ژیگول مردا که تو بودی
یا
رؤیای اسلام با چهرهٔ انسانی
 
 
یک دهه پیش نگارنده اظهار امیدواری کرد ”صفاتی مثبت هم که لابد داشت دوستان نزدیکش خواهند نوشت.  شاید هم روزی قهرمان یک فیلم نئولاتی شود.“  دربارهٔ صادق قطب‌زاده بود که یک گزارشگر فرانسوی نامش را به ”مسیو زاده“ تقلیل داد.
 
هنوز قهرمان فیلم نئولاتی ِ نوستالژیکی نشده، فیلم مستند چرا ــــ با زنده‌کردن یا در واقع ساختن خاطراتی جمعی که بسیاری زنان و مردان فعال در عرصهٔ فکر و خواندن و نوشتن و سیاست در ایران کنونی شخصاً تجربه نکرده‌اند.
 
آن فیلم مستند در پرداختن به اینکه پرسوناژ مورد بحث که بود و چه کرد این سؤال مهم را در ذهن بیننده مطرح می‌کند: اگر...، اگر و باز هم اگر.  به گفتهٔ وینستون چرچیل، ”اگرهای وحشتناک“ ـــــ و بی‌پاسخ.
 ‌
 
یکم، شکل طبیعی امور یعنی چه و چگونه می‌توان نتیجه گرفت آنچه اتفاق افتاد روندی ”طبیعی“ بود یا نبود؟
 
در باب حملهٔ هوایی آلمان به انگلستان نوشته‌اند پسر جوان مدافع کانال مانش از زمان ثبت نام در نیروی هوایی بریتانیا حداکثر شش ماه زنده می‌ماند.  سه دهه بعد در ایران اعضای سازمانهای چریکی بنا به تجربه تخمین می‌زدند فقط شش ماه فرصت دارند.
 
پرسوناژ مورد بحث از صبح 23 بهمن که پا به ساختمان رادیوتلویزیون گذاشت و با سر و صدا اعلام حضور کرد دو سال مقام داشت و در قدرت بود.  دو سال دیگر را هم به هر ترتیبی گذراند، بخشی در محبس.  شاید بتوان گفت چهار سال خیلی هم کم نبود.
 
صدها هزار تن کشته، زجرکش یا آواره شدند.  چرا فقط به این یکی و آن دیگری توجه کنیم؟
 
زیرا در فهرست نفله‌شده‌ها نام پرسوناژ در لـُژ مشهورترها یا بدنام‌ترها بود.  گرچه سنگ گور ندارد این قدر نیکبخت هست که برایش فیلم مستند بسازند.  وودی آلن گفت ترجیح می‌دهد در آپارتمان خودش زنده باشد تا در دل مردم.  در این مورد هم می‌توان گفت پرسوناژ یقیناً زندگی در خانهٔ‌ مفصل خودش و خندیدن به ریش خلایق را به جاودانگی در فیلم مستند ترجیح می‌داد.
 
 
پرسش کلی‌تر این است: چرا کراواتی‌ها نه تنها به دشمنان کراوات باختند، که حتی سینهٔ دیوار رفتند؟
 
برخلاف نظر هگل و تاریخ‌مداران مارکسی، در سیر حوادثْ هدف ِ قطعی جایی ندارد.  از میلیونها اسپرم، تنها یکی پیروز می‌شود که مطلقاً نمی‌توان گفت قوی‌ترین، زیباترین، باهوش‌ـ ‌ترین و مستعدترین برای بقای اصلح است.  آدم قزمیت، مونگولوئید، کج‌و‌کوله یا شدیداً خنگ در دنیا کم نیست.
 
اوایل دههٔ 80 دوستی قدیمی از من خواست نوار سخنانم را (گمانم در پلی‌تکنیک یا شاید دانشکدهٔ علوم اجتماعی دانشگاه تهران) به او بدهم. گفتم چنان نواری را از میزبان بخواهد؛ من متنی همراه دارم و همان را به اهل مطبوعات یا هرکس بخواهد می‌دهم یا بعداً می‌فرستم. گفت صحبت مورد نظرش پس از سخنرانی بوده.  گفتم پرسش‌وپاسخ به یادم مانده و اگر بخواهد می‌توانم بنویسم.  نخواست.
 
