یأس موقـّرانه
ااااااااااااااااااا
از یک ارتکاب زیرخاکی
"فوتبال سیطرۀ یك روحیه است بر كل جامعه‌ای كه هر یك از لایه‌های آن معمولا ماست ِخودش را می‌خورد. استیلای همرنگ ِ جماعت‌شدن است. پیروزی در آن، پیروزی تخدیری عاطفی است بر واقعیتهایی كه جای دلخوشی نمی‌گذارد. گهگاه افسردگی ِ ناشی از خیط‌شدن در آن برای بهداشت روانی شخص و نشئه‌زدایی از جامعه مفید است. سكوت آن شب نشانۀ خوشایند حدی از سلامت عقل بود."

http://www.mghaed.com/essays/observation/football.htm

شرح کارتون جو دیتور (مجلهٔ نیویورکر):
"با ظلم و ستم و سرکوبی‌ مسئله‌ای نداشتن ولی وقتی هوادار تیم فوتبال ناجوری شدی حسابی حالشونو گرفتی."

شيشكی ِ اشباح
 
قشونى خلق را با نيزه راندند
ولى مردم به جاى خويش ماندند
رضاخان را به جاى خود نشاندند
به جاى گـُل، بر او آجر پراندند
نشايد كرد با افكار پيكار
ببايد خواست از مخلوق زنهار
دريغ از راه دور و رنج بسيار
. . . .
وكيلان اين تشرها چون شنيدند
ز جاى خويش از وحشت پريدند
به تنبانهايشان از ترس ريدند
نود رأى موافق آفريدند
بر اين جمعيتِ مرعوبِ گـُـهكار
سليمان‌بن‌محسن شد علمدار
دريغ از راه دور و رنج بسيار
از ترجيع‌بند جمهوری‌نامه، سرودۀ ‌بهار و عشقی، فروردين 1303
 
  

  
يخ در آفتاب با چنان سرعتی آب نمی‌شود كه ستونهای ظاهراً ستبر نظام مقدس در مدت زمانی چنين كوتاه به باد رفت.  نسيم ِ آزادی با خاموش‌شدن پنكه به قوطی برنگشت.  باد شد و طوفان شد.

در ايران ِ قرن نوزدهم بسياری يقين يافتند در اينگيليس عقول قوم می‌نشينند نقشه‌هايی برای‌ ادارۀ‌ جهان طی‌ صد سال بعد می‌كشند و در دولابچه‌ای سرّی می‌گذارند، و سياسيون هر چند وقت يك بار سر وقت آن گنجه می‌روند و طبق دستور عمل می‌كنند.

جلسات سرّی در سراسر جهان بسيار بوده و هست اما در آن خرافات سياسی دست‌كم دو نكته باورنكردنی به نظر می‌رسد.  اول اينكه افرادی‌ بتوانند تا زمانی چنان دور را پيش‌بينی كنند.  حتی پيش‌بينی تحولات چند ماه آينده فوق قوۀ تصور بشر به نظر می‌رسد، تا چه رسد به دهها سال بعد.

دوم، كه مخهايی چنان سترگ ناشناس بمانند.  در عرصۀ شطرنج به كسی كه قادر به پيش‌بينی ده‌پانزده حركت باشد قهرمان جهان می‌گويند (در مقابل ِ چهل ميليون حركت در برنامۀ كامپيوتر شطرنج‌باز).
  
درهرحال، در ايران اكنون يك سؤال بزرگ اين است كه بازی فعلی را چه كسانی طراحی كرده‌اند، سكان در دست چه محافلی است و اين مخهای عظيم چرا ”نقاب ز رخ بر نمی‌كشند“.  اين سناريوی ناشيانه كجا به دست چه كسانی تهيه شد و بازيگران جلو صحنه جزو بازيگردانان پشت صحنه هم هستند؟

در اين مورد كه چند حركت را پيش‌بينی كرده‌اند البته نمی‌توان انتظار پوكر ِ روباز داشت اما از قمارباز ارقه‌ كه ‌ورق از آستين در می‌آورد انتظار می‌رود در جمع و تفريق ‌بتواند نمرۀ‌ ناپلئونی ‌بگيرد.  ارقامی كه به‌عنوان نتيجۀ انتخابات بيرون دادند بيش از آنكه در مقولۀ رياضيات بگنجد از نوع شيشـَكی بود ــــ آن هم دست‌ساز نه مهندسی‌‌ساز، اما كشيده و پرصدا و حاكی از اعتمادبه‌نفسی غيرعادی، مشخصاً به منظور تحقير چند ده ميليون نفر.

در يادآوری ِ اعتقادات خرافی‌ پدران ِ ‌رندمان نمی‌توان از پوزخند و حسرت خودداری كرد: آن جلسات فراماسونی عقلای‌ توطئه‌گر ِ وطنخواه و دولابچه‌ها و نقشه‌های صدساله در كپی‌كاری ِ تحت ليسانس ما تبديل به شيشكی‌ای ‌شده است كه انگار يك مدّاح بدصدا پشت ”اكو“ی ارزان‌قيمتی كه دم ميدان بهارستان كرايه می‌دهند اجرا كند.

آيا مدّاح فقط لب می‌زند در همان حال كه نوار ِ شيشـَكی پخش می‌شود؟ اگر اين طور باشد، نورافكن بر اشباح شيشـَكی‌ساز هم خواهد افتاد؟
26 خرداد 88
 

ناصرالدين‏شاه قاجار وقتى به كالسكه‏‌اش سنگ پرتاب مى‏كنند، چند نفر را كه دم‏‌دست‏‌ترند از كنار كوچه مى‏‌گيرد، به كاخ گلستان مى‏برد و دستور مى‏دهد در برابر چشم خودش بي‌درنگ دار بزنند.  اين پاسخى در بالاترين درجه و با كمترين تأخير است تا همه به ياد داشته باشند كه عصبانيّتِ شاه شوخى‏‌بردار نيست.  امروز اصل بر اين است كه قاضى پرونده نبايد با متهمْ خرده‏‌حساب شخصى داشته باشد، و در مواردى مانند اهانت به مقامى پرقدرت، مقامى كه به او تعرض شده معمولاً از شكايتِ شخصى صرف نظر مى‏كند تا پرونده به‏ عنوان رفتارى سياسى‌ـ ‏اجتماعى از سوى دادستان پيگيرى شود.  از نظر فطرت قديم، بشر ميل دارد فاصله پاسخ و انگيزه هرچه كمتر باشد.  از نظر فرهنگ جديد، دادگاهِ فورى و اعدامِ سرپايى به جامعه صدمه مى‏زند. پس فرهنگ بر فطرت تقدم مى‏يابد تا رفتار مردم بهبود يابد...

http://www.mghaed.com/books/Injustice/chapters/chap5/chap5.2.htm

 
  
 
 ساعتْ نسبتاً دوازده
 
مستطیل‌های سفید تازه‌‌ای در ارتفاع قد انسان روی دیوار حاشیۀ بزرگراه نشان از این دارد كه كسانی با رنگ‌پاش چیزهایی نوشته‌اند و كسانی دیگر نوشته‌ها را محو كرده‌اند. یكی دوبار كه دیر وقت شب پـیكر مطهـّرم را به بنده‌منزل حمل می‌كرده‌ام، یا سحرگاهی كه باید جایی می‌رفته‌ام،‌ چند تا از این دیوارنوشته‌ها را دیده‌ام: پرخاشهايی پركنایه به فرد یا افرادی نامعین.  اما می‌توان حدس زد ماجرا از چه قرار است:  اختلافاتی شدید در هیئت حاكمه، مثلاً بر سر رفتن یا نرفتن به استقبال ماجرا‌، به خیابان سرریز كرده و كسانی آدمهایشان را فرستاده‌اند تا برای طرف دعوا خط و نشان بكشند.  آدمهای جناح مورد خطاب هم روی تهدیدها رنگ مالیده‌اند.
 
