نقشۀ روح ملتها
سفرنامه‌نگاران كه تصويری از سرزمين به دست می‌دهند از روح يك ملت هم می‌توانند نقشه‌برداری كنند؟
ايجاد شهرها و تغيير در شكل اراضی شرح مسافران از مكانها را داستانی مربوط به گذشتۀ بسيار دور جلوه می‌دهد. شاردن فرانسوی، از نخستين سفرنامه‌نگاران اروپايی، مشخصۀ مكانی به نام طهران در سر راه اصفهان به شمال قلمرو صفويه را زيبايی چنارهای بلند آن ذكر كرد. امروز بسياری ناظران نخستين بار كه پايتخت ايران را می‌بينند سيمای اين شهر را در يكی دو كلمه خلاصه می‌كنند: كابوس‌وار و احمقانه.
جايی كه كوهپايه و درخت و جويبار چنان از اين رو به آن رو می‌شود كه بازشناختنی نيست، تصوير ناظر از منش يك ملت تا چه حد میتواند قابل اعتنا بماند؟ اساساً منشهای جماعتی كثير قابل گنجاندن در تصويری واحد است؟
كتاب دموكراسی در آمريكا نوشتۀ آلكسی دو توكويل فرانسوی كه در نيمۀ قرن نوزدهم انتشار يافت، مانند بسياری آثار كلاسيك، تا زمانی دراز راه را بر خلق آثار مشابه بست: هر نكته‌ای كه در اين كتاب نيامده لابد موضوعيت ندارد، و اگر آمده تكرارش لزومی ندارد.
هرچه بيشتر دربارۀ كتاب توكويل، كه به غور در روح آمريكايی می‌پردازد، مطلب نوشتند اين پرسش بيشتر مطرح شد كه روح كدام آمريكايی؟ درصدی بسيار كوچك از شهروندان آن مملكت طرز فكر و شيوۀ زندگی سنتی را ادامه داده‌اند. چندی پيش وقتی در يك شهر كوچك آمريكا كشتاری اتفاق افتاد، فيلمهای خبریْ كشاورزانی را نشان می‌داد كه همچنان به شيوۀ قرن هجدهم، زمانی كه از سويس به قارۀ جديد كوچيدند، زندگی می‌كنند ـــ نه برق، نه تلفن، نه اتومبيل. در كنار پرسش اصلی كه قاتل مجنون چرا بچه‌مدرسه‌ای‌ها را به گلوله بست، اين سؤال هم پيدا شد كه اين آدمها چرا انگار در استوديوی والت ديزنی زندگی می‌كنند؟
تلويزيونها خيلی زود به سراغ كشتاری ديگر در مدرسه‌ای ديگر رفتند و سنت‌پرستان بامزه را به حال خود گذاشتند. درهرحال، سرسختی در ادامۀ نوعی شيوۀ زندگی لزوماً به اين معنی نيست كه آدم زير نگاه خيره و پـُر از قضاوت ديگران احساس راحتی كند. شايد بتوان اين طور گفت: درجۀ راحت‌بودن زير نگاه ديگران بستگی دارد به اينكه سوژه تا چه حد تحسين می‌شود و احساس میكند حق با اوست. زمين تا آسمان فرق است ميان نگاههای خيره به كفشی واكس‌خورده كه برق می‌زند، و به كفشی كه ته آن سوراخ باشد.
نخستين سفرنامۀ فارسی ِ پر از قضاوت يك شرقی دربارۀ روح مردم مغرب‌زمين ابتدای قرن نوزدهم نگاشته شد. ميرزا ابوطالب‌خان، تبريزی‌ـ‌اصفهانی‌تبار ِ ساكن هند و مشهور به ”ابوطالب لندنی“، طی گشت‌وگذار در غرب اروپا در سفرنامۀ طالبی نوشت چه جنبه‌هايی در آن ملتها را می‌پسندند و چه نكاتی را خوش ندارد. مثلاً، عادات اروپائيان را كه روزی چند بار مويشان را شانه می‌زنند و لباس عوض می‌كنند و، از آن بدتر، هر چند وقت يك‌بار لباسهايشان را دور می‌اندازند و می‌گويند از مد افتاده است بسيار بد می‌داند.
لحن سرزنش‌بار او بعيد است آن ملتها را برنجاند و فرانسوی و انگليسی ِ خوانندۀ متن ابوطالب‌خان دليلی نمی‌بينند از خودآرايی مفرط و اسراف هموطنانشان دفاع كنند. همين طور انتقاد او را از تطويل محاكم قضايی به سبب پرحرفی وكلای مدافع، به‌عنوان ضرورتی ناخوشايند، لابد می‌پذيرند بی‌آنكه دادگاههای فوری ِ مملكت پدری و موطن فعلی ِ ميرزا را قابل قبول بدانند.
برخورد انتقادی ِ مشابهی از آن سو ايرانيها را بسيار می‌رنجاند. ايران و مستلۀ ايران، اثر جرج كرزن انگليسی كه جزء‌جزء زندگی مردم ايران را وارسی میكند و در دهۀ 1340 به فارسی ترجمه شد، هيچ‌گاه پرخواننده نبوده است. كرزن، در عصر سربرآوردن تهديد عظيم آلمان در پايان قرن نوزدهم، چرتكه می اندازد كه با حياط خلوت پشت مرز هند چه بايد كرد. قضاوتش اين است: نه اين سرزمين به‌دردنخور ارزش سرمايه‌گذاری دارد و نه مردم كاهلش استعداد ترقی، و بهتر است فقط منطقه‌ای حائل در برابر دست‌اندازی روسيه و عثمانی و فرانسه و آلمان به هند باقی بماند. اين البته پيش از اكتشاف نفت و اهميت روزافزون آن بود.
در مواردی هم ملامت خودی به اندازۀ نگاه بيگانه تحقيرآميز است. حاج سيـّاح محلاتی وقتی پس از هجده‌سال دوری از وطن در سال 1256 شمسی به ايران برگشت نوشت بختك حكومت و ”اقتدار و مداخل“ حكومتيان بزرگترين مشغوليات فكری مردم است: ”در ايران چون از علوم و اطلاعات عالم خبری نيست صحبت مردم منحصر به حكومت و كارهای اوست.“ و در وصف ”كوچه‌های تنگ و كثيف“ شيراز می‌نويسد آن شهر”شنيدنش از ديدنش بيشتر اهميت دارد.“
👍12❤3👏3
ربع قرن پيش از آن، گوبينوی فرانسوی كه اوايل عهد ناصرالدين شاه در ايران ديپلمات بود در كتاب سه سال در آسيا دربارۀ همان شهر نوشت: ”تأخير [در حركت] به من فرصت داد افتخار آشنايی با نهر مشهور ركن‌آباد كه در اشعار حافظ و شعرای شيراز ستايش شده است پيدا كنم ولی اين جويبار شاعرانه چيزی جز يك حفرۀ پر از لجن به نظرم نرسيد.“
اين هم پيكانی زهرآگين برای شيرازيها كه خودشان را گل سر سبد آفرينش می‌دانند: ”در ايران شهرت دارد كه شيرازيها شريرترين مردم كشورند. . . . آنان از لاتهای پاريس وقاحت و عشق به آزاررسانی آموخته‌اند. می‌گويند شيرازيها اشخاص باذوقی هستند ولی ذوق و استعدادشان در بازی با الفاظ و گستاخی است.“ و نتيجه‌گيری او: ”شيراز تنها نقطه‌ای از ايران است كه من كمترين رغبتی به بازگشت به آن ندارم.“
ديپلمات فرنگی بقيۀ ايران را هم خيلی جالب‌تر نمی‌ديد يا، از آنجا كه به صفات ذاتی ِ نژادها اعتقاد داشت، اين آدمها را زياد جدی نمی‌گرفت. قضاوتش اين بود كه ايرانی وقتی هم ندرتاً از موضوعی اطلاع دارد حرف دلش را نمی‌زند.
امروزه به سبك گوبينو سفرنامه‌نوشتن و داستانسرايی به شيوۀ تن‌تن دربارۀ ملتهای ديگر خلاف نزاكت و اُملــّی تلقی می‌شود. اما در جنبه‌های غيرتوريستی نظرشان را پنهان نمی‌كنند. تازگی يك كهنه‌كار ِ آمريكايیْ سياسيون كشورش را از اظهارنظر مستقيم دربارۀ حوادث ايران برحذر می‌دارد: ”ايران مانند كشورهای ديگر نيست كه بتوان منظور مسئولان آن را دریافت، بلكه بايد كنايه‌های ايرانيها را با كنايه و اشاره پاسخ داد و اين شيوه، خاص ايرانيهاست.“ اين حرف را نشريه‌ای متعلق به عربها چاپ لندن از زبيگنيو برژينسكی نقل میكند.
در نقشه‌برداری از روح يك ملت، ”شيوۀ خاص ايرانيها“ مدح است يا ذم؟ بستگی دارد به اينكه چقدر به خودفريبی عادت كرده باشيم.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ هجدهم، تير 88
نسخۀ پی‌دی‌اف
اين هم پيكانی زهرآگين برای شيرازيها كه خودشان را گل سر سبد آفرينش می‌دانند: ”در ايران شهرت دارد كه شيرازيها شريرترين مردم كشورند. . . . آنان از لاتهای پاريس وقاحت و عشق به آزاررسانی آموخته‌اند. می‌گويند شيرازيها اشخاص باذوقی هستند ولی ذوق و استعدادشان در بازی با الفاظ و گستاخی است.“ و نتيجه‌گيری او: ”شيراز تنها نقطه‌ای از ايران است كه من كمترين رغبتی به بازگشت به آن ندارم.“
ديپلمات فرنگی بقيۀ ايران را هم خيلی جالب‌تر نمی‌ديد يا، از آنجا كه به صفات ذاتی ِ نژادها اعتقاد داشت، اين آدمها را زياد جدی نمی‌گرفت. قضاوتش اين بود كه ايرانی وقتی هم ندرتاً از موضوعی اطلاع دارد حرف دلش را نمی‌زند.
امروزه به سبك گوبينو سفرنامه‌نوشتن و داستانسرايی به شيوۀ تن‌تن دربارۀ ملتهای ديگر خلاف نزاكت و اُملــّی تلقی می‌شود. اما در جنبه‌های غيرتوريستی نظرشان را پنهان نمی‌كنند. تازگی يك كهنه‌كار ِ آمريكايیْ سياسيون كشورش را از اظهارنظر مستقيم دربارۀ حوادث ايران برحذر می‌دارد: ”ايران مانند كشورهای ديگر نيست كه بتوان منظور مسئولان آن را دریافت، بلكه بايد كنايه‌های ايرانيها را با كنايه و اشاره پاسخ داد و اين شيوه، خاص ايرانيهاست.“ اين حرف را نشريه‌ای متعلق به عربها چاپ لندن از زبيگنيو برژينسكی نقل میكند.
در نقشه‌برداری از روح يك ملت، ”شيوۀ خاص ايرانيها“ مدح است يا ذم؟ بستگی دارد به اينكه چقدر به خودفريبی عادت كرده باشيم.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ هجدهم، تير 88
نسخۀ پی‌دی‌اف
❤6👍4👏2
بازگشت به فهرست یادداشت‌هاى سفر
نوعی مشغوليات
در همه جای دنيا گردشگرانی كه به بازديد شهركهای سينمايی می‌روند معمولاً از آنچه می‌بينند خيلی حال نمی‌كنند: چند ديوار مصنوعی و درهايی كه به جايی باز نمی‌شود. و با پايان كار روزانۀ فيلمبرداری، عوامل فنی و بازيگران و سياهی لشكر پی كارشان می‌روند و آنچه می‌ماند مقداری تير و تخته و كابل برق و داربست فلزی است. جايی كه تا ساعتی پيش خيابانی پررفت‌وآمد بود اكنون خالی از روح زندگی و حتی جنبنده است، تا فردا صبح كه با سوت شروع كار و راه‌افتادن دوربينها، دوباره مملو از عابر و سرشار از جنب و جوش شود.
در شهرهای كوچك و قديمی ايتاليا و همين ابيانه‌ی خودمان، آدمهايی را كه طی ساعات روز در كوچه بوده‌اند در شب می‌توان روی بام يا پشت پنجره ديد. مكانهای عتيقه به بركت وجود آدمها و سر و صدای بچه‌ها و خندۀ بزرگترها زنده‌اند. دكور شهرك سينمايی ممكن است خيابان اصلی شهری كاملاً مدرن و پرجمعيت را مجسم كند اما، جز روی پردۀ سينما و برای چند دقيقه يا چند ساعت، در واقع موميايی بيجانی است زيرا شب‌هنگام چراغی پشت پنجره‌ای نمی‌سوزد و بوی غذا در گذرگاهها نمی‌پيچد.
