بخش‌هایی از فصل ششم:
خرده‌فرهنگ‌ها و تولید اسطوره: سه روزی که ایران را همچنان تکان می‌دهد

ملتها نیز مانند افراد گاه قادر به خلاص‌کردنِ خویش از بارِ پاره‌ای خاطرات نیستند. از دیدگاه مکتب روانکاوی، افرادی میل ندارند برخی دلمشغولی‌های دردناک را به فراموشی بسپارند. گرچه از سنگینیِ نفس‌گیرِ آن خاطرات در عذابند، برای انصراف خاطر از موضوع‌های پررنجِ دیگری به آن یادها نیازمندند.

گرفتاري احتمالی جامعه‌ی ایران نه در حافظه‌ی تاریخی، بلکه در ناپیگیریِ رفتاری و فقدان انسجام از نظر جهت حرکت جامعه است.

روند فرافکنی به آسانی برگشت‌پذیر نیست و در کشمکش میان آدمها، زمانی که صفتی به دیگران، یا به طرف مقابل، نسبت داده شد، طرفِ نسبت‌دهنده به دشواری بتواند آن را پس بگیرد و بپذیرد این درواقع خصلت خود اوست که همانند خدنگی زهرآگین به سوی حریفان پرتاب شده. اِشراف به این اصل شاید در نسلهای آینده به گشایش در عقده ۲۸ مرداد کمک کند. اما این کار به نقد و تحلیلی نیاز دارد که تا وقتی یک یا چند خرده‌فرهنگ احساس مظلومیت کنند امکان آن دست نخواهد داد. اسطوره‌ی ۲۸ مرداد بیش از آنکه حامل درسی تاریخی در سیاست باشد در شمار غمنامه‌هایی است که خرده فرهنگ ها تولید می‌کنند تا شکستهای ادواری و محتومشان حماسه و مرثیه به نظر برسد و بتوانند از احساس مظلومیت خویش، به نحوی خودآزارانه، لذت ببرند.

pressure_group.pdf

جلسه ضبط شده نقد و بررسی کتاب ' ظلم، جهل و برزخیان زمین' در کلاب هاوس.
https://www.youtube.com/watch?v=I3BNmZQGFpo&ab_channel=APortraitofTheWriter

نقد و بررسیِ کتاب "ظلم، جهل و برزخیان زمین" نوشته‌ی محمد قائد

لطفاً الاغ را بیرون پارک کنید
هیئت حاکمهٔ مصر ظاهراً خیلی زود، فقط پس از چند ساعت گندکاری، متوجه شد واردکردن شتر به مبارزه‌ای سیاسی در میدان اصلی پایتخت یک کشور آبرومند ِ پـُر بروبیا کنار دریای مدیترانه تا چه حد اشتباه بود و کل ملت عرب را خوارتر کرد.  قول داده‌اند تحقیق کنند اما، به گفتهٔ‌ حافظ، "آبرو می‌رود ای ابر ِ خطاشوی ببار/ که به دیوان عمل نامه‌سیاه آمده‌ایم."
 
در تاریخ مدرن، نخستین هجمهٔ‌ خرکی به مخالفان سیاسی در نیمهٔ قرن نوزدهم ثبت شد.  کلیسا از دهه‌ها پیش مالیده و پلاسیده بود و فرمان خداوند در هیاهوی تظاهرات سیاسی در میدانها چندان خریدار نداشت.  کارل مارکس در اثر کم‌‌همانندش، هجدهم برومر لوئی بناپارت، نشان داد چگونه برادرزادهٔ سردار بزرگ از در و دهات کمک گرفت و چماقدار وارد کارزار کرد تا تظاهرات روشنفکران شهری و کارگران را وسط پاریس خرد کند، در قدرت بماند و امپراتور شود.

آذر 57 رژیم ِ درحال‌عزیمت ایران در یکی دو شهر، از جمله نجف‌آباد، اسب وارد کارزار سرکوبی ِ تظاهرات سیاسی کرد ـــــ اسبهایی خوش‌نژاد و خوب‌تغذیه‌شده که پیدا بود پنج دقیقه هم به گاری بسته نشده‌اند و سوارکارانی که قیافه و ژاکت سبزرنگ بعضی از آنها داد می‌زد تکاور و درجه‌دار دژبان و یکان تشریفات ارتشند.
 
در مقابل، عاشقان ولایتْ موتورسیکلت رو کردند و دود و صدای اسکادران سوزوکی و یاماها و هوندا که گویا شبانه با بریدن قفل تجارتخانه‌ها بلند کرده بودند تبدیل به ابزار بیان اعتراض شد.
 
چرا هیئتهای حاکمه‌ای که متهمند جمعی کوچک را فربه می‌کنند در روز تنگنا باید چشم‌انتظار اعجاز فضاحت‌بار شترسوار و موتورسوار باشند و نفرات آموزش‌دیدهٔ نیروهای مسلحشان را به حد چماقدار پشت‌کوهی تنزل دهند؟ چند مرد قابل‌احترام خوش‌صحبت و، مؤثرتر از آن، حضور شماری زن شیک درس‌خواندهٔ مشهور در وسط میدان شهر به مراتب بیش از خیل بی‌شکل رجّاله اثرگذار نیست؟
 
بزن‌بهادرها معمولاً عقبهٔ‌ لشکری‌اند که در هچل افتاده است و سرداران ناامید نگونبختش از بعدیها و آیندگان و همه کس و همه چیز انتقام می‌گیرند: سطح مبارزه را به ماهیچهٔ اوباش چماقدار تنزل می‌دهند و پیروزی این قبیل آدمها را تضمین می‌کنند.  مردان محترم درس‌خواندهٔ هیچ جامعه‌ای داوطلب کتک‌کاری نیستند، ‌تا چه رسد زنان ـــــ و خردسالان که بهتر است آنها هم حضورشان ممکن باشد تا متمدنانه حرف‌زدن یاد بگیرند.
 
