشوده بودند يك ران و دو دست و سينۀ طفل دوساله‌ای را پيدا كرده زائر را دستگير و در تحقيقات معلوم شده بود تاكنون ده طفل كوچك را از كوچه‌های خلوت ربوده و خورده است.
اگر خوشبختی را نسبت دستاوردها به انتظارات بگيريم، آن دهه عصر شوربختی بود زيرا مقدار اولی ناچيز، اما سطح انتظارات بالاتر از هر زمان ديگری طی تاريخ اين سرزمين بود. برخلاف نظر عرفا و حكما، دانستن لزوماً به معنی معرفت و سعادت نيست؛ می‌تواند مقدمۀ مقايسه و فهميدن، و به معنی درك بدبختی باشد.
مؤلفان و خوانندگان ايرانی، در مقايسه با نهضتهای مشروطيت و ملی‌شدن نفت، به دهۀ پايانی آن سدۀ شمسی به مراتب كمتر توجه كرده‌اند. شايد به اين سبب كه ايران در اغما بود و از دوران اغما خاطرۀ روشنی در ذهن باقی نمی‌ماند.
شايد هم به اين سبب كه ايران در آشوب غوطه‌ور بود، و روايت آن روزگار آكنده از شرح جزئياتی تودرتوست كه بيشتر به رمانی پر از پرسوناژهای جورواجور و خاكستری می‌ماند. اما طرحی ساده حاوی پرسوناژ خوب در برابر پرسوناژ بد مقبوليت بيشتری دارد (ماجرای ميرزا كوچك‌خان و قيام جنگل، در انتهای همان دهه، معمولاً در سبك رايج داستانپردازی ِ ’آدم خوب‌ــ آدم بد‘ روايت می‌شود). شايد هم هيچ دليلی نداشته باشد و از قضا اين طوری است.....
متن کامل در سایت قائد
http://www.mghaed.com/essays/comment-and-review/decade_of_chaos_and_coma.2.htm
Mghaed
ده سال در آشوب و اغما - 2
فكر مردم ايران در دهۀ 1290 و امروز
ظلم، جهل و برزخیان زمین:
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی تمدنها:
...روسها از بالا و با تحقیر به ایرانیها نگاه می‌کردند اما ( با استثناهایی نادر مانند گریبایدوف) می‌توانستند حدس بزنند که در ذهن این ملت چه می‌گذرد. در مقابل، ایرانیها با ترس و حقارت به "روس منحوس" نگاه می‌کردند اما نمی‌توانستند حدس بزنند که در ذهن آنها چه می‌گذرد چون باید مدام مراقب رقیبان و دشمنان داخلی باشند. زمانی هم که بیم از دسایس رقیبان ندارند و نگران قدرت خویش نیستند از فرهنگها و جهان‌بینی‌های ملل دیگر چندان اطلاعی ندارند و ترجیح می‌دهند در هر فرصتی کفار را ارشاد کنند. از این روست که بعد از این همه سال نبرد خونین و کشمکش ایدئولوژیک، درک مطایبهء مرد ملحد روسی، که گویی همه چیز را درباره همه کس می‌داند، همچنان برای ناظر ایرانی دشوار می‌نماید....
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی تمدنها:
...روسها از بالا و با تحقیر به ایرانیها نگاه می‌کردند اما ( با استثناهایی نادر مانند گریبایدوف) می‌توانستند حدس بزنند که در ذهن این ملت چه می‌گذرد. در مقابل، ایرانیها با ترس و حقارت به "روس منحوس" نگاه می‌کردند اما نمی‌توانستند حدس بزنند که در ذهن آنها چه می‌گذرد چون باید مدام مراقب رقیبان و دشمنان داخلی باشند. زمانی هم که بیم از دسایس رقیبان ندارند و نگران قدرت خویش نیستند از فرهنگها و جهان‌بینی‌های ملل دیگر چندان اطلاعی ندارند و ترجیح می‌دهند در هر فرصتی کفار را ارشاد کنند. از این روست که بعد از این همه سال نبرد خونین و کشمکش ایدئولوژیک، درک مطایبهء مرد ملحد روسی، که گویی همه چیز را درباره همه کس می‌داند، همچنان برای ناظر ایرانی دشوار می‌نماید....
