✳️ نماز باران، تقابل دو نگاه معرفتی به غیر مسلمانان

✍️ #سیدمحمدعلی_ایازی

نحوه مواجهه فقه با غیرمسلمانان، تنها به احکام خاصی که در ابواب عبادات و معاملات درباره آنان آمده محدود نمی‌شود، بلکه تا حد زیادی از نوع تلقی فقیه از انسان، جایگاه او در نظام آفرینش، رحمت الهی و امکان رابطه او با خداوند تأثیر می‌پذیرد. از این رو، برخی مسائل فرعی و کمتر مبتلابه فقهی می‌توانند به‌منزله آینه‌ای برای آشکار ساختن مبانی معرفتی و کلامی نهفته در اجتهاد فقهی عمل کنند.

مشارکت غیرمسلمانان در «نماز استسقاء» از جمله این مسائل است؛ مسئله‌ای که با وجود فقدان نص خاص درباره جواز یا منع حضور آنان، در فقه شیعه و سنی محل اختلاف قرار گرفته و آرای متنوعی از منع و کراهت تا جواز مشارکت آنان پدید آمده است.

این مسئله با وجود فرعی و کم‌ابتلا بودن، نمونه‌ای روشن از تأثیر انسان‌شناسی و الهیات فقیه بر فرآیند استنباط است؛ به‌گونه‌ای که تعریف «خودی» و «غیرخودی» می‌تواند حتی دامنه رابطه انسان با خداوند و حق او برای دعا و نیایش را تحت تأثیر قرار دهد. در برابر این نگاه، رویکردی که انسان را پیش از هر تقسیم اعتباری، آفریده و بنده خداوند می‌داند، زمینه گسترده‌تری برای همزیستی، کرامت انسانی و مناسبات مسالمت‌آمیز فراهم می‌کند.

به عبارت دیگر، مسئله نماز باران، در ظاهر پرسشی درباره یک عمل عبادی است؛ اما در عمق خود، پرسشی درباره انسان است: آیا انسان بیرون از مرز اعتقادی ما، همچنان می‌تواند مخاطب رحمت خداوند، صاحب دعا، دارای کرامت و حتی اهل نجات باشد؟

تاریخ فقه نشان می‌دهد که دو نگاه درباره «دیگری دینی» در کنار یکدیگر وجود داشته است: نگاهی که تفاوت اعتقادی را به محرومیت از رحمت، پذیرش دعا و سعادت پیوند می‌زند، و نگاهی که میان تفاوت عقیده و محرومیت از رحمت الهی ملازمه‌ای نمی‌بیند.

ظرفیت نواندیشی دینی در روزگار ما آن است که با بازخوانی مبانی انسان‌شناختی، قرآنی و کلامی این دو رویکرد، از انحصارگرایی نجات‌محور به سوی الهیاتی حرکت کند که ضمن حفظ باور به حقیقت دینی، امکان کرامت، خیر، تقرب و نجات انسانِ دیگری را نیز به رسمیت می‌شناسد.

بنابراین بحث از «نماز باران» آینه‌ای است که از خلال آن می‌توان تحول نگاه فقه به انسانِ دیگر، مفهوم نجات، رحمت الهی، رواداری و نسبت میان حقانیت و کرامت انسانی را مشاهده کرد.

🔰 برشی از «کتاب "در آسمان فقاهت شیعی"؛ از میراث فقاهت تا افق‌های نواندیشی»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ روایتی از یک استاد و شاگرد؛ شبیری زنجانی و محمد خاتمی

✍️ #علیرضا_تابش

در سال ۱۳۸۵، هنگام سامان دادن کتابخانه شخصی سیدمحمد خاتمی، میان کتاب‌های قدیمی، به نامه‌ای برخوردم. رنگ کاغذ نامه، تا جایی که به یاد دارم، آبی‌رنگ بود. نامه از آیت‌الله شبیری بود برای محمد خاتمی جوان، با خطی خوش نوشته شده بود؛ از سال‌های طلبگی او در قم.