میدان نبرد می‌توانست پای صندوقی باشد که به گندش کشیدند.  حالا برای ترساندن مردم طبقهٔ متوسط بیش از شیرینکاری شترسوار و موتورسوار کار چندانی از دستشان ساخته نیست.
15 بهمن 89

 

 
منورالفکران سیاه‌نامه
پرزورترین حملهٔ‌ معرکه‌گیرها به روشنفکران است که شبه‌روشنفکر و روشنفکر‌نما هم خوانده می‌شوند.  وقتی احساس می‌کنند قافیه تنگ آمده و جز رفع شبهه چاره‌ای نمانده است رگبار سرزنش و پرخاش همیشگی‌ را به سر پرسندهٔ شکاک می‌بارانند: دست بردارید از تکرار این حرفها؛ والله مردم ما خیلی خوبند، قدرشان را بدانید؛ این مملکت ِ فردوسی‌ها و مولوی‌ها و سعدی‌ها و حافظ‌هاست اما ‌روشنفکر جز انکار و وهن و خرابکاری و شبهه‌افکنی وظیفه‌ای برای خود قائل نیست.
 
چنین تاکتیکی البته معرکه‌گیر را از تنگنا نجات نمی‌دهد.  پرسندهٔ شکـّاک احتمالاً خواهد گفت اما زمان درازی است روشنفکرها کاره‌ای نیستند و زمام امور به دست نیروهای اصیل افتاده.  پس چرا به این طرز هولناک پسرفت کرده‌ایم و بدتر از هر زمان دیگری (به گفتهٔ ملک‌الشعرای بهار) "کشتی ایران به گرداب بلاست/ کار ایران با خداست"؟      
 
ضدحمله در برابر چنین بحثی پشتک و واروست: اگر روشنفکرها به اندازهٔ کافی شعور ‌داشتند و عمق فرهنگ و اعتقادات مردم ما را درک می‌کردند حالا در چنین اوضاعی نبودیم.
 
پرسندهٔ شکـّاک ممکن است بگوید: پس در چه وضعی ‌بودیم؟ مثل خارجه شده بودیم؟ چرا فکر می‌کنیم واحه‌های این صحاری بتواند مثل خارجه شود؟ درهرحال، روشنفکران خطر غلتیدن به ورطهٔ  کنونی را در افق می‌دیدند و، ‌از جمله، هشدار می‌دادند مخالفت با فکر برابری تمام افراد جامعه به نتیجه‌ای وخیم می‌انجامد (سلیمان میرزا اسکندری زمانی که این را در مجلس چهارم گفت نزدیک بود سر بازار تکفیر شود؛ و گناه محمد مصدق را که رساله نوشت مستثنا کردن بخشی از رعایا از شمول قوانین یعنی کاپیتولاسیون، هرگز نبخشودند، مرتد اعلامش کردند و قاعدتاً اکنون در جهنم است).
 
منورالفکرها منادی فکر زندگی جدید و جامعهٔ جدید بودند که از دنیای بیرون وارد می‌شد و ایران فتحعلیشاه را به ایران ربع چهارم قرن بیستم تبدیل کرد.  اما مانند هر انسان فانی دیگری قادر به پیش‌بینی‌ نبودند که نه تنها اهل منبر بلکه (به گفتهٔ خلخالی) "یک مشت نخود و لوبیافروش" بازار هم بخواهند وزیروکیل شوند (در ضمن، پیشگویی در شرع اسلام حرام است).  تا آنجا که به تحلیل اصول مربوط می‌شود دشوار بتوان بدون مواردی به هم پیوسته در یک شخص یا جریان فکری، ادعا کرد از فهم فرهنگ این جامعه ناتوان بوده‌اند.  مثلاً مقایسه کنیم دادگستری ِ محصول فکر امثال داور و کسروی را با قوهٔ قضائیهٔ فاقد دادسرا و دستپخت بازارــ‌حوزه که دامت افاضاتهٔ خودی، نه روشنفکر غربزده، اذعان می‌کند "ویرانه" است. 
 
فهرستی تهیه کنیم از نام مثلاً ٢٠ روشنفکر ایرانی از قرن نوزدهم تا رژیم اسلامی، به اضافهٔ سفیر اینگیلیس، یک مأمور اینتلیجنس سرویس و یک مأمور سازمان سیا.  لیست سیاه را بدهیم به سازندگان سریالهای تاریخی تلویزیون وطنی که آدمکهایی مثل طوطی کوکی مدام حرف از لزوم نابودی شعائر و ارزشهای مردم این مملکت می‌زنند، و از آنها بخواهیم سناریویی بنویسند که آن ٢٣ مرد خبیث نقشه می‌کشند کشور را به هرج‌ومرجی که اینک در آن است بکشانند.  بینهایت بعید است حتی تلویزیون وطنی بتواند قصه‌ای ببافد که منورالفکرها و جواسیس و سرسپردگان بیگانه و عُمـّال استعمار چنین چپاول بیرحمانه‌ای را قابل تصور می‌دانستند، تا چه رسد که برنامهٔ عمل سیاسی‌شان بوده باشد.
 
سال ٨٨ متن مصاحبه‌ای با سیمین دانشور انتشار یافت که در آن می‌گفت "روشنفکران ما غالباً غافل از ریشه‏‌داربودن مذهب در میان مردم ایران بوده‌‏اند و هستند"؛ "تنها رشته‏‌ای که مردم ایران را به ‏هم می‏‌پیوست مذهب بوده و هست"؛ "روشنفکران ما هیچ‏گونه تماس واقعی و رودررو با دیگر مردم نداشته‌‏اند."
 
آن حرفها را ظاهراً بزرگ‌بانوی ادبیات ایران در سالهای پایان عمر زد که دچار زوال مغزی و عقلی بود.  نواندیشان دینی هم که گرفتار چنان عارضه‌ای نیستند تبلیغ می‌کرده‌اند روشنفکری در ایران ابتر و عوضی و ناقص و نارس و از مرحله پرت‌ است، روشنفکری ِ واقعی تازه با خود آنها شروع شده و قرار است از سال صفر تاریخ انشاءالله به کلاس دوم برویم، یا برده شویم.
 