* بخش‌هایی از فصل یکم (سودائیان عالم پندار) *
کسانی اعتقاد دارند جامعه بشری را نمی‌توان زمینی خالی فرض کرد و دست به مهندسی اجتماعی برای ساختن ساختمانی مطلوب از روی نقشه زد. اول، نقشه اجتماعی نه بر زمینی بایر، بلکه در محیطی زنده به اجرا در می‌آید و برای ساختن هر بنایی باید بنایی دیگر را نابود کرد، و اگر در نقشه اولیه تجدید نظر شود، چه بسا بنای ویران شده قابل احیا نباشد. دوم، طرحهای اجتماعی ناچارند خرده فرهنگ میانگین و مدل را در نظر بگیرند و چنین چیزی وجود ندارد. سوم، نتیجه طرحهای اصلاح اقتصادی وقتی از صافی خصوصیات روانشناختی خرده فرهنگها بگذرد همانی نخواهد بود که روی کاغذ در نظر گرفته شده است. چهارم، وقتی نخستین تغییر در جامعه اعمال می‌شود، با جامعه‌ای جدید روبه روییم غیر از آنچه ابتدا مبنا گرفته‌ایم. و چون تغییرهای پیاپی سبب می‌شود جامعه بازشناختنی نباشد، طرحهای بعدی در حکم تیرهایی در تاریکی است. بنابراین مهندسی اجتماعی، در عمل، نقش زدن بر شن روان است که هر لحظه به شکلی تازه در می‌آید. مخالفان مهندسی اجتماعی گاه دستکاری از بالا در کشورهایی مانند ایران را مثال می‌زنند که پس از هر تغییری در بافت جامعه، صورت بندي جديد چنان تازگی دارد و مهارناپذیر است که پیشتر قابل تصور نبود.
در مقابل، کسانی اعتقاد دارند کار بشر مهندسی است و گرچه می توان به نتایج کار نمره قبولی نداد، اصول مهندسي اجتماعی به اندازه مهندسی فنی اعتبار دارد. حتی در کشورهای بزرگ صنعتی پلهایی فرو می‌ریزد و دستگاههایی از نظر طراحی، اسباب خنده و ملامت می‌شود، اما اصول مهندسی زیر سؤال نمی‌رود. همه کسانی که اهل مهندسی اجتماعی بوده‌اند به شهرت، یا بدنامی، و به درجاتی متفاوت از موفقیت رسیده‌اند. جزیره کوچک سنگاپور در جنوب شرقی آسیا به این سبب در فهرست کشورهای سرآمد جهان قرار گرفته که افسرانی تعلیم دیده زیر دست مستعمره‌چیان انگلیسی اصول سربازخانه را در کشور نواستقلال به اجرا درآورده‌اند. با این همه، زمانی که همین دولت، با کارنامه‌ای درخشان در مهندسی اجتماعی، دریافت که خرده فرهنگ غالب جامعه در خطر اقلیت‌شدن است و دست به تشویق افزایش موالید در یک قشر معین زد، به این مشکل برخورد که درس‌خوانده‌های مرقه، یعنی درست اعضای همان خرده‌فرهنگی که قرار است سروری کند، از پرورش فرزندان بیشتر اکراه دارند زیرا برای این کار باید از رفاه فردي خویش بکاهند. در کوبا، کاسترو بر پایه نظریه‌ای اجتماعی دست به مهندسی زد و در بریتانیا، تاچر بر پایه نظریه‌ای فردگرایانه. همه این مهندسها دوستانی خطا پوش و منتقدانی بیرحم دارند.