هم آن اشارات تـند و هم پرده‌ای كه بر به‌اصطلاح حقایق مكشوفه می‌كشند ته‌رنگی از عوالم عرفانی و اسرار پیدا و پنهان دارد: ”چشم دل باز كن كه جان بینی/ آنچه نادیدنی است آن بینی.“  اما وقتی موضوع را مثل پستۀ مغزكرده در برابرمان می‌گذارند انگار برای سرگشتگان وادی اسرار لطفی ندارد.  سال 1947 اهل علم چیزی ابداع كردند به نام یوم‌الفاجعه كه نشان می‌دهد چقدر به آخرالزمان مانده است.  همین هفتۀ‌ پیش ساعت هول‌آفرین را دو دقیقه جلو بردند و حالا پنج دقیقه به دوازده، یعنی نیمه شب، را نشان می‌دهد.
 
در شصت سال گذشته ساعت، یا تقویم، یوم‌الفاجعه را هفده بار جلو كشیده‌اند.  دفعۀ ماقبل آخر، در سال 2002 در پی 11 سپتامبر و خروج آمریكا از معاهدۀ منع تولید موشكهای ضدموشك بود.  لابد یك دقیقه از جهش جدید معطوف به هواي نامعقول كرۀ زمین (برف در تگزاس و پيست اسكی خشك در دامنۀ آلپ) و یك دقیقه برای فناوری هسته‌ای در ایران و كرۀ شمالی است.  پس ما حدود نیم‌دقیقه به ماتم پیشاپـیش برای تمدنهای در شـُرُف جوانمرگ‌شدن كمك كرده‌ایم.  گرچه در گفتگوی تمدنها مالی نشدیم، ”‌طاعت از دست نیاید، گنهی باید كرد“.  به نظر كسانی شاید بهتر از هیچ باشد.   
 
اگر از كسی كه در خیابان در پاسخ ما گفته است ”ساعت، دوازده“، دوباره بپرسیم ”دوازده خالی یا دقیقاً دوازده؟“ ممكن است رهگذر غریبه با اندكی رنجیدگی براندازمان كند.  اما اگر فرصت باشد می‌توان توضیح داد كه وقتی شاه را بالاخره متقاعد كردند حكم عزل مصدق را امضا كند، قرار شد اگر نقشه نگرفت رادیو لندن به جای ”ساعتْ بیست و چهار“ اعلام كند ”دقیقاً نیمه‌شب است“ تا شاه در كلاردشت گوشی دستش بیاید.  و در داستانهای كنت دراكولا،‌ با نواخته‌شدن بیست و چهار زنگ اعلام نیمه‌شب، خون‌آشامان از تابوت بر می‌خیزند و به سراغ قربانیان می‌‌روند.   
 
با این حساب، ساعتْ دوازده همانی است كه دیشب اتفاق افتاد و امشب اتفاق می‌افتد.  ساعتْ دقیقاً دوازده یعنی اوضاع خیلی خراب است و فوراً در بروید.  پنج دقیقه به دوازده یعنی كمربندهای مخصوص پرواز را ببندید و سر فرصت اشهدتان را بخوانید.  ساعتْ نسبتاً دوازده یعنی اوضاعی ولرم و به‌اصطلاح اهالی تهرون‌آباد، ”كیشمیشی“،‌ به همان خوبی یا بدی همیشه.  ساعتْ كاملاً دوازده یا مطلقاً دوازده اگر هم به كار رود باید از جانب اخلاقـد‌انان و اهل فلسفه باشد.
 
به‌رغم آن عقربه‌های اضطراب‌آفرین، ملتهایی پا در ماه عسلی می‌گذارند كه نوید آینده‌ای درخشان می‌دهد.  یكی هند كه از بزرگترين مجموعۀ گداهای عالم به كشوری محتشم و صادركنندۀ ریاضیدان و كامپیوتریست تبدیل می‌شود و پیشنهاد همكاری اتمی از سوی قدرتهای بزرگ،‌ حتی اگر تعارفی مصلحتی باشد، نشان می‌دهد از كجا به كجا رسیده است.
 
در مقابل، در میان مردم حرمان‌زده‌ای مثل ایرانیها، كسانی چون می‌دانند نمرۀ قبولی نمی‌آورند می‌كوشند جلسۀ امتحان را به هم بریزند.  در این كشور گرچه مدتی است وقوع عن‌قریب آخرالزمان را با صدای بلند اعلام می‌كنند ـــــ و در دیدارهای رسمی اسباب حیرت و نگرانی مقامهای خارجی می‌شوند كه می‌پرسند مگر در ایران چه خبر است ـــــ‌ كمتر كسی به آن ساعت یوم‌الفاجعه توجهی نشان می‌دهد.  سبب بی‌اعتنایی را شاید بتوان در این دید كه گاهشمار هشداردهندۀ فرنگیان برای تلاش در پیشگیری یا تأخیر در واقعه است.  در این‌جا صحبت از تسریع می‌كنند.
 
و باز شاید به همین سبب باشد كه وقتی ایرانیان برون‌مرزی با نگرانی از مردم داخله می‌پرسند در ساعت ِ به این دوازدهی وقتی حمله شروع شد خیال دارند كجا در بروند، از داخل با بی‌تفاوتی پاسخ می‌دهند هیچ جا زیرا روی اخطارهای كنار بزرگراه رنگ مالیده‌اند و ما از چیزی خبر نداریم،‌ نمی‌خواهیم هم داشته باشیم.  وقتی كاری نمی‌توان كرد، بی‌اطلاعی موهبت است.  كسانی ترجيح می‌دهند وقتی سوزن سرنگ در تـنشان فرو می‌رود به آن نگاه نكنند.

  
  
هرگز دقيقاً نخواهیم دانست فكر غالب و فكرهای رایج در جامعۀ این زمان ایران چه بوده است.  نه تنها مجال ابراز عقیده وجود ندارد، بلكه فكرهای متضاد در فرد، رسیدن به تصویري قابل اتكا از نظر جمع را دشوار می‌كند.  انگار مردم ایران به اتفاق تصمیم گرفته‌اند در این باره نه چیزی بدانند و نه احساسی داشته باشند.  پشت اظهارنظرهای خونسردانۀ معدودی كه به این تحولات اعتنا می‌كنند می‌توان شادی موذیانه‌ای احساس كرد از اينكه بالاخره دستی پولادين از ناو هواپيمابر برون ‌آید و كاری بكند.  همان نیهـیلیسم آشنای باستانی.
 