هم آن مصلح اجتماعی و هم اینان نعل وارونه می‌زنند.  می‌کوشند مسئول اغتشاش کنونی و آیندهٔ تاریک ایران را موجودی به نام "روشنفکرها" معرفی کنند که حتی وقتی کسی و کار‌ه‌ای نباشد همچنان مسئول وقایعی (مانند تحولات ٥٧) است که باید پیش‌بینی می‌کرد و می‌‌توانست مانع وقوع آنها شود.  جرئت ندارند بازار و حوزه و مهاجمان صحاری را مستقیماً و کلاً مسئول بدانند.  پس گناه فاجعهٔ تاریخی را به گردن ‌روشنفکران غافل و شوت می‌اندازند.
محمد قائد

پرستوها كوچانده می‌‌شوند
در نوعی فیلمفارسی دهۀ 30 كه می‌توان آن را ’سينمای مجيد محسنی‘ رده‌بندی كرد، شخصيت اصلی از هياهوی دزدبازار، يعنی تهران، بيزار می‌شود و با بقچه‌بنديل به صفای روستا و صدای جويبار و بوی‌ آغل (البته در گيلان، نه صحاری خشك) برمی‌گردد تا با خاطری آسوده زندگانی سراسر محبت پيشين‌ را از سر گيرد.  تمثيل رجعت به زادبوم، بازگشت پرستوهای ‌معصوم به آشيانه‌ای‌ امن دور از چنگال لاشخورهای پليد.

مضمون تباهی ِ متروپوليس (كلانشهر) سياه در ادبيات غرب هم سابقه داشت.  با رشد ادبيات داستانی در ايران پس از سال 1300، تهران مخوف و تهران پليد و شهر بی‌عصمت و شهرنشينان بی‌مرام ِ بيگانه با شرف و ناموس و ارزشهای انسانی و اخلاقی در اين‌جا هم مضمون رمانهای‌ پرخواننده شد.  برخی قلمزنان نه تنها خروج از اين جهنم را قوياً به ديگران توصيه می‌كردند، بلكه انگار دست به دعا برداشته بودند اين شهر سراسر پلشتی در آتش بسوزد و در نهر خون غرق شود.

نويسندگان اين قبيل مطالب، كه عمدتاً در تهران خواننده داشت، خودشان معمولاً جايی نمی‌رفتند جز برای پيك‌نيك و گردش و هواخوری در مناطق خوش‌آب‌وهوای‌ اطراف آن.  اما اين طرز فكر كه شهر تهران، در هوای‌ مفرّح دامنۀ البرز، بايد از پليديها پاك شود سبب شد مجرمان سابقه‌دار را به شهرهای دور و بدآب‌وهوا تبعيد كنند.  ”بندر ِ عباس جای‌ لاتاس“ بيان اين تلقی در ميان عامـّه بود.

امروز ذكر نام هر شهری در احكام دادگاههای تهران به‌عنوان تبعيدگاه محكومان اعتراض شديد اهالی‌ آن را برمی‌انگيزد كه با صدای رسا خطاب به ساكنان پايتخت خواهند گفت: تبهكارهايی كه پرورش داده‌ايد برای خودتان نگه داريد؛‌ ما فقط از انسانهای صحيح استقبال می‌كنيم.
....

 جن در كمد
 
آدمهايی تا زير تخت و پشت پرده را وارسی نكنند و در ِ كمد اتاق خواب را چهارتاق نگذارند خوابشان نمی‌برد.  بعضی برعكس بايد در ِ كمد لباس را قفل كنند مبادا كسی يا موجودی در آن‌جا مخفی شده باشد يا بعداً مخفی‌ شود.  كسانی اگر شب در خانه تنها باشند در ِ اتاق خواب را محكم از داخل قفل می‌كنند در همان حال كه چراغ تمام اتاقهای دیگر را روشن می‌گذارند، گرچه اقدام اخير منطقاً به مهاجمان امكان می‌دهد راحت‌تر بيايند و بروند.

در آمريكا از دهه‌ها پيش كسانی غرق اين فكر بوده‌اند كه موجوداتی از كرات ديگر آمده‌اند و خودشان را جزو ”ما“ جا زده‌اند.  بابايی كه دم سبزی‌‌فروشی هويج سوا می‌كند، يا همسايۀ ‌روبه‌رويی، چه بسا يكی از”آنها“ باشد كه ماسك آدميزاد بر چهره دارد.  ‌اين استدلال كه بيرون از كرۀ زمين، در منظومۀ‌ شمسی و تا ميلياردها فرسخ ِ نوری‌ در كهكشان پرنده پر نمی‌زند و نشانه‌ای از سفينه‌های مسافران هوشمند ديده نشده البته به خرج آدمهای خيالاتی نمی‌رود.  بشقاب پرنده، آقا.  از بشقاب پرندۀ‌ ‌نامرئی غافل نباشيد.

اگر در چنان مملكتی اين قبيل اشخاص جمعيت و نشريه دارند و مدام به ”آنها“ فكر می‌كنند، تعجبی‌ ندارد در جايی‌ مانند ايران داستانسرايی كنند كه كسانی ابتدا يهودی‌ بوده‌اند بعد بابی ‌شده‌اند بعد بهائی شده‌اند بعد وهـّابی شده‌اند بعد مسيحی شده‌اند بعد وانمود كرده‌اند مسلمان شده‌اند اما همچنان زيرآبی می‌روند و كارشان زدن زيرآب ”ما“ست.

پدرِ پدرِ پدربزرگ در قرنهای پيش به آئين ”آنها“ گرويد اما نوه و نبيره، که از گهواره در آن آئین پرورش یافته‌اند، همچنان مرتد قلمداد می‌شوند و در معرض تعقيب‌وآزارند.  پدرِ پدرِ پدربزرگی ديگر در همان عصر به آئين ”ما“ گرويد اما نتيجه و نبيرۀ حی ّ ‌و حاضرش همچنان از ”آنها“ به حساب می‌آيند.
 