طرز فكری كه در چند دهۀ گذشته در ايران رايج شده اين است كه وقتی آدمهای واقعی از جهان واقعی می‌روند و جانشينان واقعی‌شان از آن مكان مهاجرت می‌كنند، مكان واقعی را دولت بخرد و تبديل به نوعی دكور خيالی كند. حرف مدافعان طرز فكر عجيب اين است كه بايد ”بافت قديمی“ را حفظ كرد، يعنی وزارت فرهنگ يا دايرۀ حفظ مواريث ترتيبی بدهد كه گويی خانۀ قديمی هنوز ساكنانی دارد. گچبری را ملاحظه بفرماييد: تازۀ تازه است؛ كسی كه آن را ساخت همين نود سال پيش چشم از جهان فروبست؛ باور كنيد انگار ديروز بود.
علل اين طرز فكر البته نياز به بازگويی ندارد: كيسۀ دولت بسيار پـُر و قدرت بولدوزرها بسيار زياد است. پس تنها راه نجات بافت قديمی از كلنگ نوسازی، مداخلۀ پول دولت است، گرچه خود دولت بولدوزر ويرانگر ديگری است ميان بولدوزرها.
در مواردی چنين طرز فكری كارساز است، مثلاً در نجات گونه‌های در خطر انقراض. اهل آبادی اگر يوزپلنگ كمياب را نكشند هر خسارتی از سوی اين جانوران به اموال مردم با كمك سازمان ملل جبران خواهد شد. پاداش نقدی و مصاحبۀ تلويزيونی به جای خود.
جانداران وحشی نيازی به مرحمت آدميان ندارند، جز اينكه كشته نشوند. اما رديف ساختمانهای شهر بدون آدمها معنی ندارد. حتی قابل نگهداری نيست. ساختمان متروك چنان سريع ويران می‌شود كه گويی ارواحی ناخشنود كمر به نابودی‌اش بسته باشند. (كسی توانسته است اين معما را حل كند چرا شيشۀ ساختمانهای متروك می‌شكند؟ می گويند كار بچه‌هاست، اما كدام كودك شروری میتواند تمام شيشه‌هايی در طبقات بالای ساختمان را بدون تفنگ بشكند؟)
نگهداری ساختمان قديمی، همانند اتومبيل قديمی، كاری است پرزحمت و پرخرج: يا خانۀ اربابی می‌ماند يا تبديل به ويرانه می‌شود. در جاهايی از جهان، وارثان املاك اعيانی بازديده‌كننده می‌پذيرند و بليت می‌فروشند تا از پس هزينۀ نگهداری آنها برآيند. اما چنين مكانهای زيبايی در مسير پررفت‌وآمد جهانگردان خارجی قرار دارد كه برای تماشا و پول‌خرج‌كردن آمده‌اند. مثلاً در حومۀ لندن يا رم.
در ايران، اگر خانه‌هايی قديمی در سيداسماعيل و گذر مهدی‌موش را دايرۀ احيای عنعنات بازسازی كند انتظار داريم چه كسی برای بازديد از آنها بليت بخرد؟ مسافر تهرانی بسيار احتمال دارد در شيراز به ديدن خانۀ قوام‌الملك برود: بوستانی وسيع در منطقۀ شيك شهر و از معدود خانه‌های زيبای قرن نوزدهم ايران كه با معيارهای رفاه امروزی همچنان قابل سكونت است. اما مسافر شهرهای ديگر در تهران بيشتر احتمال دارد حواسش پی آسانسور شيشه‌ای در مركز خريد و پنت‌هاوس سوپرمدرن در طبقۀ پنجاهم باشد تا اندرونی عمدة‌التجار عهد بوق.
استفادۀ كاربردی هم حدی دارد. تبديل خانۀ دلباز حسين علاء در دزاشيب به انجمن خوشنويسان انتخاب بجايی است. اما جای ترديد است خانۀ نـُقلی ِ ابوالحسن صبا در خيابان ظهيرالاسلام، نزديك بهارستان، بينندگان بسياری داشته باشد، تا چه رسد كه بخواهند از يادگار موسيقيدان بزرگ در تنگنای راستۀ كاغذفروش‌ها به‌عنوان مركز موسيقی استفاده كنند. نعرۀ روح‌فرسای موتورسيكلت‌ها هر صدای روح‌نوازی را خفه میكند.
به جای رفتن پی خريد صدها خانه از بودجۀ عمومی، می‌توان صاحبان املاك قديمی را تشويق كرد آنها را حفظ كنند. خانۀ محقر داغان كه در روزگار نوبودن هم تحفه‌ای نبود قابل حفظ‌كردن نيست اما خانۀ مهندسی‌ساز ِ بزرگ ِ باارزش و قابل نگهداری در محله‌های شمال و جنوب خيابان انقلاب و اطراف تالار رودكی و دانشگاه و بلوار كشاورز تهران بسيار است. چنين برنامه‌هايی نياز به آدمهای كاربلد دارد كه در مقام مجری و مربـّی قرار گيرند.
نوعی مشغوليات
در همه جای دنيا گردشگرانی كه به بازديد شهركهای سينمايی می‌روند معمولاً از آنچه می‌بينند خيلی حال نمی‌كنند: چند ديوار مصنوعی و درهايی كه به جايی باز نمی‌شود. و با پايان كار روزانۀ فيلمبرداری، عوامل فنی و بازيگران و سياهی لشكر پی كارشان می‌روند و آنچه می‌ماند مقداری تير و تخته و كابل برق و داربست فلزی است. جايی كه تا ساعتی پيش خيابانی پررفت‌وآمد بود اكنون خالی از روح زندگی و حتی جنبنده است، تا فردا صبح كه با سوت شروع كار و راه‌افتادن دوربينها، دوباره مملو از عابر و سرشار از جنب و جوش شود.
در شهرهای كوچك و قديمی ايتاليا و همين ابيانه‌ی خودمان، آدمهايی را كه طی ساعات روز در كوچه بوده‌اند در شب می‌توان روی بام يا پشت پنجره ديد. مكانهای عتيقه به بركت وجود آدمها و سر و صدای بچه‌ها و خندۀ بزرگترها زنده‌اند. دكور شهرك سينمايی ممكن است خيابان اصلی شهری كاملاً مدرن و پرجمعيت را مجسم كند اما، جز روی پردۀ سينما و برای چند دقيقه يا چند ساعت، در واقع موميايی بيجانی است زيرا شب‌هنگام چراغی پشت پنجره‌ای نمی‌سوزد و بوی غذا در گذرگاهها نمی‌پيچد.
طرز فكری كه در چند دهۀ گذشته در ايران رايج شده اين است كه وقتی آدمهای واقعی از جهان واقعی می‌روند و جانشينان واقعی‌شان از آن مكان مهاجرت می‌كنند، مكان واقعی را دولت بخرد و تبديل به نوعی دكور خيالی كند. حرف مدافعان طرز فكر عجيب اين است كه بايد ”بافت قديمی“ را حفظ كرد، يعنی وزارت فرهنگ يا دايرۀ حفظ مواريث ترتيبی بدهد كه گويی خانۀ قديمی هنوز ساكنانی دارد. گچبری را ملاحظه بفرماييد: تازۀ تازه است؛ كسی كه آن را ساخت همين نود سال پيش چشم از جهان فروبست؛ باور كنيد انگار ديروز بود.
علل اين طرز فكر البته نياز به بازگويی ندارد: كيسۀ دولت بسيار پـُر و قدرت بولدوزرها بسيار زياد است. پس تنها راه نجات بافت قديمی از كلنگ نوسازی، مداخلۀ پول دولت است، گرچه خود دولت بولدوزر ويرانگر ديگری است ميان بولدوزرها.
در مواردی چنين طرز فكری كارساز است، مثلاً در نجات گونه‌های در خطر انقراض. اهل آبادی اگر يوزپلنگ كمياب را نكشند هر خسارتی از سوی اين جانوران به اموال مردم با كمك سازمان ملل جبران خواهد شد. پاداش نقدی و مصاحبۀ تلويزيونی به جای خود.
جانداران وحشی نيازی به مرحمت آدميان ندارند، جز اينكه كشته نشوند. اما رديف ساختمانهای شهر بدون آدمها معنی ندارد. حتی قابل نگهداری نيست. ساختمان متروك چنان سريع ويران می‌شود كه گويی ارواحی ناخشنود كمر به نابودی‌اش بسته باشند. (كسی توانسته است اين معما را حل كند چرا شيشۀ ساختمانهای متروك می‌شكند؟ می گويند كار بچه‌هاست، اما كدام كودك شروری میتواند تمام شيشه‌هايی در طبقات بالای ساختمان را بدون تفنگ بشكند؟)
نگهداری ساختمان قديمی، همانند اتومبيل قديمی، كاری است پرزحمت و پرخرج: يا خانۀ اربابی می‌ماند يا تبديل به ويرانه می‌شود. در جاهايی از جهان، وارثان املاك اعيانی بازديده‌كننده می‌پذيرند و بليت می‌فروشند تا از پس هزينۀ نگهداری آنها برآيند. اما چنين مكانهای زيبايی در مسير پررفت‌وآمد جهانگردان خارجی قرار دارد كه برای تماشا و پول‌خرج‌كردن آمده‌اند. مثلاً در حومۀ لندن يا رم.
در ايران، اگر خانه‌هايی قديمی در سيداسماعيل و گذر مهدی‌موش را دايرۀ احيای عنعنات بازسازی كند انتظار داريم چه كسی برای بازديد از آنها بليت بخرد؟ مسافر تهرانی بسيار احتمال دارد در شيراز به ديدن خانۀ قوام‌الملك برود: بوستانی وسيع در منطقۀ شيك شهر و از معدود خانه‌های زيبای قرن نوزدهم ايران كه با معيارهای رفاه امروزی همچنان قابل سكونت است. اما مسافر شهرهای ديگر در تهران بيشتر احتمال دارد حواسش پی آسانسور شيشه‌ای در مركز خريد و پنت‌هاوس سوپرمدرن در طبقۀ پنجاهم باشد تا اندرونی عمدة‌التجار عهد بوق.
استفادۀ كاربردی هم حدی دارد. تبديل خانۀ دلباز حسين علاء در دزاشيب به انجمن خوشنويسان انتخاب بجايی است. اما جای ترديد است خانۀ نـُقلی ِ ابوالحسن صبا در خيابان ظهيرالاسلام، نزديك بهارستان، بينندگان بسياری داشته باشد، تا چه رسد كه بخواهند از يادگار موسيقيدان بزرگ در تنگنای راستۀ كاغذفروش‌ها به‌عنوان مركز موسيقی استفاده كنند. نعرۀ روح‌فرسای موتورسيكلت‌ها هر صدای روح‌نوازی را خفه میكند.
به جای رفتن پی خريد صدها خانه از بودجۀ عمومی، می‌توان صاحبان املاك قديمی را تشويق كرد آنها را حفظ كنند. خانۀ محقر داغان كه در روزگار نوبودن هم تحفه‌ای نبود قابل حفظ‌كردن نيست اما خانۀ مهندسی‌ساز ِ بزرگ ِ باارزش و قابل نگهداری در محله‌های شمال و جنوب خيابان انقلاب و اطراف تالار رودكی و دانشگاه و بلوار كشاورز تهران بسيار است. چنين برنامه‌هايی نياز به آدمهای كاربلد دارد كه در مقام مجری و مربـّی قرار گيرند.
👍8❤5
پيچيدن نسخه‌های غيرعملی برای ديگران البته راحت‌تر از قرارگرفتن در موقعيت واقعی است: خانه‌ای بزرگ كه هشتاد سال پيش برای سكونت پنج‌شش نفر طراحی شد و به يك نفر تعلق داشت امروز به هشتاد نفر تعلق دارد و هيچ يك از مالكان، حتی اگر همه در ايران باشند و بتوانند قانوناً رضايت بدهند، حاضر به زندگی در خانۀ فرتوت پرمسئله در محلۀ شلوغ تجاری نيست. تنها راه ممكن، فروش آن است ــــ يعنی تبديل به پاساژ و مغازه در اسرع وقت. شمای دوستدار بافت قديمی اگر گرفتار شش دوجين شريك بددل باشيد و در چنين موقعيتی حرف از موزه درست كردن بزنيد خرخره‌تان را نخواهند جويد؟
در سطح بزرگ، نيم قرن است نبرد بر سر نوسازی بيغوله‌های بين خيابان چراغ برق تا بازار تهران جريان دارد ـــــ قديمی‌ترين محلۀ اعيانی پايتخت كه اوايل قرن نوزدهم ايجاد شد. شهرداری قادر به تسلط بر پروژه نيست زيرا سنبۀ مدعيان پرزور است. اهل بازار آن را قلمرو خويش می‌دانند و ميل دارند همچنان از ويرانه‌‌ها برای انبار كالا استفاده كنند. شايد هم آبادشدنش را به زيان بازار به‌عنوان محدوده‌ای خودمختار می‌بينند.