برخلاف پوپولیسم‌‌ستيزان اهل قلم، بسياري از مردم عادی نمایشنامۀ ”كرامت انسانی“ را عوامفریبی می‌دانستند و اغتشاش فعلی، كه كسانی بیت‌المال را دخل مغازه بـبـینند و هر شب موجودی آن را بی‌تعارف در لیفۀ تـنبانشان بگذارند، به نظرشان واقعی‌تر می‌رسد.  سالها تردید بی‌نتيجه در اینكه چه چیزی بازی و چه چیزی واقعی است روح مردم را فرسوده است و كرخت شده‌اند.  بسياری ترجیح می‌دهند بدون درگيری فكری و عاطفی فقط سياه‌ بازی تماشا كنند، حتی اگر باز بمب بر سرشان ببارد، چون فكر می‌كنند اين بمب در كلۀ نظام مقدس هم می‌خورد.  ايرانيان مقيم خارج كه با چيزی به اسم عقل آشنا شده‌اند حق دارند از طرز فكر اقوامشان متحير باشند.
 
حال كه مجال تعقـل نیست، به خیالپردازی ادامه بدهیم و بپرسیم ساعت دوازده و یك دقیقه به چه معنا می‌تواند باشد؟  چیزی شبیه سپیده‌ دم ‌آفرینش و شروع دوبارۀ تاریخ از درون غار؟  احتمالاًً به این معنی خواهد بود كه راه و روش زندگی متعارف چنان دگرگون شود كه امروز در خیال هم نمی‌گنجد.
 
مثلاً شیراز واحه‌ای است در صحرا با مقداری محدود آب.  انفجار میلیونی جمعیت این شهر چنان فشاری بر منابع آب وارد كرده است كه رفته‌رفته شیوه‌های عصر ماقبل لوله‌كشی احیا می‌شود.  حتی اگر فاجعه‌ای نظامی، با پیامدهایی كه سر دراز دارد، اتفاق نیفتد یا اوضاع لرزان اقتصادی با سر شیرجه نرود، با گرم‌ترشدن زمین روزهای بسیار سختی در پیش است.  طرفه اینكه دلبستگی شیرازیان به لمیدن زیر سایۀ درخت در گرمای تابستان همچنان وادارشان می‌كند پی ایجاد باغ و باغچه‌های كوچولوی شخصی بروند.  فكر بدی نیست اما همان طور كه بخشی از شهر پمپئی با ساكنان جزغاله‌شده‌اش در حال كارهای روزانه و شبانه محفوظ مانده، شاید زمانی باستان‌شناسان بقایای افرادی بیابند كه با زیرشلواری و دمپایی اوتافوكو به درختان سرو خیره‌ مانده‌اند و از تشنگی هلاك شده‌اند.
 
حال و روز شهرهای دیگر هم چندان تعریفی ندارد.  تهران ظاهراً تنها پایتخت زندانی در سه‌كنجی كویر و كوه و كارخانه‌هاست و زمین زیر آن مانند اسفنج متخلخل می‌شود.  از توپخانه به پائین پس از دو قرن چنان پوك شده كه اطراف تونل مترو ریزش می‌كند.  بر این پایه‌ها تمدنی بزرگ و ایكس لارج كه هیچ،‌ تمدنی مدیوم سایز هم استوار نمی‌ماند.  این سهم ما از مسائل موردعلاقۀ ابداع‌كنندگان شمارش معكوس تا فاجعۀ عظميٰ.  افزون بر سستی زمین و هوای بغایت كثیف، فروپاشی اجتماعی در نتیجۀ انفجار جمعیت و فقدان مربی و برنامه و امید به آینده، به بیان كتابهای آشپزی، به مقدار دلخواه.
 
در صحنه‌ای مشهور از فیلمی صامت، هرولد لوید فـقید به عقربۀ ساعتی عظیم بر بالای ساختمانی بلند بر فراز خیابان آویزان است.
 
دو جهان‌بینی در برابر داریم:  آویزان‌شدن به عقربۀ ساعت تا نگذاریم جلوتر برود، و آویزان‌شدن به آن برای جلوكشیدنش تا كار یكسره شود و خیالمان را راحت كند.
 
آنچه در افق دیده می‌شود حركت منطقی ِ امور در مسیر طبیعی آنهاست.  در این سو، تجویز می‌كنند كه مرگ یعنی نیكبختی و رهایی، و ”بمیر یا بمیران.“  ایران گرچه از قطر و دوبی عقب و عقب‌تر می‌ماند و حتی قادر نیست از تمام سهمیۀ تولید نفتـش استفاده كند، كمتر كسی از اتباعش تردید دارد كه كشوری با یك درصد جمعیت جهان و حكومتی بر پایهٔ 15درصد آن یك درصد، به‌عنوان قدرتی بزرگ در معادلات جهانی وزنه‌ای است چون در اين اطراف به طور كاملاً اتفاقی چاه نفت هست.  جمهوری اسلامی سالهاست از صفحۀ اول روزنامه‌ها و سر خط خبرها بیرون نمی‌رود.  این عارضۀ بسیار غیرطبیعی سرانجام یا برطرف می‌شود یا بیمار را می‌كـُشد.  كساني كه محبتی به عربها ندارند می‌گویند اعضای آن طایفه یا نفت‌فروش‌اند یا تروریست.  درهرحال، نمی‌توان هر دو با هم بود.  نشدنی است و نخواهند گذاشت. 
 
از آن سو، حریفان جهانگشا، با درجه‌ای از شكیبایی كه در تاریخ قدرتهای بزرگ كمتر دیده شده، سالها دندان روی جگر گذاشته‌اند.  اینك یوم‌الفاجعه.  می‌آیند پس آمدنی و تونلهای مخفی را خواهند گشود پس گشودنی.  سفارتخانه‌هایی برای رویارویی با ”زلزله“، ساختمان‌هایشان در تهران را مقاوم می‌كنند،‌ برخی سرگرم بتون‌كاری و آهن‌كشی‌اند و بزرگترها كه اتباع بیشتری در این حوالی دارند در حومۀ شهر پناهگاه می‌سازند.  احمد شاملو در نخستین صفحۀ شمارۀ

اول  كتاب جمعه نوشت: ”روزهای سیاهی در پیش  است.“  ناظران آشنا با خرده‌فرهنگ‌های این جامعه هیچ‌گاه تردید نداشته‌اند عاشقان ولایت در روز واقعه مثل سامورائی مغلوب در سكوت و تنهایی خودكشی نخواهند كرد.  جایی هم برای رفتن نخواهند داشت.  كشتی را با خود ته دریا می‌برند.
 
پس از نخستین آزمایش هسته‌ای پاكستان، چیزی در فواید ”بمب اتمی اسلامی“ از دهن یكی از سران نظام مقدس پرید و فوراً در بالای سایتهای طرفداران اسرائیل قرار گرفت.  آن رؤیا هرگز محقق نخواهد شد چون حریفان نخواهند گذاشت كار به آنجاها بكشد.  اما چنین خواب‌وخیالی، به فرض تعبیر، پیامدی دارد.  حداكثر نیم ساعت بعد از بالارفتن ابر قارچ‌شكل بر فراز تل آویو، تهران هم صاف می‌شود، با یك تفاوت كوچك: سختكوشی یهودیان و حمایت غرب،‌ آن شهر را طی ده سال دوباره می‌سازد.  ایرانیان صدها سال كنار ویرانه‌‌های تهران (و ری) می‌نشینند و مویه می‌كنند و می‌گریند و از جفای روزگار و اجانب و دستهای پلید استعمار می‌نالند و غزل عرفانی می‌سرایند.
 