نفهمیدم آن دوست که اهل چاپ و انتشارات هم هست چرا نوار را به متن ترجیح می‌داد.  در هر حال، مضمون مورد نظرش به احتمال زیاد این بود که دانشجویی نظرم را دربارهٔ نواندیشی ِ دینی پرسید. گفتم بهترین آدمها راه بدترین آدمها را هموار می‌کنند، خودشان هم قربانی می‌شوند.
 
پس از جلسه، برای چند دانشجو نظرم را توضیح دادم: اعلام کنید دولت آینده باید ساعت شش صبح نان و پنیر و گردو به در هر خانه تحویل دهد، همچنان که ابوذر تحویل می‌داد.  اهل حوزه و منبر با تحقیر خواهند گفت حرفهای استعماری مادیّون است.  به تبلیغ نظرتان ادامه دهید و زمانی که شماری بزرگ پیرو شما شدند ‌تخطئه‌کننده‌های سابق خواهند گفت اولاً ساعت شش دیر است و روز مؤمنان ساعت پنج و حتی زودتر آغاز می‌شود.  دوماً به مصداق لا اکراه فی صبحانه، باید هم پنیر سِرو شود و هم کره‌ و مربا، و هم چای دیشلمه.  در سکانس بعد زمانی که به برکت تلاش شما دولت آینده از راه رسید و دینداران حقیقی گرفتند و سوار شدند غریو خواهند کشید در برههٔ حساس کنونی وقت این حرفها نیست، فوراً جمع کنید بساط مسخره‌بازی و دنیاپرستی را وگرنه سر و کارتان با محاکم شرع است.
 
”مسیو زاده“ خیال می‌کرد طفلک ”پابرهنه‌ها“ به نان و پنیر و گردو و چای لاهیجان قانع‌اند؛ ما هم که برای انداختن شاه زحمت کشیده‌ایم ژامبون و بیضهٔ ماکیان و قهوهٔ اسپرسوی ساعت ده در تختخواب حقمان است.  و این یعنی اسلام با چهرهٔ انسانی.
 
اسدالله لاجوردی با چهرهٔ شدیداً رحمانی به نمایندگی از سوی دینداران حقیقی به او حالی کرد جوجه را آخر شاهنامه می‌شمارند.
 
 
دوم، آیا هر مطلبی صرفاً با تکرار قابل اعتنا می‌شود و به‌عنوان متنی تاریخی جا می‌افتد؟

 
روایتی از پرواز بازگشت آیت‌الله خمینی به ایران را روزنامه‌نگار فرانسوی که می‌گوید در آن هواپیما بود در کتابی آورد و هوشنگ نهاوندی در کتاب خمینی در فرانسه نقل کرد.  آن چند پاراگراف دست‌کم در ترجمهٔ‌ فارسی (چاپ لوس آنجلس، 1389) چنان مغشوش است که ترجیح می‌دهم وارد جزئیات گیج‌کننده نشوم.
 
در کلیات چشمگیر: پرسوناژ از ارفرانس طیّاره اجاره کرد و شخصاً  در باغ مجاور اقامتگاه آیت‌الله در نور چراغ قوه بلیتها را به حراج گذاشت و به هر مسافری بیشتر پول داد فروخت. اما چک شخصی‌اش بی‌محل بود و شرکت بیمه خسارت ارفرانس را جبران کرد.  دوبله به لـُری: ارفرانس در برابر چکی شخصی و چندصد هزار فرانکی هواپیمای دربست و یک دسته بلیت در اختیار بزن‌بهادر خارجی گذاشت بی‌آنکه حتی به بانک تلفن کند بپرسد این یارو گل کدام باغی است.
 
فراـ روایت ِ فراـ‌ مهمل ِ فراـ آرسن لوپنی را یک نفر در جایی نوشت، یکی دیگر نقل کرد، به فارسی هم برگرداندند و به این ترتیب جزو ”تاریخ“ شد.  به قطع و یقین در پروازی که با اجازهٔ مقامهای دولت و موافقت رئیس جمهور انجام می‌شد چندین مأمور مسلح حضور داشتند و آدمهای سازمان امنیت فرانسه هنگام فروش بلیت یک‌یک مسافران را با دقت برانداز می‌کردند.
 
در متنهای دیگری در ایران ادعا کردند هواپیما را مهدی عراقی با پول بازاریان تهران اجاره کرد.  چارتری در کار نبود.  احمد خمینی پول دو بلیت پدرش و خودش را پرداخت.
 