کسانی اعتقاد دارند جامعه بشری را نمی‌توان زمینی خالی فرض کرد و دست به مهندسی اجتماعی برای ساختن ساختمانی مطلوب از روی نقشه زد. اول، نقشه اجتماعی نه بر زمینی بایر، بلکه در محیطی زنده به اجرا در می‌آید و برای ساختن هر بنایی باید بنایی دیگر را نابود کرد، و اگر در نقشه اولیه تجدید نظر شود، چه بسا بنای ویران شده قابل احیا نباشد. دوم، طرحهای اجتماعی ناچارند خرده فرهنگ میانگین و مدل را در نظر بگیرند و چنین چیزی وجود ندارد. سوم، نتیجه طرحهای اصلاح اقتصادی وقتی از صافی خصوصیات روانشناختی خرده فرهنگها بگذرد همانی نخواهد بود که روی کاغذ در نظر گرفته شده است. چهارم، وقتی نخستین تغییر در جامعه اعمال می‌شود، با جامعه‌ای جدید روبه روییم غیر از آنچه ابتدا مبنا گرفته‌ایم. و چون تغییرهای پیاپی سبب می‌شود جامعه بازشناختنی نباشد، طرحهای بعدی در حکم تیرهایی در تاریکی است. بنابراین مهندسی اجتماعی، در عمل، نقش زدن بر شن روان است که هر لحظه به شکلی تازه در می‌آید. مخالفان مهندسی اجتماعی گاه دستکاری از بالا در کشورهایی مانند ایران را مثال می‌زنند که پس از هر تغییری در بافت جامعه، صورت بندي جديد چنان تازگی دارد و مهارناپذیر است که پیشتر قابل تصور نبود.
در مقابل، کسانی اعتقاد دارند کار بشر مهندسی است و گرچه می توان به نتایج کار نمره قبولی نداد، اصول مهندسي اجتماعی به اندازه مهندسی فنی اعتبار دارد. حتی در کشورهای بزرگ صنعتی پلهایی فرو می‌ریزد و دستگاههایی از نظر طراحی، اسباب خنده و ملامت می‌شود، اما اصول مهندسی زیر سؤال نمی‌رود. همه کسانی که اهل مهندسی اجتماعی بوده‌اند به شهرت، یا بدنامی، و به درجاتی متفاوت از موفقیت رسیده‌اند. جزیره کوچک سنگاپور در جنوب شرقی آسیا به این سبب در فهرست کشورهای سرآمد جهان قرار گرفته که افسرانی تعلیم دیده زیر دست مستعمره‌چیان انگلیسی اصول سربازخانه را در کشور نواستقلال به اجرا درآورده‌اند. با این همه، زمانی که همین دولت، با کارنامه‌ای درخشان در مهندسی اجتماعی، دریافت که خرده فرهنگ غالب جامعه در خطر اقلیت‌شدن است و دست به تشویق افزایش موالید در یک قشر معین زد، به این مشکل برخورد که درس‌خوانده‌های مرقه، یعنی درست اعضای همان خرده‌فرهنگی که قرار است سروری کند، از پرورش فرزندان بیشتر اکراه دارند زیرا برای این کار باید از رفاه فردي خویش بکاهند. در کوبا، کاسترو بر پایه نظریه‌ای اجتماعی دست به مهندسی زد و در بریتانیا، تاچر بر پایه نظریه‌ای فردگرایانه. همه این مهندسها دوستانی خطا پوش و منتقدانی بیرحم دارند.
Forwarded from Saeed G. Zavareh
Clubhouse
نقد و بررسی کتاب “ظلم، جهل و برزخیان رمین”
With Ali Sadr, Farchine Ka and 7 others
رجوع به نقطه صفر تاریخ که برای رسیدگی به شکایتهای فرهنگها و ملتها از یکدیگر بتوان از آنجا شروع کرد ناممکن است. از هرجای تاریخ شروع کنیم کسانی خواهند گفت جدال مورد بحث سوابقی دیرین تر دارد و چنین نیست که امروز، آن سال یا یک قرن پیش درگرفته باشد.