 
 

  
مجازات خروج از دين البته روشن است.  سال 71 پزشك ساكن شيراز را كه اعلام كرده بود همچنان سفت‌وسخت مسلمان است اما از اين به بعد نمی‌خواهد شيعه باشد سينۀ ‌ديوار گذاشتند.  در فقه اسلام حكمی برای توجيه اين قتل ‌وجود ندارد.  او‌ را به جاسوسی برای اجانب و پول‌گرفتن از وهـّابيون متهم كردند و پيام مجازات روشن بود: اگر حتی‌ ساير مذاهب اسلام را جدی بگيريد در حكم خروج است و شـَقــّه خواهيد شد (علی ‌شريعتی‌ هم اگر زنده می‌ماند و پس از سال 57 به ايران برمی‌گشت يحتمل آخر و عاقبت ناگواری‌ پيدا می‌كرد).

وضعيت كسانی كه پدرانشان به دين خدا و البته مذهب حـَقــّه پيوسته‌اند به آن سرراستی‌ ‌نيست.  می‌خوانيم كه افشا می‌كنند برخی از ”اينا“ از ”ماها“ نيستند و در واقع جزو ”اونا“ هستند زيرا بزرگتر خانواده‌شان همين يكی‌دو نسل پيش تشرّف حاصل كرد.  تاريخ ايران پر است از زوايای تاريك و بسياری ناگفته‌ها كه تاكنون نگذاشته‌اند عامۀ خواننده‌ها، تا چه رسد به عوام، از آنها خبردار شوند.  معركه‌گيرها متون را حفـّاری‌ می‌كنند تا خرت‌وپرت‌هايی‌ بيابند و برای مصارف روز سر هم كنند.  نسل جوان درس‌خوانده بايد به قضايای تاريخی با ديد انتقادی ‌برخورد كند و بازيچۀ جن‌گيرها نشود.

اول، نومسلمان تا چه مدت ايمان‌آورندۀ آزمايشی به حساب می‌آيد و پس از چه مدت عضو كامل و هميشگی ‌است؟  اگر قرار باشد چندين ميليارد كافر و پيرو مذاهب منسوخ يكی از همين روزها فوج‌فوج داخل مذهب حقــّه شوند، نودينان ِ منتظرِ رستگاری چند وقت عضو علی‌البدل خواهند ماند و تصديق دائمی‌شدن‌ آنها با كيست؟

دوم، اخلاف جديدالاسلام‌ها تا ابد مؤمنان درجه دو خواهند بود؟  اگر در طريق رستگاری تساوی وجود ندارد، پس شرط عدالت است كه ايمان‌آورندگان بعدی بدانند روی پيشانی فرزندانشان خواهند نوشت: اين شخص كاملاً جزو ”ما“ نيست زيرا پدر ِ پدرش همين چند وقت پيش مسلمان شد.

سوم،‌ بافندگان اين قصه‌ها موضوع اصلی‌ و تعيين‌كننده را از نظرها پنهان می‌دارند: مسئوليت فرد و منافع گروهی و طبقاتی.  بازاری ِ‌ متعهد در راه جاری‌شدن احكام الهی و نهی از منكر دست به ترور زده، تا پای اعدام رفته، سالها زندان كشيده و از فرط خداپرستی (و البته بالابودن اوره و اسيد اوريك خون) روی‌ پا بند نيست، اما كسانی ادعا می‌كنند همين اواخر مسلمان شده و لابد دلش جای ديگر است.
 

  
داستانسراها، چه بخواهند و چه نخواهند، دربارۀ نژاد صحبت می‌كنند، ايمان را با نژاد يكی می‌گيرند، تلويحاً می‌گويند فكر در ژن آدم است و قابل تغيير نيست، و نژادها و اقوام را درگير نبردی ‌ابدی می‌دانند.  نقش اجتماعی فرد را، در برابر زوايای پنهان روحی و عقايد يواشكی‌اش،‌ بی‌اهميت جلوه می‌دهند و می‌كوشند انكار كنند كه تقيه پادزهر ِ عقيدۀ زوری است.

 
يهودی‌معرفی‌كردن ِ حاجی ِ جيب‌چون‌بانك و بانفوذ ِ بازار چيزی ‌نيست جز تكثير رسوبات مسموم تزاريسم و نازيسم در لفاف نازك انتقاد از وضع موجود.   پيش از مخالفت با نهان‌دينان ِ فرضی‌ يا واقعی‌ بهتر است ‌مواظب باشیم رندان در سلوفان تحقيق تاريخی، گرايشهای فاشيستی به خوردمان ندهند.  برای رهايی از پنهانكاری و دودوزه‌بازی و تقيه بايد به جبر و عنف در حيطۀ عقيده پايان داد و آزادی وجدان را اصل گرفت.

معركه‌گيرهای شبه‌محقق انگار می‌گويند قربانيان قسر در رفته‌اند چون فشار محتسب و بازجو كم بوده،‌ نه اينكه چرا اصلاً جبر و عنفی ‌در كار بوده.  خوب كه نگاه كنيم مفهوم افشاگريهای‌ تاريخی‌شان اين است كه توّابهای روزگار قديم هم به آنچه مجبور می‌شدند بگويند اعتقاد نداشتند.  اين نشانۀ خباثت زجركشيدگان است يا گواه ثابت‌قدمی‌شان؟
 

  
از كمبودهای اساسی ‌ِ چنين ‌محققانی يكی اين است كه نظر ِ حق‌به‌جانب ِ محتسب و بازجوی روزگار پيش دربارۀ ‌قربانی ِ تغيير دين را از ته كتابها استخراج می‌كنند اما يحتمل هرگز پای حرف دل ايرانی ِ غيرمسلمان معاصر دربارۀ‌ ايرانی ِ مسلمان معاصر ننشسته‌اند.  اگر نشسته بودند شايد می‌فهميدند كه تا چه حد خودش را برتر می‌داند و تا چه حد داغ و درفش محكمۀ شرع بر روح و فكر ــــ‌ البته نه جسم ـــــ او كم‌اثر است.

