مریض بعدی پشت در ایستاده. جوان بیرون می‌آید، برافروخته. می‌نشیند روی صندلی وسط راهرو. بازوی چپ را به دست گرفته. انگشتان دست جمع شده و در اختیارش نیست. مرد می‌پرسد: «باز هم گرفت بابا؟» جوان با چشم‌های فشرده از درد سر تکان می‌دهد. مرد برمی‌گردد به سمت ما. یکی می‌پرسد: «مشکلشون چیه؟»

پدر انگار منتظر همین سؤال بوده. می‌گوید از شب هجدهم دی این‌طوری شد. از دیدرس پسر پنهان می‌‌شود و با صدای خفه حرف می‌زند. «شب اول تو خیابون کتکش زدن. چند نفر بودن. یه دختری هم کنارش تیر خورده و تمام. فردای اون روز تشنج کرد و سمت چپ بدنش لمس شد.»

روزگاری منتقدان چپ‌گرا به کیارستمی تاختند که میانه‌ی این همه بحران اجتماعی و استبداد او شال و کلاه می‌کند و با دوربینش می‌رود گوشه‌ای تا از آن بچه‌مدرسه‌ای بگوید که هیچ مشکلی ندارد جز رساندن دفتر مشق جامانده به دوستش. آنها درنیافته بودند که در اینجای دنیا واقع‌گرایی خود عملی سیاسی‌ست. از آن روز که میرزا فتحعلی آخوند‌زاده در میان هنر قاجاری راه واقع‌گرایی را به هنر و ادب ایرانی باز کرد تا به امروز، واقع‌گرایی در هنر ایران بی‌هزینه نبوده.

وقتی نی‌نوا در ۱۳۶۲ منتشر شد یک روز تلفنم زنگ خورد و صدایی آن‌ور خط گفت: «سلام. من اخوان هستم.» گفت: «جوان! بلند شو بیا، می‌خوام باهات حرف بزنم.»

آقای شاملو خوش‌تیپ و خوش‌صدا بود. خیلی موسیقایی شعر می‌خواند. منِ اهل هنر به شاملو احترام می‌گذارم اما شاملو این را بلد نیست. هنرمند اگر درباره‌ی موضوعی آگاهی ندارد می‌تواند اظهارنظر نکند.

از اجرای خانم پرستو احمدی لذت بردم. هم از اجرا و هم از وجود و رشادتش. همین‌طور موزیسین‌هایی که با او همکاری کردند. قطعه‌ی از خون جوانان وطن را خیلی از استادان ما اجرا کرده‌اند. توجه به این اجرا فقط به خاطر زن بودنش نیست. او هم این قطعه‌ را از صافی حس خودش عبور می‌دهد و این‌گونه می‌خواند. به نظرم اتفاقاتی در تمام این محدودیت‌ها افتاده که ستودنی است.

اسرار گنج دره‌ی جنی (۱۳۵۳)، که دچار بگیروببندهای زیادی هم شد، پروژه‌ی جاه‌طلبانه‌تری بود، اما به اندازه‌ی خشت و آینه دیده نشد و تأثیر نگذاشت. برآیند نقدها از این حکایت می‌کنند که به اندازه‌ی فیلم اول گلستان فیلم خوب و دفاع‌کردنی نبود. اما باز هم در تفاوتش با تمامی آثار قبل و بعد از خودش در سینمای ایران تردیدی نیست. دلیل اصلی کم‌فروغ‌تر بودن این فیلم شاید این است که تمثیل‌هایش به‌مرور زمان زیاده از حد آشکارند و قدر مشمول مرور زمان شده‌اند. شاید بتوان گفت که چپ‌ترین اثر کل کارنامه‌ی گلستان همین فیلم است چون به‌شکلی آشکار به نقد مظاهر زیست مدرن، مصرف‌گرایی، تحمیل سبک زندگی تجمل‌گرایانه و فروپاشی زندگی دهقانی می‌پردازد.