در همين حال، در فضای متشنج سياسی و ناآرامی اجتماعی و در كم‌اثرترين دورۀ مجلس شورای اسلامی طی سی سال گذشته، رندان حق‌پرست محوطۀ نمايشگاه بين‌المللی را به سويی برده‌اند كه به عقل جن هم نمی‌رسيد. اين پهنه پيش از آنكه از هضم رابع بگذرد بايد به پارك ملت ملحق شود و لاغير.
در برابر اين تحولات باورنكردنی، سرگرم‌شدن با نوسازی اندرونی ِ خالی از سكنۀ مرحوم عمدة‌التجار چيزی بيش از مشغوليات و غفلت از واقعيات تلخ نيست.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ نوزدهم، شهريور 88
پی‌دی‌اف
در سطح بزرگ، نيم قرن است نبرد بر سر نوسازی بيغوله‌های بين خيابان چراغ برق تا بازار تهران جريان دارد ـــــ قديمی‌ترين محلۀ اعيانی پايتخت كه اوايل قرن نوزدهم ايجاد شد. شهرداری قادر به تسلط بر پروژه نيست زيرا سنبۀ مدعيان پرزور است. اهل بازار آن را قلمرو خويش می‌دانند و ميل دارند همچنان از ويرانه‌‌ها برای انبار كالا استفاده كنند. شايد هم آبادشدنش را به زيان بازار به‌عنوان محدوده‌ای خودمختار می‌بينند.
در همين حال، در فضای متشنج سياسی و ناآرامی اجتماعی و در كم‌اثرترين دورۀ مجلس شورای اسلامی طی سی سال گذشته، رندان حق‌پرست محوطۀ نمايشگاه بين‌المللی را به سويی برده‌اند كه به عقل جن هم نمی‌رسيد. اين پهنه پيش از آنكه از هضم رابع بگذرد بايد به پارك ملت ملحق شود و لاغير.
در برابر اين تحولات باورنكردنی، سرگرم‌شدن با نوسازی اندرونی ِ خالی از سكنۀ مرحوم عمدة‌التجار چيزی بيش از مشغوليات و غفلت از واقعيات تلخ نيست.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ نوزدهم، شهريور 88
پی‌دی‌اف
❤5👍4

بازگشت به فهرست یادداشت‌هاى سفر
ضرب‌گیر، لودهنده، بیگناهان
در فیلمی کوتاه که درست سی سال پیش در کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان ساخته شد دبیر در کلاس درس هنگام رسم بخشهای داخلی گوش روی تخته سياه، صدای زدن زير میز می‌شنود. پس از تکرار تق‌تق، به شاگردان دو ردیف آخر امر میكند یا ضرب‌گیر را معرفی کنند یا تا آخر هفته از حضور در کلاس محروم خواهند شد. متهمان سکوت می‌کنند و از کلاس اخراج می‌شوند.
در شکل اول ماجرا، پس از یکی دو روز ایستادن در راهرو، سرانجام یکی از اخراج‌شدگان به حرف می‌آید و مقصر را معرفی می‌کند. در شکل دوم، همه تا پایان مدت تنبیه مقرر ساکت می‌مانند و بعد به اتفاق کلاس بر می‌گردند.
سازندۀ فیلم قضيۀ شكل اول شكل دوم، عباس کیارستمی، صحنه‌های گرفته‌شده را به چندین نفر (ظاهراً تک‌تک) نشان می‌دهد و از آنها نظر میخواهد. اظهارنظرکننده‌ها از رده‌های مختلفی‌اند: کارگر کارخانه، افسر نیروی دریایی، کارمند جزء، روحانی (مسلمان، ارمنی و کلیمی)، مقام اداری، حقوقدان، شاعر، نويسنده، رهبر حزب سیاسی. چند تن از اینها پدران محصلهایی‌اند که از کلاس اخراج شده‌اند. دو زن در مشاغل مربوط به کودکان و نوجوانان، و رئیس سازمان پرورش فکری، سرپرست رادیوـ تلویزیون و وزرای خارجه و آموزش و پرورش هم نظر می‌دهند.
خطوط نظرها را می‌توان حدس زد: روش جابرانۀ دبیر صحیح نیست؛ دانش‌آموز را نباید برای اندکی بیقراری و بی‌انضباطی به مجازاتهای شدید محکوم کرد؛ علت شیطنت باید بررسی می‌شد و معلم فوراً حکم صادر نمی‌کرد؛ تنبیه دسته‌جمعی خطاست و اگر احتمال مجازات فرد بيگناه در ميان باشد، پس بهتر است عمل خطاکار بی مجازات بماند.
از سوی دیگر: بیگناه حق دارد مقصر را معرفی کند زیرا حق اوست از خود در برابر تنبیه ناحق دفاع کند؛ بیگناه حق ندارد مقصر را معرفی کند زیرا این کار در حکم لودادن و پشت‌كردن به جمع است؛ بچه‌ها باید بین خودشان به شور می‌پرداختند و مقصر را تشویق می‌کردند داوطلبانه اعتراف كند؛ لودهنده از جمع همسالان طرد می‌شود و پاداشی گذرا در حد برگشتن سر کلاس برچسبی چنان سنگین و شاید همیشگی را جبران نمی‌کند؛ لودهنده در واقع به اصلی والاتر از محبوبيت شخصی يعنی کلاس درس و حقوق سایرین، چه حق کلاس به آرامش و چه حق بیگناهان به مصونیت از مجازات، احترام گذاشته است؛ عمل او خطاست و همبستگی مهمتر از همه چیز است؛ همبستگی در عمل ِ خطا خطاست و همدلی با مجرم در حکم همدستی با اوست؛ حکومتها کوشیده‌اند افراد را به لودادن ِ همديگر تشویق کنند و هر نوع لودادنی همراهی با قدرت است.
اظهارنظرهایی فقط یک استدلال را دنبال می‌کنند بر اين پايه كه با عمل خطا بايد قاطعانه برخورد كرد؛ برخی ترکیب دو یا چند جنبه است. یکی دو تن نظر می‌دهند در سکوت یا افشا باید سود و زيان را از نظر انسجام جمع سنجید؛ از يك نفر می‌شنويم كه جواب مشخص مشكل است. در اظهارنظر ديگران كلمات مقاومت، كار گروهی، سيستم، خبرچينی، محيط مقصر، ازجمع‌بريده، خيانت، وفاداری، كله‌شقی و مفتشی به گوش می‌رسد. يك نفر حتی تجويز میكند رواست بچه‌ها سر لودهندۀ منزوی بريزند و او را بزنند.
آنچه در کلام بیشتر مصاحبه‌شوندگان می توان دید حال و هوای آن روزگار است: همبستگی برای ایستادگی در برابر آمرانگی. معلم كلاس نمایندۀ آمرانگی است و هر نوع مقاومت جمع در برابر او مثبت تلقی می‌شود. یکی از نظردهندگان که شاید مشهورترین حاكم شرع در تاریخ اسلام باشد تفتیش عقاید و شهادت عليه ديگران را نکوهش می‌کند و حرف از مخالفت با انگيزيسيون می‌زند ــــ گرچه فیلم بحث عقیده مطرح نمی‌کند و به واكنش و کردار فرد در موقعیتی دشوار می‌پردازد. دو سال بعد وقتی مقرر شد ضرورت تجسس بالاتر از تمام اصول، و عقيده وقتی بتواند منجر به عمل خطا شود مقدمۀ جرم است، او حرفی علنی خلاف اين نظر نزد.
می‌توان پنداشت در همه جای جهان نظر افراد پيرامون تحمل تنبيه ناحق، يا دفاع فرد از خويش به قيمت احتمال طردشدن به‌عنوان خبرچين از سوی همگنان، حول نظرهايی باشد كه در اين فيلم می‌شنويم. اینکه در چنان موقعیتی هرکس چه خواهد کرد بحثی است بی‌انتها و با صد فيلم هم نمی‌توان به اتفاق نظری جامع و واحد رسيد. اما درست به همين دليل بايد اجازۂ درگرفتن چنين بحثی در جامعه داد. به طور خاص، همين فيلم كه در مؤسسه‌ای عمومی تهيه شده دهه‌هاست خاك می‌خورد، در همان حال كه وانمود می‌شود تمام اختلافها بر سر رابطۀ قانون، مقررات، عادت و اخلاق تاكنون با بخشنامه حل شده يا حل‌شدنی است.
بازگشت به فهرست یادداشت‌هاى سفر
ضرب‌گیر، لودهنده، بیگناهان
در فیلمی کوتاه که درست سی سال پیش در کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان ساخته شد دبیر در کلاس درس هنگام رسم بخشهای داخلی گوش روی تخته سياه، صدای زدن زير میز می‌شنود. پس از تکرار تق‌تق، به شاگردان دو ردیف آخر امر میكند یا ضرب‌گیر را معرفی کنند یا تا آخر هفته از حضور در کلاس محروم خواهند شد. متهمان سکوت می‌کنند و از کلاس اخراج می‌شوند.
در شکل اول ماجرا، پس از یکی دو روز ایستادن در راهرو، سرانجام یکی از اخراج‌شدگان به حرف می‌آید و مقصر را معرفی می‌کند. در شکل دوم، همه تا پایان مدت تنبیه مقرر ساکت می‌مانند و بعد به اتفاق کلاس بر می‌گردند.
سازندۀ فیلم قضيۀ شكل اول شكل دوم، عباس کیارستمی، صحنه‌های گرفته‌شده را به چندین نفر (ظاهراً تک‌تک) نشان می‌دهد و از آنها نظر میخواهد. اظهارنظرکننده‌ها از رده‌های مختلفی‌اند: کارگر کارخانه، افسر نیروی دریایی، کارمند جزء، روحانی (مسلمان، ارمنی و کلیمی)، مقام اداری، حقوقدان، شاعر، نويسنده، رهبر حزب سیاسی. چند تن از اینها پدران محصلهایی‌اند که از کلاس اخراج شده‌اند. دو زن در مشاغل مربوط به کودکان و نوجوانان، و رئیس سازمان پرورش فکری، سرپرست رادیوـ تلویزیون و وزرای خارجه و آموزش و پرورش هم نظر می‌دهند.
خطوط نظرها را می‌توان حدس زد: روش جابرانۀ دبیر صحیح نیست؛ دانش‌آموز را نباید برای اندکی بیقراری و بی‌انضباطی به مجازاتهای شدید محکوم کرد؛ علت شیطنت باید بررسی می‌شد و معلم فوراً حکم صادر نمی‌کرد؛ تنبیه دسته‌جمعی خطاست و اگر احتمال مجازات فرد بيگناه در ميان باشد، پس بهتر است عمل خطاکار بی مجازات بماند.
از سوی دیگر: بیگناه حق دارد مقصر را معرفی کند زیرا حق اوست از خود در برابر تنبیه ناحق دفاع کند؛ بیگناه حق ندارد مقصر را معرفی کند زیرا این کار در حکم لودادن و پشت‌كردن به جمع است؛ بچه‌ها باید بین خودشان به شور می‌پرداختند و مقصر را تشویق می‌کردند داوطلبانه اعتراف كند؛ لودهنده از جمع همسالان طرد می‌شود و پاداشی گذرا در حد برگشتن سر کلاس برچسبی چنان سنگین و شاید همیشگی را جبران نمی‌کند؛ لودهنده در واقع به اصلی والاتر از محبوبيت شخصی يعنی کلاس درس و حقوق سایرین، چه حق کلاس به آرامش و چه حق بیگناهان به مصونیت از مجازات، احترام گذاشته است؛ عمل او خطاست و همبستگی مهمتر از همه چیز است؛ همبستگی در عمل ِ خطا خطاست و همدلی با مجرم در حکم همدستی با اوست؛ حکومتها کوشیده‌اند افراد را به لودادن ِ همديگر تشویق کنند و هر نوع لودادنی همراهی با قدرت است.
اظهارنظرهایی فقط یک استدلال را دنبال می‌کنند بر اين پايه كه با عمل خطا بايد قاطعانه برخورد كرد؛ برخی ترکیب دو یا چند جنبه است. یکی دو تن نظر می‌دهند در سکوت یا افشا باید سود و زيان را از نظر انسجام جمع سنجید؛ از يك نفر می‌شنويم كه جواب مشخص مشكل است. در اظهارنظر ديگران كلمات مقاومت، كار گروهی، سيستم، خبرچينی، محيط مقصر، ازجمع‌بريده، خيانت، وفاداری، كله‌شقی و مفتشی به گوش می‌رسد. يك نفر حتی تجويز میكند رواست بچه‌ها سر لودهندۀ منزوی بريزند و او را بزنند.
آنچه در کلام بیشتر مصاحبه‌شوندگان می توان دید حال و هوای آن روزگار است: همبستگی برای ایستادگی در برابر آمرانگی. معلم كلاس نمایندۀ آمرانگی است و هر نوع مقاومت جمع در برابر او مثبت تلقی می‌شود. یکی از نظردهندگان که شاید مشهورترین حاكم شرع در تاریخ اسلام باشد تفتیش عقاید و شهادت عليه ديگران را نکوهش می‌کند و حرف از مخالفت با انگيزيسيون می‌زند ــــ گرچه فیلم بحث عقیده مطرح نمی‌کند و به واكنش و کردار فرد در موقعیتی دشوار می‌پردازد. دو سال بعد وقتی مقرر شد ضرورت تجسس بالاتر از تمام اصول، و عقيده وقتی بتواند منجر به عمل خطا شود مقدمۀ جرم است، او حرفی علنی خلاف اين نظر نزد.