محمد قائد (ظلم، جهل و برزخیان زمین)
محمد قائد (ظلم، جهل و برزخیان زمین)
اگر جنگ ادامه سیاست باشد و اگر سیاست با هدف یافتن راههایی جدید برای ایجاد درآمد باشد. پس جنگ هم، در اساس، نوعی کاسبی است. اما جنگاوران گرچه کاسب هم هستند، پولکی نیستند. آدم پولکی نمی‌تواند جنگجوی خوبی باشد. نیازی نیست گفتگو میان فرهنگها حتما پشت میکروفون و دربرابر دوربین تلویزیون انجام گیرد. طرز جنگیدن، صلح کردن، رشوه گرفتن و رشوه دادن نیز هر یک به نوبهء خود نوعی گفتگو بین تمدنهاست.
***
روسها و کلا غربیان، خلاصی از اجبار در انتخاب نوع کفش و جوراب در دیدارهای رسمی، و آزادی خوردن و نوشیدن در ایران را به برکت جنگ، و پس از پیروزی در جنگ، به دست آوردند. همهء قدرتهای بزرگ کلیات منافع و جزئیات فرهنگ خویش را با جنگ به مغلوبها تحمیل کرده‌اند و مغلوبها پس از ناکامی در جنگ پی برده‌اند که اشکالی در کار است و باید اوضاع اصلاح شود.
***
در ایران تسلیم شدن به دشمن فرضی یا واقعی خارجی مطلوب‌تر از سازش با رقیب داخلی است. همه جناح‌ها، سلسله‌ها و خرده فرهنگ‌هایی که به طریقی و به گونه‌ای طی دوره‌ای از میدان به در افتاده‌اند معتقدند که در واقع از نیروی خارجی شکست خورده‌اند. در شکست از نیروی خارجی، هر نیرویی که باشد به این شرط که قوی ترین باشد، توجیهی غایی و نیازی خودآزارنه نهفته است که همه به یکسان به آن احتیاج دارند و از آن لذت می‌برند. اعترافی دردناک به اینکه یک فکر امکان تحقق و بخت پیروزی نداشت بسیار دشوارتر از آن است که "ثابت" شود توطئه‌ای خباثت‌آمیز در کار بود. در مورد اول، منتقدان به چند و چون‌هایی آزار دهنده دست خواهند زد، در حالی که فرض دوم تا ابد "قانع‌کننده" است.
***
روسها و کلا غربیان، خلاصی از اجبار در انتخاب نوع کفش و جوراب در دیدارهای رسمی، و آزادی خوردن و نوشیدن در ایران را به برکت جنگ، و پس از پیروزی در جنگ، به دست آوردند. همهء قدرتهای بزرگ کلیات منافع و جزئیات فرهنگ خویش را با جنگ به مغلوبها تحمیل کرده‌اند و مغلوبها پس از ناکامی در جنگ پی برده‌اند که اشکالی در کار است و باید اوضاع اصلاح شود.
***
در ایران تسلیم شدن به دشمن فرضی یا واقعی خارجی مطلوب‌تر از سازش با رقیب داخلی است. همه جناح‌ها، سلسله‌ها و خرده فرهنگ‌هایی که به طریقی و به گونه‌ای طی دوره‌ای از میدان به در افتاده‌اند معتقدند که در واقع از نیروی خارجی شکست خورده‌اند. در شکست از نیروی خارجی، هر نیرویی که باشد به این شرط که قوی ترین باشد، توجیهی غایی و نیازی خودآزارنه نهفته است که همه به یکسان به آن احتیاج دارند و از آن لذت می‌برند. اعترافی دردناک به اینکه یک فکر امکان تحقق و بخت پیروزی نداشت بسیار دشوارتر از آن است که "ثابت" شود توطئه‌ای خباثت‌آمیز در کار بود. در مورد اول، منتقدان به چند و چون‌هایی آزار دهنده دست خواهند زد، در حالی که فرض دوم تا ابد "قانع‌کننده" است.