آنچه از مضمون نامه در ذهنم مانده، تمجید استاد از استعداد علمی و فکری شاگردش بود. تعبیری هم داشت که برایم ماندگار شد؛ به این مضمون که همان‌طور که کریستف کلمب قاره آمریکا را کشف کرد، او نیز محمد خاتمی را در حوزه کشف کرده است.

سال‌ها از آن روز گذشته است. شاید امروز بیش از آن زمان، معنای این جمله را می‌شود فهمید. استاد، در طلبه‌ای جوان چیزی دیده بود که هنوز برای بسیاری آشکار نشده بود.

بعدها مسیر زندگی هر دو متفاوت و پرفرازونشیب شد، اما آن رابطه استاد و شاگرد و تواضع همیشگی آقای خاتمی نسبت به استادش، در حافظه باقی ماند.

شاید برای شناخت یک عالم، همیشه نباید فقط سراغ رساله عملیه و کتاب و درس او رفت. گاهی می‌توان او را از آدم‌هایی شناخت که درباره‌شان سخن گفته، از شاگردانی که تربیت کرده، از خاطراتی که برایش مانده و از شیوه‌ای که با مردم و با اهل فرهنگ سخن گفته است.

آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی، در زمره عالمانی بود که بخش بزرگی از عمر پر برکت خود را در حوزه علم و فقاهت گذراند و در این راه، به یکی از مراجع برجسته روزگار ما بدل شد، اما آنچه از ایشان در ذهن من مانده، فقط مقام علمی و مرجعیت نیست. تصویر مردی است که در عین دقت علمی، اهل شنیدن بود، در عین برخورداری از دانش فراوان، متواضع بود و در میان سخن از فقه و حدیث، می‌توانست با شعر و هنر و تاریخ فرهنگی این سرزمین نیز وارد گفت‌وگو شود.

🔰 برشی از «فقاهت در آینه اخلاق»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ استناد به حدیث در مسائل اجتماعی؛ چرا باید احتیاط کرد؟

✍️ #مهدی_مهریزی

🔸استناد به حدیث در حوزه مسائل اجتماعی یا حقوق اجتماعی، مشکلات خاصی دارد که در امور عبادی و اخلاقی نیست. در حوزه مسائل اجتماعی، عقلا به درک و تجربه خود توجه دارند و نمی‌توانند در برابر هر حکمی تسلیم باشند؛ چون پای حقوق مردم در میان است.

بنابراین، آن تسامح و تساهلی که در برخی احکام فردی وجود دارد، اینجا ممکن نیست. آثار استناد به حدیث در این قلمرو، با جان و مال و آبروی انسان‌ها سر و کار دارد و از این رو اهمیت خاصی پیدا می‌کند.

🔸 هفت مشکل مهم در استناد به حدیث
مهم‌ترین مشکلات استناد به حدیث را می‌توان در هفت مسئله خلاصه کرد:

۱. غلبه نقل شفاهی: در دو قرن اول، نقل حدیث عمدتاً شفاهی بوده و میان شنیدن و نوشتن حدیث فاصله وجود داشته است؛ مسئله‌ای که زمینه فراموشی، خطا در شنیدن و تلفظ را فراهم می‌کرد.

۲. عدم نقطه‌گذاری خط عربی: تا قرن دوم یا سوم، خط عربی نقطه‌گذاری نشده بود و این مسئله در مواردی خوانش‌های متفاوت و تصحیف و بدخوانی را به دنبال داشته است.

۳. نقل به معنا: محدثین شیعه و سنی، نقل به معنا را جایز می‌دانستند. به همین دلیل، برخی عالمان، خصوصیات لفظی روایات را قابل استناد نمی‌دانستند.

۴. وضع و جعل: تقریباً واقعیتی است که کسی آن را انکار نمی‌کند که در دوره حضور، حدیث جعلی وجود داشته است؛ اگر بحثی باشد، در کم و کیف آن است.

۵. وضعیت نسخه‌ها و استنساخ: بسیاری از نسخه‌های کتاب‌های روایی به خط مؤلف نیست و استنساخ، مشکلاتی مانند تصحیف، بدخوانی و ناخوانایی دارد. حتی گاهی مسئله دست‌کاری‌های ایدئولوژیک نیز قابل طرح است.