می‌توان پنداشت در همه جای جهان نظر افراد پيرامون تحمل تنبيه ناحق، يا دفاع فرد از خويش به قيمت احتمال طردشدن به‌عنوان خبرچين از سوی همگنان، حول نظرهايی باشد كه در اين فيلم می‌شنويم. اینکه در چنان موقعیتی هرکس چه خواهد کرد بحثی است بی‌انتها و با صد فيلم هم نمی‌توان به اتفاق نظری جامع و واحد رسيد. اما درست به همين دليل بايد اجازۂ درگرفتن چنين بحثی در جامعه داد. به طور خاص، همين فيلم كه در مؤسسه‌ای عمومی تهيه شده دهه‌هاست خاك می‌خورد، در همان حال كه وانمود می‌شود تمام اختلافها بر سر رابطۀ قانون، مقررات، عادت و اخلاق تاكنون با بخشنامه حل شده يا حل‌شدنی است.
❤5👍3👏3
يكی از دفاعهای قاطع از حق دانش‌آموز بی‌تقصير به معرفی فرد خاطی را رئيس راديوـ‌‌تلويزيون مطرح میكند. صراحت در آن روزها بديهی تلقی می‌شد، حتی از سوی رئيس تلويزيون و در فيلم روشنفكرانه. اما عجيب است او كه قدرت پخش فيلم را از تلويزيونش داشت ظاهراً از اين كار تن زد، شايد با اين حساب كه موضوع وقتی زيادی باز شود، به‌اصطلاح اين روزها، قابل جمع‌كردن نيست. شايد هم فقط خيال می‌كرد قدرت چنان كاری دارد.
در مقابل، وزير آموزش و پرورش تقصير را جدا از لودادن می‌داند و طرفدار ايستادگی در برابر اقتدار معلم است. در شکل دوم داستان، یعنی مقاومت گروه، فیلم با صدای ضرب‌گرفتن دسته‌جمعی شاگردان روی ميز ـــــ لابد به علامت پیروزی ـــــ پايان می‌يابد.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ بيستم، آبان 88
در مقابل، وزير آموزش و پرورش تقصير را جدا از لودادن می‌داند و طرفدار ايستادگی در برابر اقتدار معلم است. در شکل دوم داستان، یعنی مقاومت گروه، فیلم با صدای ضرب‌گرفتن دسته‌جمعی شاگردان روی ميز ـــــ لابد به علامت پیروزی ـــــ پايان می‌يابد.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ بيستم، آبان 88
❤4👍2👏2
بازگشت به فهرست یادداشت‌هاى سفر
بدعُنقی در ثبت احوال و ثبت جهان
ثبت ساختمان عتيقه، محله يا حتی كل شهر، از اين نظر اهميت دارد كه از زوال طبيعی يا دست‌اندازی مصون بماند تا چنانچه صدمه ديد بتوان بر پايۀ مشخصات دقيق بازسازی‌اش كرد. اما وقتی نوروز و يلدا و مهرگان را ثبت می‌كنند پای چه چيزی مـُهر و امضا می‌گذارند؟
يلدا توالی بلندترين شب و كوتاه‌ترين روز سال، و شب اول تير بلندترين روز و كوتاه‌ترين شب سال است. اول فروردين و اول مهر طول شب و روز مساوی است. چنانچه زمانی سرعت گردش و فواصل سيارات منظومۀ شمسی تغيير كند، از اين مراكز ثبت چه كاری ساخته است؟ اگر طول شب يلدا چند دقيقه كم و زياد شود مشكل بزرگی است و از بشر كاری برمی‌آيد؟
چنين ثبتهايی، حتی اگر بازی و تشريفات باشد، میتواند به جلب توجه شمار بزرگتری از مردم كمك كند. در همين حال، برای ثبت پديده‌های طبيعی و شخصيتهای قدمايی ظاهراً بين چند كشور پارسی‌گوی ِ همجوار رقابت در گرفته است ـــــ ثبت نوروز، ثبت مولوی، ثبت يلدا و چيزهای ديگر.
ميل به حفظ مصنوعاتْ برخاسته از آگاهی به تغييرپذيری و احتمال فنای آنهاست. اما اين بحث كه جلال‌الدّين بلخی يا رومی را بايد واقعاً اهل كجا دانست نتيجۀ خط و خطوط جغرافيای سياسی است. نقطه‌چين ِ روی نقشه به نگاه ما با قراردادنش در چهارچوب مليـّت و سرزمين شكل می‌بخشد. كلمات ايران و ايرانی بيش از هزار بار در شاهنامه تكرار شده است اما تا قرن نوزدهم شاهان چنين واژه‌ای برای توصيف خويش به كار نمی‌بردند.
به سبب همين نقطه‌‌چين‌ها، سرزمين‌هايی كه زمانی پايگاه قوی‌‌ترين حكمرانان بودند نزد بسياری از ساكنان ايران كنونی تبديل به "آنها" شده‌اند. مولوی در بلخ به دنيا آمد، در نوجوانی به دمشق رفت و تا آخر عمر در قونيه زيست اما به نظر قاطبۀ ايرانيها هزاردرصد ايرانی بود ـــــ حتی پيش از آنكه كشوری به نام ايران ايجاد شده باشد. به نظر ايرانيهای معاصر، بين اسطوره و تاريخ تفاوت چندانی نيست: وقتی نام سرزمينی در شعرهای حماسی آمد می‌توان گفت آن سرزمين وجود داشته است.
بحث بر سر موضوعها در حكم ورزش فكری است. آدمهايی، بخصوص جوانها، كتاب ورق می‌زنند تا پيشينه و ريشه‌ها را كشف كنند. اما اگر تصميم خود را پيشاپيش گرفته باشند تأثير روشنگرانۀ بحث شايد آن اندازه كه خيال می‌كنيم نباشد.
اينكه سرايندۀ مثنوی معنوی و ديوان شمس را بايد بيشتر همولايتی مردم افغانستان و تركيۀ امروزی دانست تا هموطن شيرازيها و اصفهانيها، يا اينكه ابن‌سينا در بلخ می‌زيست پس اهل افغانستان و تركمنستان بود (يا نبود)، نمی‌تواند بر پايۀ اين فرض بنا شود كه ايران ِ كنونی برتر از آن كشورها بود و هست و خواهد بود.
اصفهان همتراز فلورانس و قديمی‌تر از سن پترزبورگ است. آن شهرها بدون ثبت‌شدن جزو مكانهای تاريخی هم در خطر دگرگونی و دست‌اندازی نيستند. ساكنانشان آنها را به بهترين شكل حفظ میكند. اصفهان گرچه در فهرست ميراثهای فرهنگی جهانی ثبت شده، در معرض دست‌اندازی است. پنجاه سال ديگر شايد مركز اصفهان بسيار متفاوت از شهری باشد كه زمانی بود. در همين حال، كسانی چون كشورشان عايداتی قابل توجه از رهگذر چاههای نفت دارد به خود می‌بالند كه برای ادعای مالكيت بر مفاخر قديم شايسته‌ترند.
فغانها می‌شنويم كه مولوی را بردند، دارند اين را هم می‌برند ـــــ منظورشان شخصيتهايی در حد رازی است. زكريای رازی از اسمش پيداست اهل ری بود (امروز می‌توان بچه‌تهرون حسابش كرد) اما تمام آثار او به عربی است. ری در قلب سرزمين پارس بود و فاتحان عربْ مستعمره‌نشينانی به تمام شهرهای ايران كوچ دادند.
غربيان عادت داشته‌اند ده قرن نوشته و هنر مردمان شمال آفريقا تا شبه‌قارۀ هند را با صفت ’اسلامی‘ يك‌كاسه كنند. ايرانیهای اهل‌نظر در برابر مصادرۀ ميراث فرهنگی‌شانِ به نام اسلام، و مصادرۀ اسلام به نام عرب می‌گويند گرچه عربی زبان علم بود، انتساب تمام آثار علمی ايرانيان به عربها خطاست. اين صاحبنظران امروز در مراكز مطالعات شرقی ِ جهان حضور مؤثر دارند. گلايه‌های قديمی از شرق‌شناسان مدتهاست بيربط شده.
اگر ما سرايندۀ پارسی‌گوی اهل دهلی را جزو فرهنگ ايرانی می‌دانيم، ملتهای همجوار حق دارند از انتساب سرايندگانی نامدار به خويش مسرور باشند. بدعنقی ِ ايرانيهای معاصر در برخورد به عموزاده‌های قديمی نشان از اعتياد به تفرعن دارد: تحقير پائينی در عين كرنش به بالايی. برای ايرانيها كه ادعای بزرگتربودن دارند حتماً بهتر است به ساير اعضای خانوادۀ ملتها فرصت اظهار علايق مشترك بدهند، نه مدام بر سر موضوعهايی كتابی بـُراق شوند. اين لنترانی مهمل يعنی چه كه فلان كشور صد سال پيش از ما جدا شد؟ شب دراز است و قلندر بيدار تا ببيند از همين رويی و آستری چند قبا در می‌آيد.
❤13👍6
وقتی غربيها نوروز را تحويل می‌گيرند يا شعرهايی می‌سرايند و به خيام نسبت می‌دهند احساس ما خشنودی است. پس كبرورزيدن بر سر پاسپورت قدما و پيشدستی در ثبت گردش سيارات را كنار بگذاريم. همسايه‌ها اين همه ازبالانگاه‌كردن را فقط به حساب خودبينی ِ ناشی از عايدات نفت می‌گذارند. يعنی ديگران نمی‌دانند ما در مملكت خودمان مجاز به انتشار بحثی اساسی دربارۀ خيام نيستيم، و تلويزيون ما تحويل سال نو را درز می‌گيرد؟
در حالی كه ساختمان قديمی و حتی خيابان اين سرزمين در انتظار كلنگها حال و روز خوشی ندارد، بعيد است مشاجره بر سر ثبت نوروز و يلدا رفتاری مورد پسند روح خيام و مولوی باشد.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ بيست و يكم، بهمن 88
در حالی كه ساختمان قديمی و حتی خيابان اين سرزمين در انتظار كلنگها حال و روز خوشی ندارد، بعيد است مشاجره بر سر ثبت نوروز و يلدا رفتاری مورد پسند روح خيام و مولوی باشد.
فصلنامۀ سفر، شمارۀ بيست و يكم، بهمن 88
👍15❤5👎1
ماه مرداد برای روشنفكران ایران تبدیل به نوعی ماه سوگواری شده است. تـقیه طی قرنها بر طرز فكر غیرمؤمنان نیز اثر گذاشته است و مردم غالباً ناچارند بیش از یك عقیده داشته باشند تا از انواع مخمصه ها جان به در برند. و آئین سوگواری برای مردگان، تا حد پرستـش آنها، شكلهایی غیردینی نیز به خود گرفته است. به همین سان، روشنفكران ایرانی برای خودشان ماه غصّه‌خوردن ِ لائیك دارند. نیمۀ اول ماه نیمۀ تابستان وقف حسرتخواری برای نهضت جوانمرگ شدۀ مشروطیت است و نیمۀ دوم آن برای شهادت فجیع جوانی ناكام موسوم به 28 مرداد.
👍34👎3
👍3
@ShamlouHouse
Ahmad Shamlou | Fasle Digar
■ فصل دیگر | از دفتر شکفتن در مه | شعر و صدای احمد شاملو | موسیقی اسفندیار منفردزاده |
❤8
رأیت را در صندوق بینداز و زحمت را کم کن. توقف بیجا مانع کسب است.
اکبر و ابراهیم:
....
در دو انتخابات ریاست جمهوری، یک مجلس و یک شورای شهر شاید به نیم‌دوجین از اهل حوزه و منبر رأی داده باشم. چه انجام وظیفهٔ شهروندی باشد و چه به لحاظ ثواب اخروی، از کافی هم کافی‌تر است. نخواهم کوشید بر تصمیم کسی اثر بگذارم و واژهٔ تحریم را که به حرام و حلال برمی‌گردد خصوصاً در چنین موردی نمی‌پسندم. اما تأیید تصدی‌گری اهل عالم غیب در دولت را خلاف اخلاق حسنه و عقل سلیم می‌دانم. حتی ممکن است خلاف رضای پروردگار باشد. به تجربه می‌بینیم غیب‌شدن ده صد هزار ملیان بلیان وجوه بیت‌المال، شتل گرفتن صاحبان دشکچه و فتوا از آن غنایم، و توسعهٔ سیاهچالهای آشکار و پنهان برای سرکوبی معترضان از جمله نتایج چنان اختلاطی است.