سال 61 روزنامۀ  كیهان هشدار داد دشمنان در پی ترویج فرهنگ كشت و مصرف توت فرنگی‌‌اند.  امسال وسط چلۀ زمستان غوغای گوجه فرنگی بر‌پاست.  نزد رندان حق‌پرست، بازگشت به صراط مستقیم نیاز به فاجعۀ خونبار دارد تا درد سیری فراموش شود.  اسفند 66 تنها سالی بود كه اعصاب خراب از انفجار بی‌هشدار موشك، نوجوان‌ها را ناچار كرد دست از ترقه‌بازی بردارند و بساط چهارشنبه سوری را غلاف كنند.
 
امید كه اين هول‌وهراس‌ها الكی باشد و بعدها به بزدلی ِ خودمان بخندیم.  اما از باب احتیاط می‌توان به كاتـبانی كه دوازده و یك دقیقه را خواهند دید وصیت كرد كه دست‌كم دو اندرز را بر لوحهای گلی یا هر وسیله‌ای كه در آن زمان نوشت‌افزار است بنگارند. 
 
اول، محضاً لله این قصۀ دستهای پلید استعمار را زنده نكنند و بگذارند فراموش شود چون از اول هم عذر بی‌پایه‌ای بود برای شانه خالی‌كردن از مسئولیت و روبه‌رونشدن با واقعیت.
 
دوم، به خلایق بگویند استقلال هم مثل داروی شفابخش است؛ اگر در استعمال آن افراط كنید هرآینه شما را مسموم و بلكه هلاك خواهد كرد.  و برای معاصرانشان روایت كنند كه پدران اصولگرای ما در دقایق پیش از دوازده هم در تمام گرفتاریهای خودساخته‌شان می‌گفتند به حرف احدی گوش نخواهند كرد و، جز معدودی جان‌نثار مطیع، كل جماعات و عقلای داخل و خارج در زمرۀ دشمنانند.
 
در مورد آزادی مطبوعات و سایتها وصیتی لازم نیست چون لابد دیوارنوشته‌های شبانه تنها رسانه‌ای است كه در اختیار خواهند داشت.
4 بهمن 85
 

سماوات‌ والارض به‌عنوان نوعي دوچرخه ـ 2
http://www.mghaed.com/essays/observation/millenarianism-2.htm

گذار رشد پسران خردسال از کودکی به نوجوانی با تحولی چشمگیر همراه است: دستشان را از فرمان دوچرخه برمی‌دارند.  با رشد بدن و عضلات و تقویت هماهنگی اعصاب حسی‌ـ حرکتی، قادر می‌شوند تعادل دوچرخه را ‌در حال ‌حرکت حفظ کنند و در همان حال رکاب بزنند.  نوجوان‌ها معمولاً علاقه دارند بزرگترها آنها را در آغاز این جهش عظیم ببینند.

تصور بسیاری مؤمنان از قادر متعال خیلی متفاوت از نوع نمایش ابتدای نوجوانی نیست. ببینید من چه کارهایی بلدم: فرمان را ول می‌کنم، درجا دور می‌زنم، حتی کمی عقب‌عقب می‌رانم.  و تمام اینها برای جلب توجه دیگران: مرا تماشا کنید.

مجموعهٔ معجزات منتسب به پروردگار را که روی هم جمع کنیم، کمتر قانون طبیعی حاکم بر زیست موجودات و فیزیک و شیمی و ریاضیات دست‌کم یک‌ بار معلق نشده است.  اما خداوند عین معجزهٔ قبلی را تکرار نمی‌کند.  باید برگ جدید رو کرد تا مؤمنان بگویند هاله‌لویا و سبحان‌الله.  اگر برنامه‌های نو اضافه نشود تماشاچیان پس از مدتی جدی نخواهند گرفت. دفعهٔ قبل دریا شکافت، این بار باید مرده زنده کند، و اگر بار پیش چوب را اژدها کرد، این بار ناچار است برای جلب توجه مؤمنان آب را شراب کند و غیره و غیره.
به نظر افرادی مانند ابن‌سینا و اینشتین که در قوانین حاکم بر حیات و جهان تأمل کرده‌اند، خدا اهل دلبری از یک مشت کورکچل نیست.  ابن‌سینا که با امکانات عصر خودش تا قعر وجود بشر را کاویده بود اعتقاد داشت پروردگار عالم به چگونگی زندگی و سرنوشت بشر اهمیت  نمی‌دهد و حساب‌وکتابی که برقرار کرده است محکم و بی‌ردخور ادامه دارد.  دومی که مخ آدم معمولی از حرفهایش دربارهٔ کروی اما لایتناهی‌بودن جهان سوت می‌کشد (در مخالفتی نالازم و سست با اصحاب فیزیک کوانتومی) گفت خدا تاس نمی‌اندازد.
 
بیرونی و نیوتن همین نظر را داشتند: قادر متعال قدرت نامتناهی دارد اما چنان مطمئن و منضبط است که دست به چشم‌بندی و شیرینکاری نمی‌زند.  نیوتن، به نوشتهٔ خودش، ”برای پایان دادن به حدس‌وگمان‌های نسنجیدهٔ افراد خیالپرداز که به اعتبار پیشگویی‌های مقدس لطمه می‌زنند“ در سال 1704 اعلام کرد بر پایهٔ استنتاجات علمی‌‌اش از انجیل، دنیا زودتر از سال 2060 به پایان نخواهد رسید.  با این حساب، حالاحالاها وقت هست.  یک وقت هم دیدی مهلت باقیمانده تمدید شد.
 
چهل اسم دیگر می‌توان ردیف کرد اما همین چند آدم سنگین‌وزن می‌توانند شاخص فهم انسان هومو ساپینس باشند
نظرات بنیان‌کن و انکارگرایانهٔ رازی در باب معجزه بعدها حتی نزد ابن‌سینا و بیرونی زیاده‌روانه و نپذیرفتنی می‌نمود.  اما خود همین که در ری و بغداد می‌توانست چنان مطالبی روی کاغذ بیاورد و جان به در بـَرَد نوعی معجزه بود.  حتما سرآمد طبیبان حاذق‌ بودنش برای او مصونیت ایجاد می‌کرد (از ابن‌سینا نقل است که به بیرونی گفت محمد بن زکریا بهتر می‌بود به جرّاحی و معاینهٔ ادرار و مدفوع قناعت می‌کرد و در مقولهٔ ماوراءالطبیعه که صلاحیت دخالت در آن نداشت وارد نمی‌شد).
 
درهرحال، ظاهراً جهان را پروردگار گذاشته است (به بیان تری ایگلتون) روی اتوپايلوت، یا ناوبری ِ خودکار.  در سفرهای طولانی بین‌قارّه‌ای، گاه خلبان برای خوش‌وبش‌ با مسافران (و شاید جلوگیری از نفخ شکم) به قدم‌زدن در میان مسافران می‌پردازد.  در این مدت طیّاره در ید قدرت کیست؟

تا حدی در اختیار کمک‌خلبان و مهندس پرواز و سایر وردست‌ها؛ و عمدتاً زیر نظر دستگاههای ناوبری، زیرا چشم و ذهن یک نفر و دو نفر و پنج نفر برای نظارت دائمی بر کل سیستمی به آن ‌پیچیدگی کافی نیست.  زیادکردن تعداد ناظران در کابینی یک‌ در دو متر، طبق قانون بازده نزولی، اوضاع را شیرتوشیر می‌کند.