۶. اسناد و مسائل رجالی: ما سلسله‌های سند را بر اساس توثیقات علمای رجال ارزیابی می‌کنیم؛ در حالی که خود این توثیقات نیز در مواردی مرسل است. این اشکال، به‌ویژه در استناد به روایاتی که قرار است بر اساس آنها احکام سنگین صادر شود، جدی است.

۷. تفکیک نشدن حیثیت‌های مختلف معصوم: شیعه و اهل سنت، فی‌الجمله پذیرفته‌اند که معصوم، افزون بر حیثیت وحیانی، حیثیت فردی و حکومتی نیز داشته است؛ اما دقیقاً نمی‌دانیم کدام رفتار حکومتی بوده و کدام رفتار، به تعبیر مرحوم صدر، تبلیغی و دائمی.

🔸 آیا می‌توان بر اساس این متون حکم سنگین صادر کرد؟
این مشکلات هفتگانه، همه مشکلات استناد به حدیث نیست. فقها و اصولی‌ها با هر یک از آنها که برخورد کرده‌اند، به اصول عقلایی متوسل شده و مسئله را حل کرده‌اند؛ اما اگر متنی داشته باشیم که این مشکلات را با هم دارد، آیا اصلی وجود دارد که همه مشکلات را رفع کند؟

چگونه می‌توان بر اساس متونی که هنوز مشکلات‌شان رفع نشده، کسی را کشت یا جریمه کرد؟

🔸 لزوم احتیاط در حقوق انسان‌ها
به نظر می‌رسد ما در حوزه مسائل اجتماعی و حقوق انسان‌ها، خواه دماء باشد، خواه امور مالی و خواه آزادی‌های انسان، باید احتیاط کنیم.

سیره عقلا هم این است که اگر با خبری مواجه شوند که حتی از نظر فقهی صحیح و موثق است، اما مربوط به دماء یا حقوق اولیه انسان‌ها می‌شود، احتیاط می‌کنند. واقعاً هم استناد به خبر واحد در امور مهمه، دور از احتیاط است.

🔰 برگرفته از «آسیب‌شناسی استناد به حدیث در حوزۀ مسائل اجتماعی»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ ولایت مطلقه و مرزهای شخص‌محوری

✍️ #سیدصادق_حقیقت

تصور نادرست این است که یک شخص در حال حکومت است و ولایت مطلقه دارد؛ پس بر اساس تشخیص فردی خود، مثلاً تصمیم می‌گیرد دایره آزادی‌های مشروع را تغییر دهد و بر اساس این سلیقه شخصی، دستور به تغییر قوانین یا برخورد با افراد می‌دهد.

این برداشت، قطعاً خطاست. امام خمینی صراحتاً این تلقی را رد می‌کنند که یک شخص بخواهد چنین قدرت نامحدودی داشته باشد. ایشان می‌فرمایند تعبیر به اینکه حکومت در چارچوب احکام الهی دارای اختیار است، به کلی برخلاف گفته‌های من است.

دعوای امام با شورای نگهبان آن زمان دقیقاً بر سر همین بود؛ اعضای شورا تصور می‌کردند حکومت مقید به چارچوب احکام اولیه و ثانویه است، اما امام می‌فرمودند اصلاً بحث بر سر شخص نیست، بلکه نهاد حکومت دارای این اختیارات است.

ایشان تصریح می‌کنند که حکومت، شعبه‌ای از ولایت مطلقه رسول‌الله (ص) و یکی از احکام اولیه اسلام، و مقدم بر تمام احکام فرعیه، حتی نماز و روزه و حج است. در تمام این عبارات، محور کلام امام، «حکومت» است، نه یک شخص.

بنابراین، ولایت مطلقه، ولایتِ شخص در ماورای احکام اولیه و ثانویه نیست، بلکه ولایتِ حکومت در این ساحت است.

فتوای امام مبنی بر اینکه رأی دوسوم نمایندگان مجلس در موضوعات عرفیه کفایت می‌کند نیز، نمونه بارز دیگری از نهادمحوری است.