زن ژاپنی می‌گويد حاجيه‌خانم ايرانی كه روی ماشين لباسشويی‌اش نايلون كشيده و از آن به‌عنوان طاقچه استفاده می‌كند گفته است لباس را بايد سه بار درست و حسابی آب كشيد و هر بار صلوات فرستاد تا طاهر ‌شود.  راوی، كه در فرهنگش كم‌حرفی و بردباری فضايل بزرگی‌اند، می‌گويد اين را از هموطنش ‌شنيده و شخصاً نظری‌ ندارد، اما با تبسم و لحنی فلسفی می‌افزايد شايد ايرانيها در آستانۀ كشف ضرورت ‌تعويض زودبه‌زود و شستن ملافه‌ باشند.

چنين مواردی ممكن است يك در هزار يا ده‌هزار باشد.  مهم اين است:  كافر و مشرك و ملحد را زندانبان و بازجوی پرورش‌يافته در چنان محيطی به سوی حقيقت می‌راند، نه فارغ‌التحصيل دانشكدۀ هنرهای زيبا.

مُشرّف‌شدگان ِ داوطلب معمولاً به اقتضای زناشويی يا اقامت و تحقيق در ممالك مسلمان‌نشين به چنين كاری تن می‌دهند.  مسلمان‌شدنْ بی‌ ضرورت مشخص و از راه دور معمولاً برای آزاردادن ديگران است.  روژه گارودی برای هرچه‌بيشتردرافتادن با يهوديان فرانسه، و محمدعلی كلی برای تف‌انداختن به سفيدپوستان آمريكا دين عوض كردند.
 
می‌خوانيم طبيب و منجـّم روزگار قديم راست‌راستی مسلمان نشد، فقط ادا در می‌آورد.  بعد ‍‌می‌بينيم تلويزيون وطنی دوست دارد ادعا كند ادواردو آنی‌يلـّی در واقع ‌خودكشی نكرد بلكه او را به قتل رساندند چون صميمانه و صادقانه مسلمان شده بود.  پسر ناخلف، نامتعادل، معتاد و مطرود صاحب كمپانی فيات، لابه‌لای عقايدی كه مثل سالاد در كلـّه‌اش تـلنبار شده بود، شايد برای‌ سرشكسته‌كردن پدرش، اعلام كرد به اسلام هم گرايش يافته است.

احساس مشترك احتمالاً بسياری زنان خارجی كه برای ازدواج با مردان ايرانی رسماً‌ به اسلام گرويده‌اند اين است كه فرد اگر در خانوادۀ‌ شيعه به دنيا نيامده باشد شيعه‌شدن پس از چهارپنج‌سالگی امكان ندارد.  شیعه برخوردی ‌است كاملاً عاطفی ‌به جهان بر دو پايه: اعتقاد به معصوميت موروثی، و احساس گناه خودآزارانۀ شديد و دائمی برای‌ رنجی كه چند قـدّيس تحمل كردند (برای خانمی اسپانيايی مقيم ايران، كل جمهوری اسلامی يادآور روزگار كودكی‌‌اش در مدرسۀ وحشتناك كاتوليكها در عهد ژنرال فرانكو بود).
 

  
درهرحال، پراكندن شايعات مهمل شايد اعتبار اين رئيس و آن حا‌ج‌آقا را كمی خدشه‌دار كند اما دردی از جامعه دوا نمی‌كند.  جامعه اين قبيل اشخاص را به پول بی‌حساب و ابزار سركوبی‌شان می‌شناسد، نه اينكه نيمه‌شب در برابر خدای‌ كدام آئين استغاثه می‌كنند و در خلوت خويش چه دعايی می‌خوانند يا نمی‌خوانند.  كسانی كه نمايش انتخابات روی صحنه می‌برند جای پررنگ مـُهر بر پيشانی دارند.  برای رأی‌باختگان چه فرقی می‌كند اين اشخاص ساعات دراز در برابر كدام معبود پيشانی به خاك سوده باشند ــــ‌ يا اصلاً نسوده باشند و اين هم ساختگی باشد؟

خصوصيات قومی البته بسيار مهم است و يكی‌ از گرفتاريهای ايران شايد ته‌نشين‌شدن مزخرف‌ترين خصلتهای اقوام مختلف در ساكنان اين صحاری‌ باشد.  اما اعتقاد به تغييرناپذيری ِ ‌عقيدۀ ‌موروثی،‌ و بنابراين ذاتی، هم مخالف نظريۀ پيشرفت دموكراتيك و هم در تضاد با قرار و قاعدۀ پيوستن به دين خداست.  مسلمان، حتی اگر داستان فطرت الهی‌ را جدی‌ بگيرد، بنا به اصول‌ نمی‌تواند قائل به عقيدۀ‌ ذاتی ‌باشد.

اما وقتی تصميممان را دربارۀ كسی گرفته باشيم قرار و قاعده و اصول كم‌اثر می‌شود. محمد مصدق دوبار، با فاصلۀ‌ سی سال، پشت تريبون مجلس شورای‌ مل‍ی قرآن از جيب در آورد و اشهدين گفت تا در صحت ايمان خويش جای‌ ترديد ‌نگذارد.  با اين همه، مخالفانش در تكفير او ترديد نكردند.

و وقتی از توضيح وقايعی كه روز روشن در برابر چشممان جريان دارد عاجز می‌مانيم يا ميل نداريم ‌بديهيات ناراحت‌كننده را بپذيريم، سايۀ شوم و موشدوانی ِ‌ نيروهايی ناپيدا كه از كمد لباس، اديان رقيب و سيارات ديگر آمده‌اند برای ذهن سودازده چارۀ ‌ناچار است.
محمد قائد
14 مرداد 88
 

متن کامل در سایت
http://www.mghaed.com/essays/observation/aliens_in_closet.htm

صدمات و لطمات به پاچه‌ها
چند ماه پیش زیر لینک مطلبی در فیسبوک دربارهٔ همهمهٔ ایرانشهربازی، کسی به نگارنده تاخت ”این جمهوری اسلامی را امثال شما در پاچه‌ی ما کردید.“

”امثال شما“ کنایه است از متهمان همیشگی.  فرض پشت اتهام این است که غفلت یا حماقت یا خیانت کسانی سبب آسیب ماندگار به پاچهٔ شاکی و ”ما“ یا ماها شد.  مقصران اسامی دیگری هم دارند: چپیا، روشنفکرا.