اینکه خلبان از صندلی‌اش بلند ‌شود راه بیفتد تا حدی شبیه شیرینکاری پسرنوجوان است که وقتی قوانین تعادل پایدار و ناپایدار و گرانش و رانش را به‌تجربه درک کرد می‌تواند در وقت دوچرخه‌سواری دستها را در جیب کند و داد بزند: ”مامان، مامان،‌ نگاه کن!“  هواپیما و دوچرخه بدون دستهای خلبان و پسر نوجوان به حرکت ادامه می‌دهند زیرا قوانین سفت ‌و سخت ِ حاکم بر مکانیسم آن دستگاهها تعطیل‌بردار نیست: قوانین طبیعت.

وقتی در برابر حكومتی كه سرباز دارد و آن سرباز تفنگ دارد و آن تفنگ فشنگ دارد، یك یا چند آدم جگردار كه سرباز ندارند و آن سرباز تفنگ ندارد و آن تفنگ فشنگ ندارد اعلامیه صادر می‌كنند، چنین كاری خبر است.  و وقتی آن خبر، سوار بر امواج پخش می‌شود، موازنۀ نابرابر قوا چنان به هم می‌ریزد كه انگار صفر و بینهایت مساوی‌اند و یك الف شهروند برابر است با یك فروند نظام مقدس.

دفاع از خویش جزو حقوق حکمرانها نیست؟
چند نفر نظر این کیبورد را پرسیده‌اند: تلویزیونهای فارسی‌زبان چرا اشخاصی را که یکی باید از خودشان دفاع کند جلو دوربین می‌نشانند تا از جمهوری اسلامی ایران دفاع کنند؟
 
قضیّه چند وجه دارد.  هرکس از فردی یا چیزی دفاع کند لزوماً وکیل مدافع انتخابی یا بهترین مدافع نیست.  فرنگان می‌گویند "مدافع شیطان" ــــ یا در فارسی، وکیل مدافع شیطان ــــ یعنی ابلیس هنگام اخراج از صف ملائک لابد حرفهایی برای گفتن داشت.  اما آیا به کسی یا کسانی وکالت داده است؟
 
مفهوم اصطلاح این است که بحث را خاتمه‌یافته نینگاریم و بگذاریم ادامه یابد، کاری که فیلسوفان یونان باستان می‌کردند.  در اصطلاح محکمهٔ قضا تطویل دادرسی می‌گویند و در پارلمان، اوبستروکسیون (واژه‌ای فنی،‌ از جمله، برای روده‌درازی، خسته و مچل‌‌کردن مستمعان و به‌تعویق‌انداختن اعلام کفایت مذاکرات و رأی‌گیری).
 
بخصوص در حیطهٔ سیاست و بگومگوهای روز، مباحثه‌ای که همه یک نظر داشته باشند چه بسا ملال‌آور شود.  بحث را باید، به بیان اهل موسیقی، با کنترپوان و واریاسیون روی یک یا چند تم تنوع داد و شنیدنی کرد وگرنه "دلبر جانان من بـُرده دل و جان من/بـُرده دل و جان من دلبر جانان من" و تکرار و تکرار.
 
فراز و فرود و تنوع ضروری است اما منتقدان دعوت از مدافعان جمهوری اسلامی می‌گویند کار بعضی تلویزیونهای خارج از ایران رفع تنوع است و در حالی که هفتاد هشتاد کانال داخلی به فارسی و چند زبان دیگر مثل صفحهٔ سوزن‌خورده مدام یک حرف تزریق می‌کنند، تکثیر طوطی (چه صادق یا کاسب، و چه متعادل و منصف یا نـُنر و بچه‌پررو) قابل توجیه نیست.
 
نکتهٔ مهم این است: دفاع از جمهوری اسلامی در مناظره‌ای عاری از فشار و اجبار بیش از آنکه مخاطب را متقاعد کند شاید مدافعان را در معرض تحقیر و طعن و لعن قرار دهد.
 
سال ١٩٩۵ سنای آمریکا قانون تحریمهای گسترده علیه جمهوری اسلامی ایران مشهور به داماتو تصویب کرد (و دولت کلینتون به اجرا گذاشت).  تهیه‌کنندهٔ دفتر رادیو بی‌بی‌سی بین‌المللی در واشنگتن از این کیبورد خواست دربارهٔ آن نظر دهد.  گفتم حاضرم مستقلاً (و به گفتهٔ اهل عبادت، فرادیٰ ) حرف بزنم اما تهیه‌کننده میل داشت با سناتوری آمریکایی (یادم نیست خود پیشنهاد‌دهندهٔ طرح یا یکی دیگر) مناظره کنم.  نه میل داشتم با سناتور جمهوریخواه همصدا به نظر برسم و نه حاضر بودم از سیاست هذیان‌آلود حکومت اسلامی که البته برای طبقهٔ جدید نان‌و‌آب حسابی دارد اما شک نداشتم مملکت را به سوی فلاکت و فاجعه خواهد برد دفاع کنم.  به‌رغم اصرار مرد انگلیسی، استنکاف ورزیدم.
 
تازه من از هفت دولت آزاد بودم (یا این طور خیال می‌کردم) و امروز حال مصاحبه‌‌شونده‌ای که هراس دارد صبح روز بعد، یا حتی همان شب، به انفرادی برود، نقره داغ شود، کار و کاسبی‌اش را مختل کنند و به دردسرهای جدی بیفتد قابل درک است.
 
اما چرا قبول‌کردن و مهمل‌بافتن؟ "کارشناس" ساکن ایران بدون نگرانی از اینکه ابله به نظر برسد اصرار دارد انواع امکانات مالی و ارزی و اداری و قانونی فراهم است صد حیف که دولت استفاده نمی‌کند.
 
یک رئیس اسبق بلدیه به جای بیان نظر خویش، به مجری تلویزیون فارسی‌زبان می‌توپد که چرا در امور خانوادگی و داخلی "ما" دخالت می‌کند.  سه دقیقه فرصت ابراز وجود در آن کانال از سی ساعت ورّاجی در تلویزیون وطنی (که در آن بردن نام ایشان هم ممنوع است تا چه رسد نشان‌دادن تصویرش) و سه کیلو از نشریات روشنفکرستیز خود او به‌مراتب تأثیرگذارتر است.  درهرحال وقتی می‌پذیرد افاضات کند، تودماغی حرف‌زدن از سر بی‌حوصلگی و خودمهم‌پنداری و باد در گلو انداختن رئیس‌مآبانه برای چه؟ بیننده در برابر عظمت افکار او تکبیر خواهد گفت یا شیشکی نثار اِفهٔ غرور قلابی خواهد کرد؟
 
فرد دیگری که کوشیده است با تأیید فتوای قتل نویسنده و به برکت کاغذ و چاپخانهٔ مفت وزارت ارشاد از پامنبری درجه سه به واعظ درجه دو ارتقا یابد با جدا کردن سیاست حکومت اسلامی از نتایج آن ادعا می‌کند جک اسمیت در فلان صفحهٔ کتابش اذعان کرده است اولی در پهنهٔ گیتی و درازای تاریخ می‌درخشد، گناه ناکامی دومی به گردن دشمنانش است.  و شاخ‌شکسته‌ای ‌غیرایرانی را در میزگرد می‌نشانند ــــ یا می‌چپانند ــــ تا از حکومت اسلامی دفاع کند.
 