چک بی‌محل دادن به ارفرانس برای اجارهٔ دربست چنان پروازی حتی جای خنده ندارد.  خنده را باید نگه داشت برای کسی که یک کلمه از حرفهای پرسوناژ را جدی بگیرد.  از جمله، مقامهای مستأصل آمریکایی که ظاهراً وارد داد و ستد با او شدند تا شاه را با گروگانهای آمریکایی تاخت بزنند.‌  گروگانها حتی در اختیار و تحت ارادهٔ آیت‌الله خمینی هم نبودند تا چه رسد پرسوناژ.  نفرات قشون تازه‌تأسیسْ کل سیستم را گروگان گرفته بودند، میخشان را محکم می‌کوبیدند و از راه نرسیده سهمشان را می‌خواستند.
 
 
از موارد باورپذیر تحقیق برای فیلم این روایت است که دوست پرسوناژ گفت ”روزهای آخر قبل از دستگیری دومش یک روز او را در حال خواندن کتاب‌هایی در مورد مزرعه‌داری در کِـبـِک [کانادا] دیدم.“  منظور از ”کتابهایی“ باید بروشور گلاسهٔ بنگاههای فروش املاک باشد.  در جز این حالت مشکل بتوان باور کرد سر و کاری با کتاب داشت.
30 بهمن 98

اُوِرتورهای یک مترجم
جلسه‌ای دیگر و یک نظرخواهی

علی صدر
از سال ۱۳۶۹ تا امروز، در کنار کتب تالیفی، از محمد قائد ۱۰ عنوان کتاب ترجمه و منتشر شده است. حتی اگر بشود آن مجموعه را در سه یا چهار دسته طبقه‌بندی کرد، تنوعِ موضوعی‌شان به گونه‌ای‌ست که دشوار بتوان دو یا سه کتاب را در یک قالب گنجانده و به بحث گذاشت. در جلسات پیشین (که همگی آرشیو شده‌اند)، هر بار به یکی از کتب تالیفی پرداختیم و توانستیم در قالب بحثی دوساعته به همراه صحبتی کوتاه از خود مولف، به یک جمع‌بندی درباره‌ی کتاب مورد بحث برسیم. جلسه‌ی پیشِ‌رو اما، نه درباره‌ی یک کتاب است و نه از اساس درباره‌ی فن ترجمه یا کیفیت کار قائد در موقعیت مترجم. این‌بار درباره‌ی خصوصیتی به گفتگو می‌نشینیم که نه تنها در اغلب ترجمه‌ی‌های او مشترک است که آن مجموعه را از کارِ مترجمانِ دیگر هم متمایز می‌کند: پیش‌گفتارها.

متن‌هایی گاه در اندازه و فرم یک جستار که ورای کتابی که در پی می‌آید هویتی مستقل داشته و می‌توانند به تنهایی خوانده شوند، مورد بحث قرار گیرند و حتی گاه به اندازه‌ی خود کتاب‌ها بر سر زبان‌ها بیافتند. نه آن پیش‌گفتارها به متن کتاب وابسته‌اند و نه توضیحِ مجددِ همان حرف‌های نویسنده‌‌اند در قالبی دیگر. غالبا موضوعاتِ سرگرم‌کننده و در همان‌حال جدی و عمیقی‌اند که در شکلی مفصل یا نیمه‌مفصل نوشته شده‌اند. قطعه‌نوشتاری خواندنی اما تامل‌برانگیز که به نظر به بهانه‌ی متنی که قرار است در ادامه بیاید فرصت طرح یافته‌؛ هم‌چون بحث‌های مهم تاریخی و مروری بر تحولات اجتماعی در جامعه‌ی اروپا و ایران در پیش‌گفتارِ کتاب توپ‌های ماه اوت با نامِ "مرگ در اثر گاز خردل و شلوار قرمز"، و یا تحلیل‌هایی موشکافانه درباره‌ی کارکردِ مطبوعات و بدگمانی‌های رایج درباره‌ی روزنامه و روزنامه‌نگار در مقدمه‌ای با عنوانِ "تقدّس و ابتذال ستونهاى چاپى" در ابتدای کتاب قدرت‌های جهان مطبوعات.

راسل لوئیس در ابتدای یک از اپیزودهای داستانی‌اش نوشت "اُوِرتور که آغاز شد نمی‌دانید اپرا درباره‌ی چه خواهد بود و داستان شما را به کجا خواهد برد. کمدی خواهد بود ... یا تراژدی". ترجمه‌های محمد قائد همان اپراهاست و پیش‌گفتارهایش همان اُوِرتورها.