🔰 برشی از «نقش فرد و نهاد در اندیشه سیاسی امام خمینی»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی #چهارشنبه‌های_نواندیشی

📣 نشست هفتم از سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه»

🔹 جنگ و حرج؛ مبنای فقهی تصمیم به جنگ منجر به حرج جامعه
تصمیم به جنگ، تنها یک تصمیم نظامی یا سیاسی نیست؛ این تصمیم می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای زندگی مردم و وضعیت عمومی جامعه به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی، فقه چگونه نسبت میان تصمیم به جنگ، پیامدهای اجتماعی آن و قاعده «حرج» را بررسی می‌کند؟

پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در ادامه برنامه‌های «چهارشنبه‌های نواندیشی»، هفتمین نشست از سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه» را به بررسی این موضوع اختصاص داده است.

🎙 سخنران:
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدهادی حاضری

🗓 زمان: چهارشنبه ۲۲ مهرماه ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۰

📍 مکان: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

از علاقه‌مندان به مباحث فقهی، اجتماعی و نسبت میان دین و مسائل معاصر دعوت می‌شود در این نشست علمی همراه ما باشند.

#چهارشنبه‌های_نواندیشی
#جنگ_و_جامعه
#جنگ_و_حرج
#پژوهشکده_اندیشه_دینی_معاصر

✳️ آیا هر جنگی، در هر شرایطی، تکلیف شرعی است؟
بازخوانی فقهی نسبت جنگ و جهاد با توان و تاب‌آوری جامعه

🔹 آیا دشواری‌های جنگ می‌تواند در حکم شرعی جهاد اثر بگذارد؟ اگر جامعه‌ای توان تحمل هزینه‌های نظامی، اقتصادی و روانی جنگ را نداشته باشد، آیا همچنان مکلف به جنگیدن است؟ اگر پیروزی در دسترس نباشد، تکلیف چیست؟

این پرسش‌های مهم، محور سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدهادی حاضری در جلسه هفتم از سلسله‌نشست‌های علمی «جنگ و جامعه» بود که چهارشنبه ۲۲ مهر ۱۴۰۵، در چارچوب برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» در پژوهشکده اندیشه دینی معاصر برگزار گردید.

🔸 از «نفی حرج» تا بازخوانی فقه جنگ
حاضری برای پاسخ به این پرسش‌ها، از قاعده فقهی «نفی حرج» آغاز کرد؛ قاعده‌ای که بر اساس آن، خداوند در دین برای انسان‌ها مشقت حرجی قرار نداده است.

او با استناد به آیات قرآن و روایات، از جمله روایت مربوط به افطار در سفر، توضیح داد که منطق تخفیف‌های شرعی صرفاً به ناتوانی مطلق انسان محدود نمی‌شود؛ بلکه گاه این تخفیف‌ها جلوه‌ای از لطف و امتنان الهی‌اند. بنابراین، برای فهم دامنه نفی حرج، نمی‌توان تنها به برداشت عرفی از سختی و آسانی بسنده کرد.

🔸 آیا حرج فقط به معنای ناتوانی مطلق است؟
بخش دیگری از این سخنرانی به اختلاف دیدگاه‌های فقیهان درباره معنای حرج اختصاص داشت. آیا تنها مشقت‌های تحمل‌ناپذیر موجب رفع تکلیف می‌شوند یا دامنه این قاعده گسترده‌تر است؟

سخنران این نشست، با مرور دیدگاه‌هایی از صاحب جواهر، محقق نراقی و امام خمینی(ره)، نشان داد که تفسیر مفهوم حرج چه تأثیری بر دامنه تکالیف دینی دارد. اهمیت این بحث زمانی روشن‌تر می‌شود که از عبادات فردی فراتر برویم و به تکالیفی برسیم که سرنوشت یک جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

🔸 جنگ؛ تکلیفی فراتر از توان جامعه؟
یکی از نکات کلیدی این نشست علمی، توجه به پیوند میان آیات جهاد و قاعده نفی حرج بود. حاضری با استناد به آیه ۷۸ سوره حج، بر این نکته تأکید کرد که فرمان به جهاد در کنار تصریح قرآن به نفی حرج در دین آمده است؛ هم‌نشینی‌ای که نمی‌توان از دلالت‌های آن به‌سادگی گذشت.