در فکر و فولکلور سیاسی ایران مفاهیم وضعیت طبیعی و توالی، ترکیب و هم‌افزایی عوامل متعدد به رسمیت شناخته نمی‌شود.  هر تحولی در جامعه پیشامدی بود مجرد، و هرچه اتفاق افتاد غیر از چیزی است که باید اتفاق افتاده باشد.  تمام وقایع تاریخی به زیان اکثریت بسیار بزرگ جامعه بود و اقلیتی بسیار کوچک، به بیان محجوبانهٔ خوانندهٔ معترض، ”در پاچهٔ ما“ کردند.  واقعیت جهان نه وقایع دروغین ظاهری، بلکه حقیقت مستتر در ذهن ماست.

اهل دیالکتیک تاریخی تأکید بر جبرعِلـّی (دترمینیسم) را از جنس تقدیرگرایی تلقی می‌کنند و شاهد خـُلف می‌آورند عصر حجر به این سبب پایان نیافت که ناگهان سنگ تمام شد و تخم ِ چخماق را ملخ خورد؛ عصر مفرغ و آهن نتیجهٔ اراده و تلاش آگاهانهٔ آدمها طی قرون برای استخراج دشوار فلز از زمین بود.  با این همه، قبول دارند که زندگی کوچی و کمبود آب در صحاری خشک می‌تواند منجر به ابداع قنات ‌شود و وجود جنگل کنار دریاهای آزاد می‌تواند به پیدایش کشتیرانی و توسعهٔ دریانوردی کمک کند.

آوردگاه خیابان
ناآرامی فرماندهان ارتش به تحول تاریخساز نیمهٔ آبان و بیانیهٔ تسلیم شاه منجر شد و به دولت نظامی ۵۵ روزه که بیشتر به شوخی می‌ماند و ازهاری نخست وزیر طی آن مدت سکتهٔ‌ قلبی کرد و در بستر افتاد.  اما نتیجه‌ای کاملا‌ مشخص و ماندگار داشت: خیابانی‌‌شدن ِ قدرت.
 
بزن‌‌بهادرهایی که خیلی زود مأمور کمیته و عضو نیروهای اسلام شدند قفل مغازه‌ها را می‌بریدند و فرش و کالا و موتور‌سیکلت‌ آکبند بار کامیون می‌زدند.

از روز هجوم به دفاتر روزنامه‌ها در نیمهٔ آبان قلمزنان مطبوعات اعلام کردند دست از کار می‌کشند و از مردم درخواست کمک مالی برای اعضای خرده‌پای صنف کردند.

نگارنده از خارج با دوستانی بحث ‌کرد که اعتصاب نامحدود می‌تواند کاری دانشجویی باشد؛ آدم حرفه‌ای حق ندارد بگوید تا برقراری دموکراسی راستین قلم را زمین می‌گذارد.

حرفم را رد نمی‌کردند.  به نظرم اکثریت بزرگ اهل قلم و مطبوعات و فعالان سیاسی می‌فهمیدند چنان اعتصابی تلهٔ خودساخته و خطاست.  اما شکستنش خودکشی سیاسی و نابودی ِ حرفه‌ای بود.  در جواب من می‌گفتند محال است بتوانی نشریه منتشر کنی و خواننده داشته باشی.  و به ‌شوخی پیشنهاد می‌کردند تشریف بیاورم امتحان کنم.

از شورای آرد و نان گرفته تا فرهنگستان ادب پارسی و صدر و ذیل مملکت غریو پاکسازی به آسمان بلند بود و همه در این رودربایستی خطرناک گیر افتاده بودند که مبادا شائبهٔ رابطه با دستگاه متوجهشان شود.  شائبه یعنی اتهام، اتهام یعنی مجرمیّّت، و رأی نهایی افواهی صادر می‌شد.  بی‌اعتبار و بی‌حیثیت و نابود می‌شدی بی هیچ فرصتی برای دفاع.

پریشان‌حالانی که می‌نالند وضع موجود را در پاچهٔ‌ امثال ایشان کردند دربارهٔ آنچه اتفاق افتاد بسیار کم می‌دانند.  آنچه را هم می‌خوانند ترجیح می‌دهند از یاد ببرند تا راحت‌تر بتوانند به ترجیع‌بند ’چپیا، روشنفکرا‘ بچسبند و رأی قاطع نهایی صادرکنند.

چهار دهه است می‌نویسند و می‌گویند و می‌نالند رساله‌(های) آیت‌الله خمینی نقد نشد.  توضیح می‌دهی نقد (١ و ۲ و ۳) در مجله‌ای چاپ شد اعتصاب‌شکن که لاجرم خواننده فراوان نداشت. قدرت وقتی خیابانی شود مملکت مانند محفل ادبی نیست که بتوانی با مقاله و سخنرانی بر اوضاع تأثیر بگذاری.  شک دارم بعدها نیز کسان بسیاری دنبال اصل متون مورد بحث و خواندن نقد آنها رفته باشند.

توضیحت عده‌ای را قانع می‌کند اما برخی به مضمون دیگری چنگ می‌زنند: مگر همه مُرده بودند که تنها یک نفر از بختیار حمایت کرد؟

انتشار صد مقاله و نامهٔ دیگر در بهمن کوچکترین تغییری در موازنهٔ قوا ایجاد نمی‌کرد: رژیم سابق در نیمهٔ آبان به آخر خط رسیده بود.  نشر چنان مطلبی در ١۷ بهمن نشان‌دهندهٔ استفادهٔ شجاعانهٔ نویسندگان آیندگان از مختصر آزادی باقیمانده بود.  در کیهان و اطلاعات امکان نداشت.