دفاع این قبیل اشخاص تأثیری ضد مقصود دارد و گردانندگان برنامه‌ها می‌دانند حوصلهٔ قاطبهٔ بینندگان را سرمی‌بـَرد.  اما آیا انتخاب صحیح این است که آنها را حذف کنند؟
 

در تلویزیون وطنی فقط یک نظر به‌عنوان خواست ٩٨/۲ درصد جمعیت حـُقنه می‌شود و  می‌توان به تجربه و قرائن نتیجه گرفت دستور بازداشت متهم سیاسی با تعیین مقدار محکومیتش همراه است، بدون وکیل مدافع، فرصت دفاع یا اعتنا به هرآنچه محکوم بگوید (هنگامی که یک متهم سرقتهای فوق‌بزرگ گفت در جلسهٔ آینده توضیح خواهد داد چه کسانی به او چه دستوری دادند، رئیس دادگاه

گفت جلسهٔ آینده‌ای در کار نیست؛ یارو را تر و فرز دار زدند).  اگر آن شیوه‌ها برای بخشی بسیار بزرگ از جمعیت مملکت پذیرفتنی نیست می‌توان به تلویزیون خارجی که مدعی پیروی از راه و رسم دنیای متمدن است توصیه کرد همان گونه عمل کند؟
 
اعتراف می‌کنم اگر در تهیهٔ چنان برنامه‌هایی دخالت داشتم آن اشخاص را حذف نمی‌کردم در عین اینکه شخصاً کمترین تمایلی به شنیدن حرفها و تماشای قیافهٔ ماساژدهندگان حق‌به‌جانب احساسات ندارم.
اول تیر ٩٨

بخشی از یک گفتگو با بابک مهدی‌زاده درباره جمهوریت و مشروطیت:
لباس به شكل هيكل آدم و نظام حكومتي به شكل جامعه درمی‌آيد.  مي‌توان خيالپردازي كرد كه اگر علما گذاشته بودند سردارسپه رئيس جمهور شود نتيجه چه می‌بود.  يحتمل در رفتار و سياستهاي آن آدم تأثيري نداشت و پس از خلع او در شهريور بيست، شايد ايران به همان راهي می‌رفت كه چند سال بعد پاكستان رفت.  امروز می‌بينيم، با شصت سال تأخير، در مسير پاكستانيزه شدنيم.  اگر منظور از ”مبارزۀ سياسي“، ارائۀ جانشين بديل براي وضع موجود باشد، برنامۀ مشروطه‌خواهان يك اِشكال كوچولو دارد: چه كسي را می‌خواهند شاه كنند؟ شوخي نكنيم كه ايران قرار است دانمارك شود.  ماشين آبپاش در ايران اولين و آخرين بار سال ٤٠ عليه تظاهرات خياباني به كار رفت اما گلوله جاي آب را گرفت.  كسي كه باز ماشين آبـپاش به ميدان بياورد خلايق خواهند گفت سوسول است و وسط خيابان جكوزي راه انداخته.  اين شغل خشن و پرخطري است.  آدمي هم كه با روحيۀ روشنفكران كرانۀ شرقي آمريكا بزرگ شده باشد و نتواند مثل شصت‌تير دروغ بگويد خيلي به درد اين كار نمي‌خورد.
تأسيس سلسلۀ جديد در قرن بيست‌ويكم هم از آن ايروني‌بازي هاي خنده‌ناك خواهد بود. بنا به سنت فكري ما، براي بهبود اوضاع بايد كل سيستم را چپه كرد.  و با توجه به تجربۀ شاه در ايجاد فضاي باز سياسي و به‌زندان‌انداختن مقامهاي خاطي، نظام مقدس مي‌داند كه نبايد ذرّه‌اي كوتاه بيايد و بازخواست از عمله‌اكره ها يعني غزل خداحافظي.  پس چشم‌اندازي نگران‌كننده در برابر داريم: آيا برای اصلاح قانون اساسی، كه در جهان مانند ندارد، بايد دوباره انقلاب كرد و پادگان گرفت و دادگاه سرپايي و مصادره و اعدام راه انداخت؟ و اگر يك صبح بلند شديم ديديم ديشب تفنگچيهاي زابلي به قدرت رسيده‌اند و آنها هم دارند دربارۀ وظايف روشنفكران از تلويزيون سخنراني می‌كنند چه خاكي به سر كنيم؟ با پايان عمر طبيعي ِ پانزده‌خردادی‌ها، اگر اوضاع خيلي خانخاني شود شايد برنامه‌هاي فعلا نامحتمل شاهزاده‌بازی هم مشتري پيدا كند.  قاطبۀ مردم كاري به ساختارپاختار ندارند.  كلمۀ سلطنت در گوش آنها يعني رونق و رفاه، دلار هفت تومانی، ويزای ا ُو ِ رت و بی‌دردسر ـــــ و برای هـُرهـُری مذهب‌هايش هم يك قــُـلـُپ آبجو تگری

اندوه 28 مرداد و مویه بر آرزوهایی كه به سبب دخالت بیگانگان به باد رفت كمك می‌كند دردهایی بسیار آشنا ناگفته بماند و افسانه‌هایی دربارۀ آنچه اتفاق نیفتاد جای نتایج محتوم را بگیرد. پذیرش برخی واقعیات چنان دردناك است كه برای فراموش‌كردن آنها به مخدّری شبه تاریخی توسل می‌جویند: وطن دوستی ِ ایرانی نه تلقی ای مثبت و سازنده، بلكه نوعی سودازدگی است كه فرد به محض شنیدن كلمۀ وطن شروع به فریادكشیدن و زدن حرفهایی بیربط می‌كند، در همان حال كه آمادگی دارد وطن را نقداً معامله كند چون یقین دارد همه همین كار را می‌كنند.
 
آن نبرد اگر امروزهم در می‌گرفت به استیلای یك خرده‌فرهنگ می‌انجامید و شكست خوردگان می‌نالیدند كه قدرتهای خارجی می‌توانستند آدمهای حسابی را از دست هموطنانشان نجات داده باشند. با قانون محرومیت بیسوادها از شركت در انتخابات یا بدون آن، بختـك روستا با تمام هیكل بر شهر آوار می‌شد و تجددگرایان را لـه می‌كرد زیرا با ورود پنی‌سیلین، كنار چند رشته قنات و مقداری كشاورزی دِیم جای كافی برای انفجار جمعیت وجود نداشت.  قطع دست بیگانگان و استقلال دوآتشه هم نه تنها مملكت را گلستان نكرد بلكه اوهامی قدیمی در باب نقطۀ پرگار ِ وجود بودن ایرانی و نقش محوری ِ ایران در عرصۀ جهان، تبدیل به استراتژی شد.  اگر فرهنگهای دینی و ملی و سلطنتی عمیقا از یكدیگر بیزار و به هم بدبین نبودند بستن قراردادهایی جدید طبق روال روز برای فروش نفت به آن همه حماسه و نطق و قربانی و رشادت و مصیبت و تلخكامی ــــ و كینه‌توزی‌های بعدی ــــ نیاز نداشت.  دور از ذهن نیست كه حتی وقتی منابع نفت خشك شده باشد ایرانیان همچنان بنالند كه اگر به آنها جفا نشده بود و نفتـشان را نبرده بودند و نخورده بودند حالا صاحب زندگی بهتری بودند.