بخش‌هایی از فصل سوم:
برخورد فرهنگهای شفاهی و مکتوب
در آثار پرفسور، شیخ و شهید
واژه‌ی " انتقادی" را نه در مفهوم تحلیل، حلاجی‌کردن و زیر ذره‌بین گذاشتن، بلکه در وجه حمله و خرده‌گیری و انکار معنی می‌کنند؛ این برداشت از روشی که در مغرب زمین در مورد هر متن و پدیده‌ای اعمال می‌شود، و چه بسا با تلقيِ مثبت از موضوع همراه باشد، تحقیق در زمینه ریشه های اسلام را بسیار دشوار و حتى خطر آفرین می کند. دیگر نکته‌ی مهم مقاله این بود که تفسیر متون اسلامی باید از درون آن برخیزد، نه از محیط بیرون، و تفسیر استعاری و تمثیلی متون اسلامی که هزار سال پیش کاملا رایج بود امروز جای خود را به ترجمه تحت‌اللفظی داده است و تلاش برای احیای سنت دیرین ممکن است با مقاومت شدید کسانی رو به رو شود که (احیای) چنین برداشتهایی را کفرآمیز می‌دانند، در حالی که زمانی چنین تفاسیری در دنیای عالمان اسلامی بسیار رایج بود.
***
مسیر برخورد تمدنها۔ فرهنگها۔ طبقات را می توان چنین توضیح داد: مطالبی که قرنها شفاها تکرار می‌شده اکنون روی کاغذ می‌آید و به دست کسانی می‌افتد که به آن از دید انتقادی هم در مفهوم تحلیل علمی و هم در معنی داوري ارزشی - برخورد می‌کنند، و شنوندگان عمدتا مذکری که در سکوت تسبیح می اندازند جای خود را به میلیونها گوش و سپس میلیونها چشم خرده‌گیر می‌دهند. تحلیل انتقادی همچنان روی کاغذ انجام می شود، نه بر صفحه تلویزیون که جای احساسات آنی است و در ساعات پربیننده اش کمتر کسی حوصله بحثی در حیطه‌ی متن شناسی دارد.
برخورد فرهنگهای شفاهی و مکتوب
در آثار پرفسور، شیخ و شهید
واژه‌ی " انتقادی" را نه در مفهوم تحلیل، حلاجی‌کردن و زیر ذره‌بین گذاشتن، بلکه در وجه حمله و خرده‌گیری و انکار معنی می‌کنند؛ این برداشت از روشی که در مغرب زمین در مورد هر متن و پدیده‌ای اعمال می‌شود، و چه بسا با تلقيِ مثبت از موضوع همراه باشد، تحقیق در زمینه ریشه های اسلام را بسیار دشوار و حتى خطر آفرین می کند. دیگر نکته‌ی مهم مقاله این بود که تفسیر متون اسلامی باید از درون آن برخیزد، نه از محیط بیرون، و تفسیر استعاری و تمثیلی متون اسلامی که هزار سال پیش کاملا رایج بود امروز جای خود را به ترجمه تحت‌اللفظی داده است و تلاش برای احیای سنت دیرین ممکن است با مقاومت شدید کسانی رو به رو شود که (احیای) چنین برداشتهایی را کفرآمیز می‌دانند، در حالی که زمانی چنین تفاسیری در دنیای عالمان اسلامی بسیار رایج بود.
***
مسیر برخورد تمدنها۔ فرهنگها۔ طبقات را می توان چنین توضیح داد: مطالبی که قرنها شفاها تکرار می‌شده اکنون روی کاغذ می‌آید و به دست کسانی می‌افتد که به آن از دید انتقادی هم در مفهوم تحلیل علمی و هم در معنی داوري ارزشی - برخورد می‌کنند، و شنوندگان عمدتا مذکری که در سکوت تسبیح می اندازند جای خود را به میلیونها گوش و سپس میلیونها چشم خرده‌گیر می‌دهند. تحلیل انتقادی همچنان روی کاغذ انجام می شود، نه بر صفحه تلویزیون که جای احساسات آنی است و در ساعات پربیننده اش کمتر کسی حوصله بحثی در حیطه‌ی متن شناسی دارد.