پاکستان در 1947، موریتانی در 1960 و افغانستان در نخستین دههٔ قرن حاضر خود را جمهوری اسلامی خواندند. قوانین عراق با توجه به تفسیرهای سنی و شیعهٔ جعفری وضع می‌شود و الله اکبر بر پرچم آن کشور نقش بسته اما کلمهٔ اسلامی در عنوان رسمی آن نیست. در هیچ کدام آن کشورها اهل فقه و فقاهت و منبر و محراب را حتی به مجالس قانونگذاری نمی‌فرستند، تا چه رسد که مسئول مناصب اجرایی کنند.
تا انتخابات در ایران ترتیبات رایج در سراسر جهان نیابد و رأی‌دهنده پیشتر ثبت‌نام نکند و کارت انتخابات نگیرد، نه به ارقام آن اعتماد دارم و نه به‌اصطلاح نتیجهٔ شمارش آرا را جدی می‌گیرم. سکوتی است بسیار پرمعنی که طایفهٔ اصلاحگران در این باره حرفی نمی‌زند، نه چون نمی‌فهمند، بل از آن رو که خوب می‌دانند ”چون پرده برافتد“ و کار به ثبت هویت و شمارش دقیق آدمهای رأی‌دهنده، نه فقط تکه‌کاغذهای داخل صندوق، بکشد ”نه تو مانی و نه من.“ برای اعتراض به باطل‌کردن دلبخواه صندوق رأی زندان می‌روند اما سر این یکی بحث را مطلقاً باز نمی‌کنند. در وضع کنونی ِ یا این یا آن، خودشان را بالای پنجاه درصد می‌بینند. در شیوهٔ متداول ثبت نام در جهان و بدون نظارت استصوابی ممکن است به اقلیتی بسیار کوچک در میان چندین خط مشی رقیب، که فعلاً روی‌هم‌رفته ”دشمن“ خوانده می‌شوند، کاهش یابند. رأیت را در صندوق بینداز و زحمت را کم کن. توقف بیجا مانع کسب است.
۱۹ دی ۹۶
بخشی از متن اکبر و ابراهیم
#محمد_قائد
اکبر و ابراهیم:
....
در دو انتخابات ریاست جمهوری، یک مجلس و یک شورای شهر شاید به نیم‌دوجین از اهل حوزه و منبر رأی داده باشم. چه انجام وظیفهٔ شهروندی باشد و چه به لحاظ ثواب اخروی، از کافی هم کافی‌تر است. نخواهم کوشید بر تصمیم کسی اثر بگذارم و واژهٔ تحریم را که به حرام و حلال برمی‌گردد خصوصاً در چنین موردی نمی‌پسندم. اما تأیید تصدی‌گری اهل عالم غیب در دولت را خلاف اخلاق حسنه و عقل سلیم می‌دانم. حتی ممکن است خلاف رضای پروردگار باشد. به تجربه می‌بینیم غیب‌شدن ده صد هزار ملیان بلیان وجوه بیت‌المال، شتل گرفتن صاحبان دشکچه و فتوا از آن غنایم، و توسعهٔ سیاهچالهای آشکار و پنهان برای سرکوبی معترضان از جمله نتایج چنان اختلاطی است.
پاکستان در 1947، موریتانی در 1960 و افغانستان در نخستین دههٔ قرن حاضر خود را جمهوری اسلامی خواندند. قوانین عراق با توجه به تفسیرهای سنی و شیعهٔ جعفری وضع می‌شود و الله اکبر بر پرچم آن کشور نقش بسته اما کلمهٔ اسلامی در عنوان رسمی آن نیست. در هیچ کدام آن کشورها اهل فقه و فقاهت و منبر و محراب را حتی به مجالس قانونگذاری نمی‌فرستند، تا چه رسد که مسئول مناصب اجرایی کنند.
تا انتخابات در ایران ترتیبات رایج در سراسر جهان نیابد و رأی‌دهنده پیشتر ثبت‌نام نکند و کارت انتخابات نگیرد، نه به ارقام آن اعتماد دارم و نه به‌اصطلاح نتیجهٔ شمارش آرا را جدی می‌گیرم. سکوتی است بسیار پرمعنی که طایفهٔ اصلاحگران در این باره حرفی نمی‌زند، نه چون نمی‌فهمند، بل از آن رو که خوب می‌دانند ”چون پرده برافتد“ و کار به ثبت هویت و شمارش دقیق آدمهای رأی‌دهنده، نه فقط تکه‌کاغذهای داخل صندوق، بکشد ”نه تو مانی و نه من.“ برای اعتراض به باطل‌کردن دلبخواه صندوق رأی زندان می‌روند اما سر این یکی بحث را مطلقاً باز نمی‌کنند. در وضع کنونی ِ یا این یا آن، خودشان را بالای پنجاه درصد می‌بینند. در شیوهٔ متداول ثبت نام در جهان و بدون نظارت استصوابی ممکن است به اقلیتی بسیار کوچک در میان چندین خط مشی رقیب، که فعلاً روی‌هم‌رفته ”دشمن“ خوانده می‌شوند، کاهش یابند. رأیت را در صندوق بینداز و زحمت را کم کن. توقف بیجا مانع کسب است.
۱۹ دی ۹۶
بخشی از متن اکبر و ابراهیم
#محمد_قائد
👍25❤9👏2
.
انتخابات در اسلام مسابقه از نوع هرکی هرکی نیست، بیعت با فرد اصلح است. بازگذاشتن راه رقابت آزادانه به این می‌ماند که اطراف محوطه‌ای دیوار بتونی بکشند و بالای آن سیم خاردار نصب کنند اما یک متر را بی‌‌حفاظ بگذارند. در جایی مانند ایران هر مفرّ و منفذ کوچکی برای شمارش گرایشهای فکری و گروههای اجتماعی یعنی تبدیل دین به موضوعی دلبخواهی و سعی در جبران شکست دیرین از مهاجمان عرب.
اِما گـُلدمن آنارشیست روس گفت اگر رأی‌دادن چیزی را عوض می‌کرد ممنوعش می‌کردند. اوضاع ایران میتواند مصداق حرف او باشد: پس از هر انتخاباتی یادآوری می‌کنند لطف کردید رأی دادید، ما به راهی که می‌رفتیم ادامه می‌دهیم. راه ربطی به رأی ندارد.
#محمد_قائد
از متن' ازدحام در لفاف دموکراسی' دی و بهمن ۹۵
انتخابات در اسلام مسابقه از نوع هرکی هرکی نیست، بیعت با فرد اصلح است. بازگذاشتن راه رقابت آزادانه به این می‌ماند که اطراف محوطه‌ای دیوار بتونی بکشند و بالای آن سیم خاردار نصب کنند اما یک متر را بی‌‌حفاظ بگذارند. در جایی مانند ایران هر مفرّ و منفذ کوچکی برای شمارش گرایشهای فکری و گروههای اجتماعی یعنی تبدیل دین به موضوعی دلبخواهی و سعی در جبران شکست دیرین از مهاجمان عرب.
اِما گـُلدمن آنارشیست روس گفت اگر رأی‌دادن چیزی را عوض می‌کرد ممنوعش می‌کردند. اوضاع ایران میتواند مصداق حرف او باشد: پس از هر انتخاباتی یادآوری می‌کنند لطف کردید رأی دادید، ما به راهی که می‌رفتیم ادامه می‌دهیم. راه ربطی به رأی ندارد.
#محمد_قائد
از متن' ازدحام در لفاف دموکراسی' دی و بهمن ۹۵
👍36❤11👏6🔥1
در انتهای تونل
سال پيش، ابومَصعب الزرقاوی در دستورالعملی تحليلی خطاب به همرزمانش خطوط اصلی مبارزه در عراق را اعلام كرد. اين نامه را كه نويسندۀ آن مدتی بعد كشته شد نمی‌توان نظری شخصی انگاشت.
ظاهراً در پاسخ به كسانی كه می‌گويند دسته‌جمعی كشتن فعله‌هايی كه كنار خيابان منتظرند كاری به آنها پيشنهاد شود تا نان شبی فراهم كنند خداپسندانه نيست، زرقاوی چندين بار تصريح میكند «شيعيان افعی‌اند»: صليبيون، كفـّار حربی و آمريكاييان نه تنها با جمعيت محلی مخلوط نخواهند شد، بلكه سرانجام خواهند رفت و بعد «عراقيهای باتجربه زمام امور را در دست می‌گيرند و آن گاه دموكراسی در راه است. سپس چگونه و با چه بهانه‌ای عليه آنها [يعنی شيعه‌ها] بجنگيم و فرزندانشان را به قتل برسانيم؟»
ترجمۀ فارسی متن شايد بی‌‌نقص نباشد اما صراحت غيرعادی‌اش بازتاب طرز فكر عرب ستيزه‌جوست. نزاكت اجتماعی و خويشتـنداری در اين متن جايي ندارد. كشتن هركس كه در باب ماوراء طبيعه اعتقاداتی جز عقايد ما دارد وظيفه‌ای است شيرين كه نبايد در اجرای آن تأخير روا داشت: «به تأخير انداختن اين امر تحت هيچ شرايطی حلال نيست.» هزار و چند صد سال تأخير كافی است و برقراری دموكراسی میتواند سبب تأخير بيشتر در اجرای حكم خداوند شود. پس بكشيدشان تا فتـنه فرو بنشيند.
در چنين دنيايي با چنين آدمهايی، در تقبيح تروريسم چه بنويسيم و خطاب به كه بنويسيم؟ و به اميد چه نتيجه‌ای؟ آيا تروريسم انتخابی است فردی يا پاسخی به نيازی تاريخی؟ آيا برچسبی است كه دشمن غـّدار روی رزمندگان راه حق و حقيقت می‌زند يا كيفيتی است عيني و قابل تعريف؟ و سؤال هميشگی: وقتی كاری كه آنها می‌كنند جز دهشت‌افكنی نيست، ما چگونه از مقابله‌به‌مثل خودداری كنيم؟
بر اين قرار، آيا تروريسم تكنيكی است خنثی مانند استفاده از باروت براي كندن كوه، يا انتخابي اخلاقی مانند تصميم در كشتن يا نكشتن نوزاد خفته؟ زرقاوی حتی اگر متقاعد می‌شد كه از نوع اخير است، باز سر خانۀ اول بوديم: انتخاب بر پايۀ اخلاق چه كسی؟ اخلاق گمراهان و ظالمان؟
در همان حال كه اهل اسلحه به كار خويش ادامه دهند، اهل فلسفه، بنا به وظيفه‌ای كه برای خويش برگزيده‌اند، به بحث در اين باب ادامه خواهند داد. از كسانی هم كه نه دعوی فيلسوفيت دارند و نه گمان تروريست بودن به خويش می‌برند حداكثر كاری كه برمی‌آيد نگاشتن مطالبی برای دل خودشان است: نوشته‌هايی از نوع دفترچۀ خاطرات كه در آنچه اتفاق می‌افتد كمترين تأثيری ندارد. فقط به اين درد می‌خورد كه بعدها كسانی بدانند ديگرانی قبلأ چگونه فكر می‌كرده اند. و شايد كمك كند آيندگان وقايع پيشين را بهتر توضيح دهند.
آنچه اكنون در برابر داريم اين است كه مرز كشورهاي خاورميانه را هشتاد، نود سال پيش بريتانيا و فرانسه دلبخواهی رسم كردند و با واقعيات امروزی نمی‌خواند ـــــ نه از نظر تناسب توزيع جمعيت و تقسيم منابع كمياب، و نه از نظر رشد ناموزون اقوام، طبقات و ملتها.
اطلاق «جنگ تمدنها» به نبردی كه امثال زرقاوی عليه تقريباً همه كس و همه چيز به راه انداخته‌اند از اين نظر كه واژۀ «تمدن» را شامل حال آنها هم میكند جای بحث دارد. درهرحال، هرچه بيشتر فرورفتن اين ناحيۀ جهان در دوزخ جنگ و تروريسم در نتيجۀ برخورد فرهنگها و تضاد منافع ادامه خواهد داشت. همه تصميم‌شان را به ادامۀ نبرد گرفته‌اند و در اين تنازع بقا چاره‌ای جز ستيز نمی‌بينند.
چه بسيار نوشته‌ها دربارۀ جنگهاست اما جنگ با توجه به نوشته‌ها شروع نمی‌شود و پايان نمی‌يابد. انشاهای تكراری ما عمدتاً میتواند گمانزنی در اين باره باشد كه سالها بعد در انتهای تونل تاريك آيا روشنايی صلحی وجود خواهد داشت يا نه. در اين لحظه كه چيزی نمی‌‌بينيم.
روزنامهٔ کارگزاران، ۸ شهریور ۸۵
خشت اول
سال پيش، ابومَصعب الزرقاوی در دستورالعملی تحليلی خطاب به همرزمانش خطوط اصلی مبارزه در عراق را اعلام كرد. اين نامه را كه نويسندۀ آن مدتی بعد كشته شد نمی‌توان نظری شخصی انگاشت.