در نیرنگستان آریایی ـ اسلامی تا وقتی كشمكش دیانت‌ـ ملیـّت، و سیطرۀ روستا بر شهر ادامه دارد غمناله‌های روان‌نژندانۀ مردادماه را پایانی نیست.
مرداد 85
http://www.mghaed.com/essays/observation/august_blues.htm

بخشی از متن
غم‌آوا و غمنامه‌های امردادی
عهد یونانیان باستان حق رای‌دادن بستگی به میزان دارایی شخص داشت اما فكر جدا كردن قدرت از ثروت همواره آرزوی اهل نظر بوده است. در یك سر طیف سیاسی، حیدرخان عمو اوغلی «هیئت مـُدهِشه» درست كرده بود (معادلی رسا برای سازمان تروریستی). به نظر او و همفكرانش، در میان دستجات مختلف سارقان مسلحی كه در مملكت مشغول كسب و كارند، یك دسته هم در تهران سكونت دارد و هیئت حاكمه خوانده می‌شود. مردم زیر چوب وفلك این اشقیا جان می دهند و حرص ستمكاران را پایانی نیست. هیچ استدلالی جز تپانچه و بمب در برابر این طبقۀ فاسد كارایی ندارد و توبۀ گرگ مرگ است.  در سر دیگر طیف، فرمانفرما جای داشت كه می گفت تحول در جامعه هیچ بد نیست به این شرط كه اجرای تغییرات به آدمهای چیزفهمی مثل خود او سپرده شود، یعنی اقلیتی كه یقین دارد ثروت و مـُـكنت امانتی است پاداش گونه از سوی قادر متعال به هوش و دانایی ِ افرادی معدود.

نزد روشنفكر، ظرافت و نكته سنجی آدمهای جهاندیدۀ نوع اخیر البته دلپذیر است، بخصوص در قیاس با زمختی ِ دشمنانشان.  وقتی به استدلالهای گروه دوم دل بسپارد چه بسا متقاعد شود كه دستۀ اول نابود باید گردد.  اما اگر قرار بر انتخاب بین هیئت مـُدهشه و هیئت حاكمه باشد جامعۀ بشری ظلم دائمی را به فتـنۀ بی پایان ترجیح می‌دهد و به حدی از ثبات ــــ كه روشنفكران انقلابی اسم آن را سكون می‌گذارند ــــ نیاز دارد. از این رو، مجلس كه دوامش محتاج آزادی بیان و قلم و چاپخانه بود «به نكوهش رفتار هنگامه جویان برخاست»، یعنی رفتار كسانی كه اعتقاد داشتند چندین هزار سال وقت تلف شده است و عدالت باید بیدرنگ برقرار شود. این هم ناكامی دیگری بود كه جناح ترقیخواه در برابر ارتجاعیون تضعیف شود. صد و سی سال پیش از آن در فرانسه و بیش از سیصد سال پیشتر در انگلستان نیز تحولاتی مشابه رخ داده بود.

در اوضاع و احوال صد سال پیش آنچه در ایران اتفاق افتاد تبدیل به انقلابی تمام و كمال نشد. در تعبیری ماركسی می توان گفت مشروطیت توانست روبنا را در جهت بهبود تغییر دهد اما زیربنا همان كه بود ماند.  سالها به درازا كشید تا تغییرهایی اساسی از نوع زیربنایی اتفاق بیفتد.  نظام بزرگْ زمینداری پنجاه سال بعد برچیده شد و این كار یك دهه به درازا كشید بی آنكه وسیعاً اسباب خشنودی شود، زیرا تلقی غالب این است كه اصلاحات ارضی ترفند استعمار بود و به ویرانی روستاها و نابودی كشاورزی سنتی انجامید. در صدر مشروطیت، در مجلسی كه هر دسته ای ساز خودش را می زد می پنداشتند ترقی خارجه به این سبب است كه دولت را می توان استیضاح كرد. در نتیجه، كمتر از نیم دوجین رئیس الوزرا در تسلسلی ابلهانه مدام جا عوض می كردند بی آنكه بانكی درست شود یا كارخانه‌ای راه بیفتد.

با این همه، به بركت افكار روشنفكران مشروطه خواه و نهضت مشروطیت، جامعه‌ای نیمه‌وحشی به حد جامعه ای نیمه‌متمدن رسید.  شیوه های باستانی ِ چشم درآوردن و زنده پوست‌كندن و شقــّه‌كردن ناگهان منسوخ شد و برای نخستین بار در تاریخ ایران،‌ دست كم طی نزدیك به پانزده سال اموالی مصادره نشد و عـُـمّـال حكومت به منظور بالا كشیدن دارایی افراد سر آنها را زیر آب نكردند.  در حالی كه روابط اداری در جامعۀ ‌ایران سراسر بر پایۀ پیشكش و باج سبیل و حق و حساب و وجوهات است، همین اندازه كه توانستند با صدای بلند خطاب به مردم بگویند روشهای دیگری هم برای زندگی وجود دارد بینهایت مهم بود.  حفظ و ادامۀ آن دستاوردها نیاز به تداوم داشت.
 
اما در فرهنگی كه اصل بر بیزاری از حكومت و آرزوی سرنگونی آن باشد تداوم به آسانی میسر نیست.  می‌گویند و می نویسند كه اگر مشروطیت كاملا كامیاب شده بود دستاوردهایش قابل برگشت نمی بود ــــ مثل دارو كه اگر مقدار معینی مصرف نشود بی‌اثر خواهد ماند. این تصوری است هگلی بر پایه خطی پنداشتن ِ تاریخ و اینكه گویا تاریخ به سمت و سویی معین حركت می كند:  قطاری با ضریب اصطكاك صفر كه وقتی راه افتاد تا ابد روان است.  اما تطوّر جوامع نه تقدیر محتوم است و نه در جهتی صد در صد معین؛ تصادف محض هم نیست.

به حرف منتسكیو كه جامعه به شكل سرزمین در می‌آید می توان افزود كه فكر انسان هم گرچه به شكل جامعه در می‌آید گاه می‌تواند جامعه را تا حد زیادی تغییر دهد.  اما هیهات كه بتواند شرایط سرزمین و پیشینۀ تاریخی‌اش را دگرگون كند. دستاوردهای اساسی مشروطه چنان به شكل پیش از آن بازگشته‌اند یا در مسیری چنان متفاوت افتاده‌اند كه بازشناختنی نیستند. روح ِ لابد در برزخ سرگردان ِ شیخ فضل‌الله نوری از مشروطه طلبان و آزادیخواهان و مساواتیان انتقامی هولناك گرفته است.  زمانی گمان می رفت فقط چند فقره قانون مهم كه پس از شور و با قیام و قعود تصویب شود حاكمان را از خودسری باز خواهد داشت و مملكت را به پای آلمان و بریتانیا خواهد رساند.  امروز انبوه قوانین تكراری و نالازم و ضدونقیض و به اجرادرنیامدنی روی

هم انباشته شده و دولت به راه خویش می رود.  مشروطیت، با الهام از قوانین ملتهای متمدن جهان،‌ كوشید از اموال متعلق به ملت، اموال تحت اختیار دولت و اموال خصوصی تعاریفی مشخص به دست دهد.  ایران بار دیگر به عصر مصادره و چپـو رجعت كرده است، بنگاه خیریه از سازمان دولتی و از دكان شخصی قابل تفكیك نیست، نظام مقرری‌بگیری و تیولداری بار دیگر رایج شده و دخل و خرج مملكت در چنان پرده ای از ابهام است كه پیش از مشروطیت هم سابقه نداشت.  مواجب بگیربودن دولت در برابر ملت به حقوق بگیرشدن ِ ملت از سوی حكومت تبدیل گشته، منشأ حق حاكمیت بار دیگر از دست ملت به دست نیروهای غیبی افتاده است و عدالتخانه و عدلیه كه مبدأ شروع جنبش بود كمتر شباهتی به تصور بنیانگذارانش دارد.