مصاحبه دربارة «ظلم، جهل و برزخيان زمين» ــ 1
http://www.mghaed.com/interviews/zolm.shargh.89.htm
http://www.mghaed.com/interviews/zolm.shargh.89.htm
«با تغییر طرز فكر مؤمنان در نتیجه تغییر شرایط زندگى، بسیارى از تفسیرهاى نواندیشان دینى نیز براى خود جایى خواهد یافت و شاید بهتر باشد نواندیش دینى همچنان نقش منتقد ایفا كند. با نتیجهگیرى از آنچه در صد سال گذشته در ایران اتفاق افتاده، در مجموع مىتوان گفت جاى صحیح دینِ سنـّتى در موقعیتِ تقیه، و موقعیت مناسبِ نواندیشىِ دینى، موضعِ سخنرانى است: اولى در برابر بدعتهاى دومى مقاومت مىكند و محكم "نه!" مىگوید، اما رفته‌رفته آنها را مىپذیرد و چنان بهعنوان روش جارى جا مىاندازد كه گویى از روز ازل چنین بوده است. تعادل مطلوبِ اجتماعى بیشتر نتیجه توازن قدرت خردهفرهنگهاست تا حاصل مباحثاتى یكسره فلسفى.»
اسم این حرفها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدنها:
... درهرحال، جنگ، چه درون ملل و چه بین آنها، به منظور تملك و برای سروری است. ایرانیهای مذهبی و غیرمذهبی باید به قدری در سر و كلۀ هم بزنند تا فرسوده شوند و از فرط استیصال یاد بگیرند با هم كنار بیایند و این قدر دنبال حقیقت نگردند. ایران صد سال پیش فرقی با افغانستان نداشت و تهران كم و بیش مثل كابل بود. اگر حالا ما از ”محدودیتهای نقد روشنفكری“ شكایت می‌كنیم فقط به بركت ورود فكر جدید و كشف نفت است، كه هر دو هدیۀ غربی است. غربی باید برای این مرز و بوم اهورایی چه كند تا ما از سر گناهانش بگذریم؟
...
امروز حرفی كه ذائقۀ ایرانی می‌پسندد این است كه صنعت و تمدن خارجه از عهد باستان روی شاخ سبیل نفت ایران می‌چرخیده پس ایرانی باهوش‌ترین ملت دنیاست و جهانیان باید در برابر معنویت و فرهنگ و شعورش خاضع و خاشع شوند و دَم و دود ما را ببينند. اسم این حرفها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدنها.
... درهرحال، جنگ، چه درون ملل و چه بین آنها، به منظور تملك و برای سروری است. ایرانیهای مذهبی و غیرمذهبی باید به قدری در سر و كلۀ هم بزنند تا فرسوده شوند و از فرط استیصال یاد بگیرند با هم كنار بیایند و این قدر دنبال حقیقت نگردند. ایران صد سال پیش فرقی با افغانستان نداشت و تهران كم و بیش مثل كابل بود. اگر حالا ما از ”محدودیتهای نقد روشنفكری“ شكایت می‌كنیم فقط به بركت ورود فكر جدید و كشف نفت است، كه هر دو هدیۀ غربی است. غربی باید برای این مرز و بوم اهورایی چه كند تا ما از سر گناهانش بگذریم؟
...
امروز حرفی كه ذائقۀ ایرانی می‌پسندد این است كه صنعت و تمدن خارجه از عهد باستان روی شاخ سبیل نفت ایران می‌چرخیده پس ایرانی باهوش‌ترین ملت دنیاست و جهانیان باید در برابر معنویت و فرهنگ و شعورش خاضع و خاشع شوند و دَم و دود ما را ببينند. اسم این حرفها را گذاشته‌اند گفتگوی تمدنها.