ظاهراً در پاسخ به كسانی كه می‌گويند دسته‌جمعی كشتن فعله‌هايی كه كنار خيابان منتظرند كاری به آنها پيشنهاد شود تا نان شبی فراهم كنند خداپسندانه نيست، زرقاوی چندين بار تصريح میكند «شيعيان افعی‌اند»: صليبيون، كفـّار حربی و آمريكاييان نه تنها با جمعيت محلی مخلوط نخواهند شد، بلكه سرانجام خواهند رفت و بعد «عراقيهای باتجربه زمام امور را در دست می‌گيرند و آن گاه دموكراسی در راه است. سپس چگونه و با چه بهانه‌ای عليه آنها [يعنی شيعه‌ها] بجنگيم و فرزندانشان را به قتل برسانيم؟»
ترجمۀ فارسی متن شايد بی‌‌نقص نباشد اما صراحت غيرعادی‌اش بازتاب طرز فكر عرب ستيزه‌جوست. نزاكت اجتماعی و خويشتـنداری در اين متن جايي ندارد. كشتن هركس كه در باب ماوراء طبيعه اعتقاداتی جز عقايد ما دارد وظيفه‌ای است شيرين كه نبايد در اجرای آن تأخير روا داشت: «به تأخير انداختن اين امر تحت هيچ شرايطی حلال نيست.» هزار و چند صد سال تأخير كافی است و برقراری دموكراسی میتواند سبب تأخير بيشتر در اجرای حكم خداوند شود. پس بكشيدشان تا فتـنه فرو بنشيند.
در چنين دنيايي با چنين آدمهايی، در تقبيح تروريسم چه بنويسيم و خطاب به كه بنويسيم؟ و به اميد چه نتيجه‌ای؟ آيا تروريسم انتخابی است فردی يا پاسخی به نيازی تاريخی؟ آيا برچسبی است كه دشمن غـّدار روی رزمندگان راه حق و حقيقت می‌زند يا كيفيتی است عيني و قابل تعريف؟ و سؤال هميشگی: وقتی كاری كه آنها می‌كنند جز دهشت‌افكنی نيست، ما چگونه از مقابله‌به‌مثل خودداری كنيم؟
بر اين قرار، آيا تروريسم تكنيكی است خنثی مانند استفاده از باروت براي كندن كوه، يا انتخابي اخلاقی مانند تصميم در كشتن يا نكشتن نوزاد خفته؟ زرقاوی حتی اگر متقاعد می‌شد كه از نوع اخير است، باز سر خانۀ اول بوديم: انتخاب بر پايۀ اخلاق چه كسی؟ اخلاق گمراهان و ظالمان؟
در همان حال كه اهل اسلحه به كار خويش ادامه دهند، اهل فلسفه، بنا به وظيفه‌ای كه برای خويش برگزيده‌اند، به بحث در اين باب ادامه خواهند داد. از كسانی هم كه نه دعوی فيلسوفيت دارند و نه گمان تروريست بودن به خويش می‌برند حداكثر كاری كه برمی‌آيد نگاشتن مطالبی برای دل خودشان است: نوشته‌هايی از نوع دفترچۀ خاطرات كه در آنچه اتفاق می‌افتد كمترين تأثيری ندارد. فقط به اين درد می‌خورد كه بعدها كسانی بدانند ديگرانی قبلأ چگونه فكر می‌كرده اند. و شايد كمك كند آيندگان وقايع پيشين را بهتر توضيح دهند.
آنچه اكنون در برابر داريم اين است كه مرز كشورهاي خاورميانه را هشتاد، نود سال پيش بريتانيا و فرانسه دلبخواهی رسم كردند و با واقعيات امروزی نمی‌خواند ـــــ نه از نظر تناسب توزيع جمعيت و تقسيم منابع كمياب، و نه از نظر رشد ناموزون اقوام، طبقات و ملتها.
اطلاق «جنگ تمدنها» به نبردی كه امثال زرقاوی عليه تقريباً همه كس و همه چيز به راه انداخته‌اند از اين نظر كه واژۀ «تمدن» را شامل حال آنها هم میكند جای بحث دارد. درهرحال، هرچه بيشتر فرورفتن اين ناحيۀ جهان در دوزخ جنگ و تروريسم در نتيجۀ برخورد فرهنگها و تضاد منافع ادامه خواهد داشت. همه تصميم‌شان را به ادامۀ نبرد گرفته‌اند و در اين تنازع بقا چاره‌ای جز ستيز نمی‌بينند.
چه بسيار نوشته‌ها دربارۀ جنگهاست اما جنگ با توجه به نوشته‌ها شروع نمی‌شود و پايان نمی‌يابد. انشاهای تكراری ما عمدتاً میتواند گمانزنی در اين باره باشد كه سالها بعد در انتهای تونل تاريك آيا روشنايی صلحی وجود خواهد داشت يا نه. در اين لحظه كه چيزی نمی‌‌بينيم.
روزنامهٔ کارگزاران، ۸ شهریور ۸۵
خشت اول
👍12❤2👏2
خشت اول
وقتی نشریه‌ای در تهران میخواهد دربارۀ اعدام صدام حسین نظر بدهم، توصیه می‌کنم ابتدا مسئولان تحریری در این باره تصمیم بگیرند آیا نظری که در تأیید مجازات اعدام نباشد قابل درج است یا نه.
همان طور که انتظار می‌رود، خطر نمی‌کنند. چند سال پیش، درج مقالۀ وارده‌ای در دفاع از الغای اعدام، برای یک روزنامه پرونده شد و همه مبهوت ماندند که رندان حق‌پرست تا کجاها را خوانده‌اند: اول حقوق بشر و مخالفت با اعدام، بعد حرفهای ارتدادآمیز با استفاده از همان مصونیت. اگر روشنفکران ما هم تا این حد جوانب و تبعات قضایا را در نظر می‌گرفتند وضع‌مان خیلی بهتر بود.
فردای روز اعدام در بغداد، تکه فیلمی که با دوربین تلفن همراه گرفته شده بود صدام حسین را نشان می‌داد با پالتو تیره، نستباً آراسته، موقر و با لبخندی تلخ، که مثل مدیر مدرسۀ نخاله‌ها به چند آدم کوتاه‌قدتر که صورتشان را به سبک فیلمهای سربریدن ِ القاعده با نقاب پوشانده‌اند با تحقیر نگاه می‌کند. دادوفریادهایی در صحنه شنیده می‌شود و گفتند کسانی شعار داده اند و دیکتاتور سابق با آنها دهن به دهن شده است، اما سایتی با عنوان «دختر عراقی» ترجمۀ شبکۀ سی ان ان از این بگومگوها را غلط دانست و نظر داد این بیشتر احتمال دارد تحریف باشد تا نتیجۀ بدشنیدن مترجمان عربی.
بعد خبرهای تازه‌ای رسید که عجیب‌تر از آن فیلم بود، از جمله: آمریکاییان با اعدام سریع (و یحتمل کلاً با حکم اعدام) مخالف بوده‌اند اما دولت عراق فشار آورده که محکوم را تحویل بگیرد؛ آمریکاییها از بیم اینکه دولت بغداد دست‌نشانده به نظر برسد کوتاه آمده‌اند اما بعد از اعدام با توقیف جسد جداً مخالفت کرده‌اند؛ دادگاه رسیدگی به اتهامات سران رژیم سابق خارج از نظام قضایی دادگستری عمل می‌کند (سناریو آشناست؟) و بنابراین نیازی به تأیید رئیس جمهور، که مخالف مجازات اعدام است، ندارد. عبرت‌آموزترین نکته این است که سفیر آمریکا با اعدام در صبح عید قربان مخالفت می‌کند اما دولت شیعی عراق از مجتهدین تأیید می‌گیرد که نخیر، عیبی ندارد.
کسانی حساب کرده‌اند پس از قطع سر انسان با تیغۀ گیوتین، خون موجود در جمجمه تا ده ثانیه برای فعالیت مغز کفایت می‌کند و محکوم در این لحظات همچنان صداها را می‌شنود و درک می‌کند که هوا چقدر پس است، البته اگر تیغۀ گیوتین به تیزی تیغ ریش‌تراشی باشد و گردن را مثل خیار تر دو نیم کند.
در اعدام با دار به سبک جدید، با بازشدن دریچه و پائین افتادن محکوم، فشار طناب دار مهرۀ گردن را می‌شکند، نخاع را قطع می‌کند و فرد بلافاصله در شوک می‌رود. درهرحال، حداکثر مدتی که می توان پدر محکوم را پیش چشمش آورد هشت ده ثانیه است.
فکرش را بکنید: کسی که سالها سرنوشت میلیونها تن را در دست گرفته و زندگی بی شمار انسان را نابود کرده است فقط چند ثانیه تنبیه شود. به شوخی می‌ماند. تنها تکنیک مجازات واقعی و عذاب ممتد همان است که در دوزخ پیش‌بینی شده، یعنی هزارهزار بار مردن و باز زنده‌شدن، که هستی محکوم تبلور بی‌انتهای درد باشد اما نه مرگ باشد و نه زندگی. انسان فانی در کرۀ خاکی با اولین ضربه ناک‌اوت است و تمام.
سال ۱۳۵۸ مجالس نمایندگان و سنای آمریکا علیه اعدامها در ایران قطعنامه صادر کردند. پیش از آن هم مهدی بازرگان بسیار کوشیده بود جلو دادگاه شیخ خلخالی را بگیرد. شیخ معتقد بود اسم بعضی افراد برای صدور حکم اعدامشان کفایت می‌کند و آئین دادرسی و وکیل مدافع فقط حرف مفت است. از قضای روزگار، همان مجالس قانونگذاری و همان حقوقدانان آمریکایی امروز در کشور همسایۀ ایران اختیاردار مغلوبان بعثی‌اند.
دادگاه بغداد، با تمام کج‌وکولگی‌اش، با محکمۀ سرپایی خلخالی قابل‌مقایسه نیست اما می‌بینیم وقتی کار به انتها می‌رسد باز همان آش است و همان کاسه: اجرای عدالت را تبدیل به میتینگ مرده باد‌‌ـ زنده باد می کنند، و کسانی با دیدن این صحنه کمر به انتقام از شیعه و فارس، یعنی ایرانی، می‌‌بندند. این طرز کار و صحنۀ اعدام در سراسر جهان باعث انزجار شد و می‌توان گفت تلقی افکار عمومی جهان از قتل عام شیعه ها بعد از این واقعه متفاوت با پیش از آن خواهد بود.
کل تصویر عدالت عربی‌ـ اسلامی‌ـ خاورمیانه ای با این ماجرا در چشم مردم جهان آسیبی ترمیم‌ناپذیر دید. خروارها متن تبلیغی و سخنرانی گفتگوی تمدنها و انجمنهای اسلامی و غیره با این اعدام بی‌اثر می‌شود و همه می‌بینند تلقی این جماعات از مرده و جسد متفاوت با بقیۀ خلایق است.
با تماشای تکه فیلمی حتی چندثانیه‌ای از تشییع جنازه می‌توان گفت این صحنه مربوط به فلسطین و ایران و عراق است یا بقیۀ دنیا. در این نواحی، اندوه و شعف، تحقیر و احترام، و شتاب و طمأنینه در هنگام تشویق جنازه از یکدیگر قابل تشخیص نیست. چنان تابوت را می‌دوانند که انگار مسابقۀ دو ماراتن است و جسد هم شرکت‌کنندۀ خط مقدم آن. درهرحال، با صحنه ای که بلافاصله «لینچ‌کردن
وقتی نشریه‌ای در تهران میخواهد دربارۀ اعدام صدام حسین نظر بدهم، توصیه می‌کنم ابتدا مسئولان تحریری در این باره تصمیم بگیرند آیا نظری که در تأیید مجازات اعدام نباشد قابل درج است یا نه.
همان طور که انتظار می‌رود، خطر نمی‌کنند. چند سال پیش، درج مقالۀ وارده‌ای در دفاع از الغای اعدام، برای یک روزنامه پرونده شد و همه مبهوت ماندند که رندان حق‌پرست تا کجاها را خوانده‌اند: اول حقوق بشر و مخالفت با اعدام، بعد حرفهای ارتدادآمیز با استفاده از همان مصونیت. اگر روشنفکران ما هم تا این حد جوانب و تبعات قضایا را در نظر می‌گرفتند وضع‌مان خیلی بهتر بود.
فردای روز اعدام در بغداد، تکه فیلمی که با دوربین تلفن همراه گرفته شده بود صدام حسین را نشان می‌داد با پالتو تیره، نستباً آراسته، موقر و با لبخندی تلخ، که مثل مدیر مدرسۀ نخاله‌ها به چند آدم کوتاه‌قدتر که صورتشان را به سبک فیلمهای سربریدن ِ القاعده با نقاب پوشانده‌اند با تحقیر نگاه می‌کند. دادوفریادهایی در صحنه شنیده می‌شود و گفتند کسانی شعار داده اند و دیکتاتور سابق با آنها دهن به دهن شده است، اما سایتی با عنوان «دختر عراقی» ترجمۀ شبکۀ سی ان ان از این بگومگوها را غلط دانست و نظر داد این بیشتر احتمال دارد تحریف باشد تا نتیجۀ بدشنیدن مترجمان عربی.