نالندگان انگار ملتفت نیستند وقتی در صحنهٔ جامعه کاری را فقط یک نفر تأیید ‌کند اکثریتی تک‌نفره حاصل نشده؛ اقلیتی است موهوم متشکل از یک فرد شاید شجاع شاید عصبی اما به احتمال زیاد خیالباف و پرت‌ازمرحله.

در آخرین جلسهٔ فرماندهان ارتش پیش از انهدام نهایی در بهمن ماه، حسین فردوست رفیق و مشیر و مستشار و عقل منفصل شاه که به نحوی معنی‌دار با کت‌شلوار حاضر است در جواب اینکه اگر اعلیحضرت همایونی برگردند دربارهٔ کنارکشیدن ارتش چه جوابی باید داد می‌گوید ”آن با من.“

بختیار فقط در شرایطی (موقتاً) بخت بقا ‌داشت که شاه در رامسر و کیش و سن‌موریتس می‌بود و ارتش و پلیس و ژاندارمری تحت امر او.  هم درد و هم درمان، هم وصل و هم هجران.  بدون آن لوازم، سوسیال دموکرات شجاع که گلوی او را هم با کارد آشپزخانه دریدند جز یک راننده و یک محافظ نداشت.
 
شش دهه پس از احمد شاه بار دیگر فرصتی فراهم آمده بود که سلطنت به قوطی برگردانده شود.  شهریور ۲٠ بریتانیا که در ایران حرف نهایی را می‌زد اجرای خواست آمریکا و شوروی برای کنارگذاشتن سلطنت در پرشیا را مصلحت ندید.

دههٔ ١٩۵٠ از ملک فاروق نقل شد تنها پنج شاه باقی خواهد ماند: چهار تا در ورق و یکی در انگلستان.  سلطان مخلوع مصر اگر واقعاً چنان حرفی زده باشد یعنی با یک غوره سردی‌اش کرد و نتیجه گرفت دنیا را آب بُرد.  هفت دهه بعد، در زمان نگارش این سطرها، بیش از سه دوجین کشور پادشاهی در دنیا وجود دارد که نیمی از آنها چیزی بیش از اسمی و ته‌سنجاقی روی نقشه‌اند.

اما در ایران مخالفت با نهاد سلطنت مقدمهٔ لازم و واجب فهمیده‌بودن به شمار می‌رفت.  برای نمونه، خلیل ملکی، ‌گذشته از نداشتن جذابیت لازم برای یک رهبر سیاسی، به سبب روحیهٔ پذیرش نهاد سلطنت جدی گرفته نشد.

کل روضهٔ لائیک مرداد ۳۲ که برایش اشک می‌فشانند و کتابها منتشر می‌کنند یک مضمون اصلی داشت، کشمکش حقوقی بر سر فروش محمولهٔ بنزین و گازوئیل فرع ماجرا بود.  هستهٔ ماجرا زدن زیرآب خانواده‌ و سلطنت پهلوی بود که مصدق با اخراج مادر و خواهر شاه شروع کرد و به خود او پیشنهاد پنجاه هزار دلار نقد در برابر ترک ایران داد ــــ بازخرید.
 
دههٔ آخر رژیم سابق میان دانشجویان عضو کنفدراسیون در خارج از ایران بحثی جریان داشت بر سر این موضوع که آیا جنبش دانشجویی منطقاً حق دارد شعار سرنگونی رژیم بدهد یا نه.  وقتی شاه خودش را بازخرید کرد و کناره گرفت کسانی هم که مباحث داغ و ممتد را به یاد می‌آورند موجبی نمی‌دیدند از دانشجوهای لاحِق یا سابق نظر بخواهند.  در خیابان اتفاق افتاد و روی صفحهٔ ‌تلویزیون رفت، نیازی به بحث در سالن کنفرانس نداشت. 

آغاز پایان
پس از تیراندازی ١۳ آبان ۵۷ در دانشگاه تهران و پخش فیلم تکان‌دهندهٔ واقعه در اخبار همان شب تلویزیون ملی، ١۴ آبان از میدان ۲۴ اسفند (میدان انقلاب کنونی) تا میدان فردوسی و به طرف شمال تا پل کریمخان و به سمت شرق آن تا میدان ۲۵ ‌شهریور (۷ تیر کنونی) بسیاری ساختمانهای دولتی و شعب و ادارهٔ مرکزی بانکها در آتش می‌سوخت.  فیلمهای خبری آرشیوها از پرتاب قاب عکس و فایل کابینت و میز و صندلی و اسباب و اثاثیهٔ اداری و باران کاغذ و پرونده در پیاده‌رو مقابل دانشگاه مربوط به همان روز است.  همین طور ساختمانهای شعله‌ور ادارات مرکزی دو بانک در ضلع شرقی ۲۵ ‌شهریور.١
 
سحرگاه ١۵ آبان مأموران حكومت نظامي به چاپخانة  آيندگان ريختند، نسخه‌های چاپ‌شده را با خود بردند (کیهان و اطلاعات نیمروز چاپ می‌شد) و در ساعات بعد چندین تن از اعضای تحريريه‌ها را بازداشت كردند.  شصت‌ودو روز تعطيل مطبوعات در پی‌آمد و تا ١٧ دی ادامه يافت (صفحهٔ ۲۳ این متن).
 
همان روز کابینهٔ نظامی غلامرضا ازهاری جای دولت جعفر شریف‌امامی را گرفت و متن معروف ”من نیز پیام انقلاب شما ملت ایران را شنیدم“ شامگاه از تلویزیون پخش شد.

سفیران آمریکا (ویلیام سالیوان) و بریتانیا (آنتونی پارسونز) را شاه فرا خواند و غلامعلی اویسی، فرمانده نیروی زمینی و فرماندار نظامی تهران و عملا کل ایران، را هم احضار کرد اما پس از ساعتی صحبت با دو نفر اول، گفت به جای اویسی، غلامرضا ازهاری رئیس ستاد ارتش را صدا بزنند (از دقیقهٔ ۳۷ این کلیپ).
 