منشأ تفاوت ایران ِ امروز با ایران ِ صد سال پیش، و تفاوت ایران با افغانستان را می توان در دو عامل فكری و مادّی خلاصه كرد:  تأثیر فرهنگ غرب و پول نفت. همین اندازه كه به بركت تلاش روشنفكرانی معدود در نیرنگستان آریایی ـ اسلامی افكاری درخشان در ذهن مغشوش و زبان پرلقلقۀ مردم جا افتاد و بر قلمها جاری شد جای افتخار دارد.  در ایران چند ساختمان صد و دویست ساله همچنان قابل سكونت است؟  اگر هم بر جا مانده باشد مشتی زینت و دكور و سردر برای عكس انداختن، یا ویرانۀ متروك است. مشروطیت هم یكی از آن همه.  فكر به شكل جامعه، و جامعه به شكل سرزمین درمی آید.  بدون نفرین شیخ فضل‌الله هم اوضاع چندان تعریفی نداشت.  حد توان این سرزمین شاید فقط همین باشد كه در شن ِ روان این صحاری نقشها شكل ببندند و محو شوند.

نظری درباره شعر شاعری در فیسبوک در پاسخ خلیل پاک‌نیا:

هیچ گاه این حرف یا ادعا را که شعر در خون ایرانیهاست جدی نگرفته‌ام. سال ۶۸ انتشار پساارتحال غزلی مثلا عارفانه فرصتی به دست داد تا meme (=انتقال موروثی اما غیگر وراثتی) شعردوستی را دست‌کم در چند دوست و معاشر محک بزنم.
از آن شاید ده‌بیست تن، تنها دو نفر که مطالعهٔ‌ متمرکز سالیان در حد تخصص روی نظم و نثر و شعر و غزل (یا، به قول محمد قاضی فقید، "مِعر" و "مَزَل") داشتند متوجه سطح نازل سرودهٔ مورد بحث شدند.
یک نفر که مثل دستگاه نان لواش در مقیاس دوجینی کتاب شعر نو بیرون می‌دهد احساس کردم خوب ملتفت کیفیت سطوح مختلف و مضامین شعر قدمایی نیست، به موضوع فکر نکرده و،‌ از جمله، دربارهٔ تداخل ناجور و بیربط میخانه و بتخانه در "من به خال لبت ای دوست" نظری ندارد اما جمله‌هایم را قطع می‌کرد و می‌پیچاند لابد تا حاضران را متقاعد کند آنچه من می‌گویم در واقع نظر ایشان است که از دهنش می‌قاپم. ایرونی‌بازی رقت‌انگیز.
با این همه، انتشار آن قطعه تأثیری مثبت روی تصویر آیت‌الله مرتحل در ذهن بسیاری درس‌خوانده‌ها گذاشت.
به نظر من ثابت می‌کرد کمتر کسی در این مملکت توی باغ است غزل "نفس باد صبا مشک‌فشان خواهد شد" که شب سال نو مکرر با صدای خانمهای لب‌قلوه‌ای ِ هُلو از تلویزیون پخش می‌شود با مَزَل "خوشا شیراز و وضع بی‌مثالش"،‌ ایضاً، از زمین تا آسمان فرق دارد.
هر صاحب‌نظری بنشیند دیوان حافظ تصحیح کند و مِعر دوم را کنار بگذارد همه،‌ خصوصاً اهالی شیراز، نظر دارند و نابودش می‌کنند.

اما قاطبهٔ مردم تفاوت چیزهایی را سریعاً تشخیص می‌دهند و نظر قابل‌اعتنا دارند: فرش، چای، پارچه. در مورد اخیر، بسیاری خانمها کیفیت پارچه را با نگاه تشخیص می‌دهند؛ نظر آقایونا بیشتر به دستشان است تا چشمشان و باید لباس را به بهانه‌ای لمس کنند تا به نتیجه برسند قیمت کت‌شلوارت در چه حدودی است. حتی جعفرآقای سلطانی که از سی سال پیش خیاطم بوده با سبک‌سنگین‌ کردن یک کف‌دست از طاقهٔ پارچه به نتیجه می‌رسد چقدرش پشم و کرک است و آیا الیاف مصنوعی دارد یا نه. بدون همراهی او قادر به نبرد با بزّازهای خیابان زردشت یا حتی انقلاب نیستم و چند تجربهٔ انفرادی‌ام افتضاح بود.
عسل؟ نظر احدی صائب نیست. شیرینی‌فروشی خیابان اندرزگو کنار ردیف شیشه‌های عسل سفارش خودش تابلو زده هرکس با آزمایشگاه ثابت کند اینها خالص نیست ده میلیون تومان دستخوش. یکی که رویش نوشته بود عسل آویشن به بهایی گزاف خریدم و وقتی در هوای اتاق به هم چسبید و شکرک زد با خودم فکر کردم ول کن بابا اسدالله.

و بحثی حتی شیرین‌تر (نخیر، منظورم اونی که فکر می‌کنید نیست): امروزه روز تقریباً کمپلت ویسکی عرضه‌شده در این حوالی الکل طبی است+اسانس چینی. محصول اربیل هم نیست؛ کار همین دور و برهای تهرون‌آباد است.
زمانی زیر عکسی از بطری خالی شیواس (یا شیواز) ریگال در مجلات نیویورکر و پلی‌بوی نوشته بود: اگر فکر می‌کنید کسی ویسکی ما را برای بطری‌اش می‌خرد سعی کنید این را بفروشید. در مقالهٔ «اسنوبیسم چیست؟» بحث کرده‌ام که مطلقاً سفسطه است. خریدار با توجه به شهرت مارک و اعتبار بنگاه فروشنده خرید می‌کند.
حساب اسکاتلندی مفتخر که می‌گوید whisky سرزمینش غیر از whiskey آمریکایی با اسم واقعی‌ bourbon است جدا. اما امروز بعید می‌دانم یک در ده هزار مصرف‌کنندهٔ ویسکی قاچاق در ایران بتواند نظری داشته باشد و با چند آزمایش لیوانهای یکسان ثابت کند طعم سوزندهٔ اسکاچ را از مزهٔ میوه‌ای ِ جک دانیلز تنسی و بربن کنتاکی تشخیص می‌دهد.

باری، در همهٔ امور این جمله را بسیار می‌شنویم: واللا من که وارد نیستم ولی به نظرم.....