تاریخ و ساعت برگزاریِ جلسه به زودی و از همین طریق اعلام خواهد شد. تا آن زمان، برای ما بنویسید که از ترجمه‌ها کدام را خوانده‌اید؟ نظرتان درباره‌ی آن پیش‌گفتارها چیست؟ کدامیک را پسندیده و به کدام نقد دارید و ترجیح می‌دهید اگر با مترجم روبه‌رو می‌شدید درباره‌ی آن عناوینِ ترجمه شده، پیشگفتارها در کل، و یا درباره‌ی یکی از آن‌ها از او چه می‌پرسیدید؟ در مقام منتقد چه می‌گفتید و ترجیح می‌دهید در جلسه‌ی پیشِ رو حاضرین درباره‌ی چه موضوعی بحث کنند؟

نظرات‌تان را از طریق توئیتر و اینستاگرام قائد ارسال کنید.

انسانهایی سخت مصمم اما بدجوری خارج از رده - BBC News فارسی
https://www.bbc.com/persian/blogs/2014/05/140506_l44_nazeran_the_guns_of_august_ghaed_m

توپ‌های ماه اوت
چاپ دهم...

 کتاب
ظلم، جهل و برزخیان زمین،
فصل
خشونت و جنگ به عنوان ابزار گفتگوی فرهنگ‌ها 

از یک گفتگوی قدیمی با قائد
مهدی فاتحی: کار امروز؟

محمد قائد:
الان که دیگر به طرز غم انگیزی سحر از خواب بیدار می شوم تا ظهر همینطور روی متن ها کار می کنم همین چند سوال مصاحبه که به من دادید مثل این میوه فروش ها که دانه دانه میوه ها را با دستمال پاک می کنند و برق می اندازند و جابه جا می کنند من هم کلمات را برمی دارم و جابه جا می کنم و سمباده می زنم و تمیزشان می کنم. منم چون کار و شغل و زندگی حسابی ندارم این کار را می کنم. همیشه همین بازی و کش دادن مطالب و نگه داشتن ناشر و سرکله زدن با قوم ناشرون یا همان ظالمون. خب به هر حال هر کسی این کار را بکند از کارش نتیجه می گیرد.اگر کارهایم ثمری داشته به خاطر صرف وقت و مشقتی است که برده ام.

اُوِرتورهای یک مترجم

همانطور که پیشتر اعلام شد، در این جلسه به بررسیِ پیشگفتارهای محمد قائد به‌ویژه بر ترجمه‌هایش می‌نشینیم؛ از "ايدئولوژی‌های سياسی" و " نخستين مسلمانان در اروپا" گرفته تا "توپهای ماه اوت"، "بچه‌ی رزمری" و "نامه‌هایی از کرمان به دوبلین"، و نیز "آدم ما در قاهره" که ترجمه نیست اما پیشگفتار مبسوطی دارد.

تلاش می‌کنیم هم‌چنان‌که این پیشگفتارها را متنی مستقل می‌بینیم، ارتباط و تعاملاش با کتابِ اصلی را هم در نظر آوریم. مسئله‌ی پیش‌گفتار/مقدمه/پیش‌درآمد را به عنوان موضوعی ادبی به بحث بگذاریم و درباره‌ی شیوه و نگاهِ پیشنهادی قائد در مقدمه‌نویسی گفت‌وگو کنیم.

در این جلسه هم مطابقِ روال پیشین، مترجم/مولف با پیامی حضور خواهد داشت تا کمی هم از زبان او در این‌باره بشنویم. و تلاش می‌کنیم، بیش از پیش زمان جلسه به گفت‌وگو و بحث اختصاص یابد تا همه‌ی نقطه‌نظرات درباره‌ی دستکم ۱۰ کتابِ متفاوت با عناوینی به‌غایت گسترده که حاصلِ بیش از سه‌دهه کار مستمر است گفته و شنیده شود.

پس با حضور خود و بیانِ دیدگاه‌ها و نظرات‌تان به پرباریِ جلسه بیافزایید.

از طریق لینک زیر در کلاب‌هاوس منتظرتان خواهیم بود:
تهران - یکشنبه ۲۰ اسفند ۱۴۰۲ ساعت ۲۲
لندن – یکشنبه ۱۰ مارچ ۲۰۲۴ ساعت ۱۸:۲۰
ونکوور - یکشنبه ۱۰ مارچ ۲۰۲۴ ساعت ۱۱:۳۰
نیویورک - یکشنبه ۱۰ مارچ ۲۰۲۴ ساعت ۱۴:۳۰