بعد خبرهای تازه‌ای رسید که عجیب‌تر از آن فیلم بود، از جمله: آمریکاییان با اعدام سریع (و یحتمل کلاً با حکم اعدام) مخالف بوده‌اند اما دولت عراق فشار آورده که محکوم را تحویل بگیرد؛ آمریکاییها از بیم اینکه دولت بغداد دست‌نشانده به نظر برسد کوتاه آمده‌اند اما بعد از اعدام با توقیف جسد جداً مخالفت کرده‌اند؛ دادگاه رسیدگی به اتهامات سران رژیم سابق خارج از نظام قضایی دادگستری عمل می‌کند (سناریو آشناست؟) و بنابراین نیازی به تأیید رئیس جمهور، که مخالف مجازات اعدام است، ندارد. عبرت‌آموزترین نکته این است که سفیر آمریکا با اعدام در صبح عید قربان مخالفت می‌کند اما دولت شیعی عراق از مجتهدین تأیید می‌گیرد که نخیر، عیبی ندارد.
کسانی حساب کرده‌اند پس از قطع سر انسان با تیغۀ گیوتین، خون موجود در جمجمه تا ده ثانیه برای فعالیت مغز کفایت می‌کند و محکوم در این لحظات همچنان صداها را می‌شنود و درک می‌کند که هوا چقدر پس است، البته اگر تیغۀ گیوتین به تیزی تیغ ریش‌تراشی باشد و گردن را مثل خیار تر دو نیم کند.
در اعدام با دار به سبک جدید، با بازشدن دریچه و پائین افتادن محکوم، فشار طناب دار مهرۀ گردن را می‌شکند، نخاع را قطع می‌کند و فرد بلافاصله در شوک می‌رود. درهرحال، حداکثر مدتی که می توان پدر محکوم را پیش چشمش آورد هشت ده ثانیه است.
فکرش را بکنید: کسی که سالها سرنوشت میلیونها تن را در دست گرفته و زندگی بی شمار انسان را نابود کرده است فقط چند ثانیه تنبیه شود. به شوخی می‌ماند. تنها تکنیک مجازات واقعی و عذاب ممتد همان است که در دوزخ پیش‌بینی شده، یعنی هزارهزار بار مردن و باز زنده‌شدن، که هستی محکوم تبلور بی‌انتهای درد باشد اما نه مرگ باشد و نه زندگی. انسان فانی در کرۀ خاکی با اولین ضربه ناک‌اوت است و تمام.
سال ۱۳۵۸ مجالس نمایندگان و سنای آمریکا علیه اعدامها در ایران قطعنامه صادر کردند. پیش از آن هم مهدی بازرگان بسیار کوشیده بود جلو دادگاه شیخ خلخالی را بگیرد. شیخ معتقد بود اسم بعضی افراد برای صدور حکم اعدامشان کفایت می‌کند و آئین دادرسی و وکیل مدافع فقط حرف مفت است. از قضای روزگار، همان مجالس قانونگذاری و همان حقوقدانان آمریکایی امروز در کشور همسایۀ ایران اختیاردار مغلوبان بعثی‌اند.
دادگاه بغداد، با تمام کج‌وکولگی‌اش، با محکمۀ سرپایی خلخالی قابل‌مقایسه نیست اما می‌بینیم وقتی کار به انتها می‌رسد باز همان آش است و همان کاسه: اجرای عدالت را تبدیل به میتینگ مرده باد‌‌ـ زنده باد می کنند، و کسانی با دیدن این صحنه کمر به انتقام از شیعه و فارس، یعنی ایرانی، می‌‌بندند. این طرز کار و صحنۀ اعدام در سراسر جهان باعث انزجار شد و می‌توان گفت تلقی افکار عمومی جهان از قتل عام شیعه ها بعد از این واقعه متفاوت با پیش از آن خواهد بود.
کل تصویر عدالت عربی‌ـ اسلامی‌ـ خاورمیانه ای با این ماجرا در چشم مردم جهان آسیبی ترمیم‌ناپذیر دید. خروارها متن تبلیغی و سخنرانی گفتگوی تمدنها و انجمنهای اسلامی و غیره با این اعدام بی‌اثر می‌شود و همه می‌بینند تلقی این جماعات از مرده و جسد متفاوت با بقیۀ خلایق است.
با تماشای تکه فیلمی حتی چندثانیه‌ای از تشییع جنازه می‌توان گفت این صحنه مربوط به فلسطین و ایران و عراق است یا بقیۀ دنیا. در این نواحی، اندوه و شعف، تحقیر و احترام، و شتاب و طمأنینه در هنگام تشویق جنازه از یکدیگر قابل تشخیص نیست. چنان تابوت را می‌دوانند که انگار مسابقۀ دو ماراتن است و جسد هم شرکت‌کنندۀ خط مقدم آن. درهرحال، با صحنه ای که بلافاصله «لینچ‌کردن
👍10❤1👎1👏1
صدام حسین» لقب گرفت، دولت شیعی عراق سکۀ یک پول شد.
این نخستین اعدام از رشته اعدامهایی بود که تازه در آن کشور آغاز شده است. تشریفاتی مدرن که فاتحان کوشیده اند به سیستم قضایی عراق یاد بدهند ممکن است جا نیفتد. اخم و انتقاد ناظرانی نازکدل در اینجا و آنجا هم تأثیر چندانی در سیر وقایع ندارد. کسانی معتقدند چون گفتن حقیقت باعث رنجش خلایق می‌شود پس می‌توان به آنها دروغ گفت. بنابراین، وقتی هم شکایتی دارند، بوش و بلر را مقصر قلمداد می‌کنند، نه مردم و دولت منتخب عراق را.
در برابر تـز فقها، آنتی تز حقوقدانان و مدافعان حقوق بشر قرار دارد و می‌توان حدس زد زمانی مجازات اعدام هم به تاریخ پیوسته باشد. عکسی در دست است از حدود سال ۱۳۰۰ در شیراز که محکومی را در برابر لولۀ توپ گذاشته اند و تا چند لحظۀ دیگر صد پاره خواهد شد. امروز چنان اعمالی از یاد رفته است بی آنکه کسی احساس کمبود کند یا شاکی باشد.
تا زمانی که چنین مجازاتی در قانون وجود دارد، درخواست اجرای آن از اختیارات دادستان است. شهروندان به عنوان بخشی از وجدان جامعه فقط حق اظهارنظر دارند که آن را، البته برای دیگران، می‌پسندند یا نه. یک دهه پیش، شخصی را به اتهامی مالی ــــ در حد تخلفات رایج، نه جنایتی هولناک ـــــ در تهران محاکمه می‌کردند و جراید به اصطلاح ترقیخواه نه تنها برای اشدّ مجازات فشار آوردند، بلکه انگار مرگ آن شخص را جشن گرفتند. انگیزه‌شان چندان پیچیده نبود. متهمْ شریک ِ برادر ِ شخصی ثروتمند و قدرتمند بود و نزدیک‌شدن چوبۀ دار به حلقۀ آن اشخاص انگار دل کسانی را خنک می‌کرد. در دل هزار سودا می توان پخت، اما هر روشنفکر اهل قلمی که حتی یک بار در نوشته‌اش تقاضای کشتن کسی کرده، اگر خداشناس است جا دارد استغفار کند، و اگر دهری است جا دارد شرمنده باشد.
در اجرای عدالت نیز شکل و محتوا، و پوسته و جوهر درهم تنیده‌اند. برپاکردن دادگاه سرپایی و صحرایی در مواقع عادی نقض غرض است. اگر در ایران آئین دادرسی عصر جدید که این همه برای آن یقه پاره می‌کنیم اجرا می شد، دادگاههای سال ۵۷ همچنان ادامه داشت. در جاهای دیگر دنیا به این دلیل از چنین کاری چشم پوشیدند که جزای واقعی فقط در دوزخ ممکن است. و تازه بعد از سالها بروبیا و دادرسی، کافی است یکی دو نفر هنگام اجرای حکم به محکوم بد و بیراه بگویند تا تمام آن آداب و آئین بی‌اثر شود ـــــ همچنان که در مورد صدام حسین چنین شد ـــــ وگرنه جوامع اروپای شرقی و آفریقای جنوبی نه دادگستری و دیوان عدالتشان کمتر از عراق و ایران است و نه عقل‌شان کمتر از این ملتها. اگر از فکرهای اعدام‌طلبانۀ قبلی‌مان شرمنده نیستیم بد نیست دست کم این یک نکته را به یاد داشته باشیم.
۱۴ دی ۸۵
در انتهای تونل
این نخستین اعدام از رشته اعدامهایی بود که تازه در آن کشور آغاز شده است. تشریفاتی مدرن که فاتحان کوشیده اند به سیستم قضایی عراق یاد بدهند ممکن است جا نیفتد. اخم و انتقاد ناظرانی نازکدل در اینجا و آنجا هم تأثیر چندانی در سیر وقایع ندارد. کسانی معتقدند چون گفتن حقیقت باعث رنجش خلایق می‌شود پس می‌توان به آنها دروغ گفت. بنابراین، وقتی هم شکایتی دارند، بوش و بلر را مقصر قلمداد می‌کنند، نه مردم و دولت منتخب عراق را.
در برابر تـز فقها، آنتی تز حقوقدانان و مدافعان حقوق بشر قرار دارد و می‌توان حدس زد زمانی مجازات اعدام هم به تاریخ پیوسته باشد. عکسی در دست است از حدود سال ۱۳۰۰ در شیراز که محکومی را در برابر لولۀ توپ گذاشته اند و تا چند لحظۀ دیگر صد پاره خواهد شد. امروز چنان اعمالی از یاد رفته است بی آنکه کسی احساس کمبود کند یا شاکی باشد.
تا زمانی که چنین مجازاتی در قانون وجود دارد، درخواست اجرای آن از اختیارات دادستان است. شهروندان به عنوان بخشی از وجدان جامعه فقط حق اظهارنظر دارند که آن را، البته برای دیگران، می‌پسندند یا نه. یک دهه پیش، شخصی را به اتهامی مالی ــــ در حد تخلفات رایج، نه جنایتی هولناک ـــــ در تهران محاکمه می‌کردند و جراید به اصطلاح ترقیخواه نه تنها برای اشدّ مجازات فشار آوردند، بلکه انگار مرگ آن شخص را جشن گرفتند. انگیزه‌شان چندان پیچیده نبود. متهمْ شریک ِ برادر ِ شخصی ثروتمند و قدرتمند بود و نزدیک‌شدن چوبۀ دار به حلقۀ آن اشخاص انگار دل کسانی را خنک می‌کرد. در دل هزار سودا می توان پخت، اما هر روشنفکر اهل قلمی که حتی یک بار در نوشته‌اش تقاضای کشتن کسی کرده، اگر خداشناس است جا دارد استغفار کند، و اگر دهری است جا دارد شرمنده باشد.
در اجرای عدالت نیز شکل و محتوا، و پوسته و جوهر درهم تنیده‌اند. برپاکردن دادگاه سرپایی و صحرایی در مواقع عادی نقض غرض است. اگر در ایران آئین دادرسی عصر جدید که این همه برای آن یقه پاره می‌کنیم اجرا می شد، دادگاههای سال ۵۷ همچنان ادامه داشت. در جاهای دیگر دنیا به این دلیل از چنین کاری چشم پوشیدند که جزای واقعی فقط در دوزخ ممکن است. و تازه بعد از سالها بروبیا و دادرسی، کافی است یکی دو نفر هنگام اجرای حکم به محکوم بد و بیراه بگویند تا تمام آن آداب و آئین بی‌اثر شود ـــــ همچنان که در مورد صدام حسین چنین شد ـــــ وگرنه جوامع اروپای شرقی و آفریقای جنوبی نه دادگستری و دیوان عدالتشان کمتر از عراق و ایران است و نه عقل‌شان کمتر از این ملتها. اگر از فکرهای اعدام‌طلبانۀ قبلی‌مان شرمنده نیستیم بد نیست دست کم این یک نکته را به یاد داشته باشیم.
۱۴ دی ۸۵
در انتهای تونل
👍18👏5❤3👎1
قواعد و فرامين
در پانويس متنی معنی كوكتل (يا كاكتـِيل) را توضيح می‌دهم و اضافه می‌كنم مشهورترين نوعش مارتينی است كه با جين يا ودكا، كمی ورموت، و زيتون يا ليمو درست می‌كنند.
مراقبم كه سر خمره ممكن است در گاو گير كند: اگر هم مَميز ِعرشاد چشم پوشید و نگفت از مصاديق اشاعۀ منكرات است و كلاً حذف، خوانندۀ چيزبلد پوزخند بزند و غلط بگيرد.