نیروهای نظامی به دستور چه کسی و چرا کنار ایستادند تا خیابانهای مرکز تهران را آتش و دود فرا گیرد؟

زمانی که گزارشهای سفرا از بایگانی دولتهایشان بیرون بیاید شاید روشن شود در آن گفتگو چه گذشت.  به نظر راقم این سطور، شواهد نشان می‌داد فرماندهان نظامی که از بازی موش‌‌وگربه در خیابانها به تنگ ٱمده بودند نفراتشان را کنار کشیدند و شاید حتی مهیب‌ترین آتش‌سوزی تاریخ تهران را در خیابانهای اصلی و مراکز تجاری‌ــ‌اداری پایتخت (نه دَم گلوبندک و بازار که برای طبقهٔ متوسط مدرن یادآور پانزده‌ خرداد بود و اهمیت عاطفی چندانی نداشت) ترتیب دادند تا شاه مجبور شود تکانی به خودش بدهد: مشت آهنین جدّی، نه گهگاهی و کجدار و مریز (یا کجدار ِ مریض).

دو ایلچی به احتمال بسیار زیاد آنچه را شاه وحشت داشت بشنود به او گفتند: سپردن سکـّان به اویسی یعنی اعلیحضرت در قفس طلایی نیاوران محصور خواهد شد، تلفنها به این بهانه که ذهن ملوکانه را مشوب می‌کند وصل نمی‌شود و حتی پیامها را نمی‌رسانند.

حصر خانگی شاه نگرانی سالیوان و پارسونز نبود.  اویسی و همفکرانش خیال داشتند شماری را بازداشت کنند و به جاهایی در حاشیهٔ کویر و خلیج فارس بفرستند.  در چنان اوضاع و احوالی آدمهای آن دو کشور بخشی از دعوا بودند.

نگرانی‌شان بجا بود.  از نیمهٔ تابستان بمب‌گذاری علیه تکنیسین‌های نظامی خارجی در رستوران خوانسالار میدان آرژانتین تهران شروع شد و ماه آذر به شکار مهندس سیویل آمریکایی کشید.  ظاهراً دستجاتی تصمیم داشتند انحصار مجاهدین در زمینهٔ کشتن اتباع آمریکا را بشکنند.  سازمان فدائیان طی سالهای تاخت‌وتازش فرد غیرایرانی نکشت اما چنانچه موج فرنگی‌‌کـُشی و مُد آمریکایی‌‌ربایی راه می‌افتاد ممکن بود حتی بکوشد پیشتاز ‌شود.

تکنیسین‌های نظامی (بریتانیایی در رستهٔ زرهی برای تانکهای چیفتن و اسکورپیون در جنوب؛ آمریکایی عمدتاً در نیروی هوایی و رصد موشکهای شوروی در شمال) و خانواده‌های آنها را با شتاب از ایران خارج کردند.

پرونده‌های ‌قتل آمریکاییان شاغل در پروژه‌های صنعتی لرستان و خوزستان و کرمان، با نیرنگ و فریب و با کارد آشپزخانه، نزد دولتشان بسته نشده اما فعلاً در اولویت نیست.

امروزه اسپانسرهای تبلیغات رسمی در مبحث اقدام مسلحانه با دقت از اشاره‌ به یک شاخهٔ شجرهٔ تناور تروریسم پرهیز می‌کنند.  روح ’چپیا، روشنفکرا‘یی که دههٔ ۴۰ غرق بحث در تاکتیک و استراتژی و موتور کوچک و موتور بزرگ بودند همچنان زیر سین‌جیم گزارش ویژهٔ مطول‌نامه‌هاست، اما با آدم حیّ و حاضری که در چهارده‌سالگی هفت‌تیر به دستش دادند تا وزیر خارجهٔ مصدق را بکشد کسی حرفی ندارد ـــــ شاید با این توجیه که ‌پادو صغیر بازار بود، ‌روشنفکر پرمدّعا که نبود.  همانها چهار نخست‌وزیر کشتند و به یکی تیر انداختند.

مُقطـّعات ِ چهل‌ودومین
http://www.mghaed.com/essays/observation/fragments_of_42nd.htm

دو تا بخر سه‌ تا ببر
===========
دو فقره ارتکاب که مدتها در انجماد بود تقدیم به صاحبدلان و دردآشنایان.
همراه با یک فقره جدیدتر در حجمی نسبت به آن دو معقول.
قطعهٔ سوم بابت دلجویی از خواننده‌ای است که احتمال دارد خصوصاً از اطناب اولی ملول شود. دو بار به حداقل ممکن هـَرَس شد اما باز بسط یافت.
راه‌حل پیشنهادی: پنج شش پاراگراف اول و همین تعداد را از آخر بخوانید و بقیه را بگذارید برای دوران بازنشستگی.

1.
شکافتن دل هر ذرّه
و لایه‌لایه‌بریدن کالباس ــــ چهل سال بعد
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
نسلهای آیندهٔ این مملکت در نگاه به پشت سر دربارهٔ مناقشه بر سر برنامهٔ تغلیظ اورانیوم و موشک میانبـُرد و پیامد آنها در تنگنای اوضاع رو به وخامت کنونی چگونه قضاوت خواهند کرد؟
http://www.mghaed.com/essays/observation/a_proactive_nuclear_retrospection.htm

2.
جرقـّه در الدورادو
و اهمیت فزایندهٔ ماهیچه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
فیلمی که یقیناً تلویزیون وطنی از ماجرای صبح پنجشنبه ۷ دی ۹۶ در الدورادو گرفت بسیار احتمال دارد سندی باارزش باشد برای درک آنچه اتفاق افتاد.
http://www.mghaed.com/essays/observation/flex_thy_muscles.htm

3.
ژیگول مردا که تو بودی
یا
رؤیای اسلام با چهرهٔ انسانی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
یک دهه پیش نگارنده اظهار امیدواری کرد ”صفاتی مثبت هم که لابد داشت دوستان نزدیکش خواهند نوشت. شاید هم روزی قهرمان یک فیلم نئولاتی شود.“
http://www.mghaed.com/essays/farewell/M_Zadeh.htm