از روی دست‌انداز اول، ناشر احتمالاً به اين صورت خواهد پريد كه ١) هنگام ادای توضيحات بگويد به نويسندۀ محترم وصلۀ كوكتل و آب گوجه فرنگی و قرتی‌بازی نمی‌چسبد، فقط سـِـك؛ ۲) اگر لازم شد اشاره به مارتينی را فدا كند تا بقيۀ پانويس را نجات دهد.
از نعمت حافظه هم به اندازۀ فروتنی كم‌بهره‌ام. برای تقويت موضع در برابر هجمۀ نوع دوم گشتی در منابع می‌زنم و از اين فرصت برای ترميم يكی‌دو خاطرۀ كمرنگ استفاده می‌كنم: جيمز باند در يكی از فيلمهايش مارتينی سفارش می‌دهد و به بارمن می‌گويد ”تكان بده، به هم نزن“ و بارمن مخلوط را در فلاسك (همان ″فلاكس“ خودمان) می‌ريزد و تكان می‌دهد. چه فرقی میكند همين كار را با قاشق يا همزن انجام دهند؟ (به نظر ملا اسحٰق، بارمن داش آكل: ”مزۀ لوطی خاك است.“)
و وقتی پرزيدنت كارتر گفت نبايد اجازه داد مديرها صورتحساب ناهار با سه‌تا مارتينی را جزو مخارج شركت، و نهايتاً پای ساير ماليات‌دهنده‌ها، بنويسند، سروصدا برخاست كه مگر آدم شاغل وسط روز اين همه مرگابه به خندق بلا سرازير میكند؟
برخی حاشيه‌های مطبوعات آمريكا احتمالاً در مواردی درست بود: آدمهای شديداً موفق بعد از ناهار ِ پرملاط می‌گيرند تخت می‌خوابند تا شب كه بلند شوند ادامه بدهند.
اسم واقعی چيزها گاه صورت خوشی ندارد. پس رندان لاپوشانی می‌كنند، مثلاً مارتينی (در گيلاس مثلثی‌شكل مخصوص، نه هر ليوانی) به‌عنوان لفت‌ولعاب شيك برای فعلی كه عوام به آن عرقخوری می‌گويند. شمرده‌اند پرسوناژ جيمز باند در داستانهای يان فلمينگ كلاً ١٩ مارتينی ِ ودكا و ١٦ مارتينی ِ جين سفارش می‌دهد، مايعات از نوع ديگر هم فتّ و فراوان. اما داستان ِ تكان‌بده‌به‌هم‌نزن چيست؟*
زمانی می‌گفتند آفتابه‌دار مسجد شاه تهران به ارباب رجوع دستور می‌دهد اين يكی را فوراً سر جايش بگذارد و آن يكی را بردارد. چنان تنگنايی جای بحث نيست. درهرحال، كمتر كسی خودش را درگير معاﻳﻨﮥ فنی ِِ لولهنگ حلبی میكند. آن بندۀ خدا با امرونهی كارشناسانه‌اش شغل خود را به مرتبه‌ای فوق‌‌تخصصی ارتقا می‌داد.
انگار عنوان مارتينی حـُسن‌تعبيری برای آبياری، و تكنيك باند ــــ جيمز باند ــــ معادل خوش‌راﻳﺤﮥ فرامين آفتابه‌دار مسجد شاه است: فلمينگ كه به‌رغم اخطار پزشك معالجش جين را ليتری می‌نوشيد، برای فنی جلوه‌دادن ِ موضوع اقدام به ابداع تكنيك میكند و جماعت را سر كار می‌گذارد.
می‌خوانيم در آزمايشگاه بيوشيمی دانشگاه اُنتاريو دست به تحقيق زده‌اند كه تكان‌دادن يا به‌هم‌زدن مايع هر يك چه تأثيری بر مولكولهای هيدرژن معلق در آن دارد. اهل علم بعيد است شرّ و ورهای رمان عامه‌پسند را جدی بگيرند. نهايت اينكه روی هر ادعايی تحقيق می‌كنند.
آدمهايی هم لازم می‌بينند قواعدی از خودشان در بياورند و عده‌ای را بنا به ضوابط من‌درآوردی مردود اعلام كنند. حتی از اين بازی لذت هم می‌برند. وقتی پای اعتقادات دينی در ميان نباشد، متعصب‌ترين خط‌كش‌به‌دست‌ها را اسنوب می‌نامند.
همان آدمها گاه آماده‌اند، بخصوص به نفع بالادستی و قوی‌ترها، با سبكروحی بگويند ”هيچ آدابی و ترتيبی مجو“ و خاكی باش، اما در جاهای ديگر محكم روی قواعد بايستند تا نشان بدهند چقدر اصولی‌اند.
وقتی ناشر ِ كتاب ديگری می‌گويد بد نيست برای امضای نسخه‌های آن حضور يابم، هشدار می‌دهم كه تشبـّه به كفـّار به ”اتوگراف“ ختم نمی‌شود و در چنين مناسبتهايی به مشتيريان انديشه‌ورز در خارجه گاه كوكتل ِ آب‌زيپويی هم می‌دهند (فضلای داخله به امضاكردن كتابهای قالب‌شده همراه با صرف نوشاﺑه می‌گويند ”رونمايی“. از اين كلمه هم بدم می‌آيد. نمی‌دانم چرا).
در مورد آن پانويس، بالاخره بايد هم ماست (و مارتينی) خودمان را بخوريم و هم به مَميز محترم اطمينان خاطر بدهيم مسلماً ايشان نيز مسئوليت مهمی در حفظ نظام دارد و بحمدالله سر اين سفره نان ِ صددرصد حلال می‌خورد.
يك ﭼﺸﻤﮥ ديگر از دارت‌انداز ِ شيراز دربارﮤ اين قبيل اوضاع و اشخاص:
ترسم كه صرفه‌ای نـبـَرَد روز ِ بازخواست
نان حلال شيخ ز آب حرام ما
اول خرداد ٨٩
*پی‌نوشت (آذز ٩۲): این هم مطلبی عالمانه اما قدری شوخ‌طبعانه دربارهٔ نوشیدن مستر باند که تازگی منتشر شده و ترجمهٔ همان مطلب.
در پانويس متنی معنی كوكتل (يا كاكتـِيل) را توضيح می‌دهم و اضافه می‌كنم مشهورترين نوعش مارتينی است كه با جين يا ودكا، كمی ورموت، و زيتون يا ليمو درست می‌كنند.
مراقبم كه سر خمره ممكن است در گاو گير كند: اگر هم مَميز ِعرشاد چشم پوشید و نگفت از مصاديق اشاعۀ منكرات است و كلاً حذف، خوانندۀ چيزبلد پوزخند بزند و غلط بگيرد.
از روی دست‌انداز اول، ناشر احتمالاً به اين صورت خواهد پريد كه ١) هنگام ادای توضيحات بگويد به نويسندۀ محترم وصلۀ كوكتل و آب گوجه فرنگی و قرتی‌بازی نمی‌چسبد، فقط سـِـك؛ ۲) اگر لازم شد اشاره به مارتينی را فدا كند تا بقيۀ پانويس را نجات دهد.
از نعمت حافظه هم به اندازۀ فروتنی كم‌بهره‌ام. برای تقويت موضع در برابر هجمۀ نوع دوم گشتی در منابع می‌زنم و از اين فرصت برای ترميم يكی‌دو خاطرۀ كمرنگ استفاده می‌كنم: جيمز باند در يكی از فيلمهايش مارتينی سفارش می‌دهد و به بارمن می‌گويد ”تكان بده، به هم نزن“ و بارمن مخلوط را در فلاسك (همان ″فلاكس“ خودمان) می‌ريزد و تكان می‌دهد. چه فرقی میكند همين كار را با قاشق يا همزن انجام دهند؟ (به نظر ملا اسحٰق، بارمن داش آكل: ”مزۀ لوطی خاك است.“)
و وقتی پرزيدنت كارتر گفت نبايد اجازه داد مديرها صورتحساب ناهار با سه‌تا مارتينی را جزو مخارج شركت، و نهايتاً پای ساير ماليات‌دهنده‌ها، بنويسند، سروصدا برخاست كه مگر آدم شاغل وسط روز اين همه مرگابه به خندق بلا سرازير میكند؟
برخی حاشيه‌های مطبوعات آمريكا احتمالاً در مواردی درست بود: آدمهای شديداً موفق بعد از ناهار ِ پرملاط می‌گيرند تخت می‌خوابند تا شب كه بلند شوند ادامه بدهند.
اسم واقعی چيزها گاه صورت خوشی ندارد. پس رندان لاپوشانی می‌كنند، مثلاً مارتينی (در گيلاس مثلثی‌شكل مخصوص، نه هر ليوانی) به‌عنوان لفت‌ولعاب شيك برای فعلی كه عوام به آن عرقخوری می‌گويند. شمرده‌اند پرسوناژ جيمز باند در داستانهای يان فلمينگ كلاً ١٩ مارتينی ِ ودكا و ١٦ مارتينی ِ جين سفارش می‌دهد، مايعات از نوع ديگر هم فتّ و فراوان. اما داستان ِ تكان‌بده‌به‌هم‌نزن چيست؟*
زمانی می‌گفتند آفتابه‌دار مسجد شاه تهران به ارباب رجوع دستور می‌دهد اين يكی را فوراً سر جايش بگذارد و آن يكی را بردارد. چنان تنگنايی جای بحث نيست. درهرحال، كمتر كسی خودش را درگير معاﻳﻨﮥ فنی ِِ لولهنگ حلبی میكند. آن بندۀ خدا با امرونهی كارشناسانه‌اش شغل خود را به مرتبه‌ای فوق‌‌تخصصی ارتقا می‌داد.
انگار عنوان مارتينی حـُسن‌تعبيری برای آبياری، و تكنيك باند ــــ جيمز باند ــــ معادل خوش‌راﻳﺤﮥ فرامين آفتابه‌دار مسجد شاه است: فلمينگ كه به‌رغم اخطار پزشك معالجش جين را ليتری می‌نوشيد، برای فنی جلوه‌دادن ِ موضوع اقدام به ابداع تكنيك میكند و جماعت را سر كار می‌گذارد.
می‌خوانيم در آزمايشگاه بيوشيمی دانشگاه اُنتاريو دست به تحقيق زده‌اند كه تكان‌دادن يا به‌هم‌زدن مايع هر يك چه تأثيری بر مولكولهای هيدرژن معلق در آن دارد. اهل علم بعيد است شرّ و ورهای رمان عامه‌پسند را جدی بگيرند. نهايت اينكه روی هر ادعايی تحقيق می‌كنند.
آدمهايی هم لازم می‌بينند قواعدی از خودشان در بياورند و عده‌ای را بنا به ضوابط من‌درآوردی مردود اعلام كنند. حتی از اين بازی لذت هم می‌برند. وقتی پای اعتقادات دينی در ميان نباشد، متعصب‌ترين خط‌كش‌به‌دست‌ها را اسنوب می‌نامند.
همان آدمها گاه آماده‌اند، بخصوص به نفع بالادستی و قوی‌ترها، با سبكروحی بگويند ”هيچ آدابی و ترتيبی مجو“ و خاكی باش، اما در جاهای ديگر محكم روی قواعد بايستند تا نشان بدهند چقدر اصولی‌اند.
وقتی ناشر ِ كتاب ديگری می‌گويد بد نيست برای امضای نسخه‌های آن حضور يابم، هشدار می‌دهم كه تشبـّه به كفـّار به ”اتوگراف“ ختم نمی‌شود و در چنين مناسبتهايی به مشتيريان انديشه‌ورز در خارجه گاه كوكتل ِ آب‌زيپويی هم می‌دهند (فضلای داخله به امضاكردن كتابهای قالب‌شده همراه با صرف نوشاﺑه می‌گويند ”رونمايی“. از اين كلمه هم بدم می‌آيد. نمی‌دانم چرا).
در مورد آن پانويس، بالاخره بايد هم ماست (و مارتينی) خودمان را بخوريم و هم به مَميز محترم اطمينان خاطر بدهيم مسلماً ايشان نيز مسئوليت مهمی در حفظ نظام دارد و بحمدالله سر اين سفره نان ِ صددرصد حلال می‌خورد.
يك ﭼﺸﻤﮥ ديگر از دارت‌انداز ِ شيراز دربارﮤ اين قبيل اوضاع و اشخاص:
ترسم كه صرفه‌ای نـبـَرَد روز ِ بازخواست
نان حلال شيخ ز آب حرام ما
اول خرداد ٨٩
*پی‌نوشت (آذز ٩۲): این هم مطلبی عالمانه اما قدری شوخ‌طبعانه دربارهٔ نوشیدن مستر باند که تازگی منتشر شده و ترجمهٔ همان مطلب.
Wikipedia
Cocktail
alcoholic mixed drink
👍19❤9👏1