او همچنین با بررسی آیات ۶۵ و ۶۶ سوره انفال، به تغییر نسبت توان مؤمنان با شمار نیروهای دشمن اشاره کرد و توضیح داد که در ارزیابی تکلیف جنگ، ظرفیت واقعی انسان‌ها و شرایط جامعه اهمیت دارد.

از این منظر، جنگ را نمی‌توان صرفاً با یک حکم کلی و مستقل از واقعیت‌های اجتماعی تحلیل کرد. آمادگی روحی و ایمانی، توان نظامی، ظرفیت اقتصادی و امکان دستیابی به نتیجه، همگی در ارزیابی شرایط جنگ اهمیت می‌یابند. به تعبیر سخنران، آمادگی برای مواجهه نظامی نیز باید از دوران صلح آغاز شود.

🔸 اگر پیروزی ممکن نباشد، چه باید کرد؟
در نگاه مطرح‌شده در این نشست، جهاد با شرایط واقعی جامعه و امکان تحقق اهداف آن ارتباط دارد. اگر جامعه توان تحمل هزینه‌های جنگ را نداشته باشد یا دستیابی به نتیجه ممکن نباشد، باید نسبت میان تکلیف، ضرورت و امکان اقدام را دوباره بررسی کرد. البته در شرایطی که موجودیت جامعه اسلامی در معرض خطر قرار دارد، مسئله ضرورت و میزان اقدام لازم نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

حاضری در ادامه، نسبت جهاد با قاعده «نفی سبیل» و مسئله جلوگیری از سلطه بیگانگان را نیز مطرح کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تصمیم درباره جنگ، هم‌زمان با ملاحظات نفی حرج، با مسئله استقلال و حفظ هویت جامعه نیز پیوند دارد.

🔹 پرسش پایانی: چه کسی حرج جامعه را تشخیص می‌دهد؟
یکی از پرسش‌های مهمی که در پایان نشست برجسته شد، مرجع تشخیص حرج و توان واقعی جامعه بود. اگر تصمیم درباره جنگ به تشخیص یک فرد وابسته باشد، ممکن است ارزیابی او از توانمندی جامعه، تعیین‌کننده نتیجه تصمیم سیاسی و فقهی شود. ازاین‌رو، تشخیص دقیق شرایط، خود مسئله‌ای اساسی و نیازمند تأمل بیشتر است.



🔰 برگرفته از «گزارش از نشست علمی «جنگ و حرج؛ مبنای فقهی تصمیم به جنگ منجر به حرج جامعه» »

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#مدرسه_تابستانه

✳️ جنسیت در افق اندیشه دینی معاصر؛ از تفسیر متون دینی تا اخلاق هوش مصنوعی

چگونه می‌توان مسائل جنسیتی را در پرتو اندیشه دینی معاصر، با نگاهی روشمند و چندرشته‌ای بررسی کرد؟

سومین مدرسه تابستانه اندیشه دینی معاصر، با عنوان «مطالعات جنسیت» با ابتکار گروه مطالعات زنان پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، در قالب نه درس‌گفتار تخصصی و با مشارکت استادان و پژوهشگرانی از ایران و آلمان برگزار شد.

این مدرسه در سه روز، موضوعاتی متنوع را به گفت‌وگو گذاشت؛ از نسبت جنسیت و تفسیر قرآن و حدیث، بدن در کلام اسلامی و تحولات دینداری میان نسل مادران و دختران، تا اخلاق مراقبت، سیاست، معنویت معاصر و سوگیری‌های جنسیتی در هوش مصنوعی.

وجه مشترک این مباحث، تأکید بر ضرورت فهم دقیق متون دینی، توجه به تجربه‌های متنوع انسانی و بررسی پیامدهای اجتماعی و فناورانه مسائل جنسیتی بود؛ رویکردی که گفت‌وگو درباره جنسیت را از بررسی‌های تک‌بعدی فراتر می‌برد و زمینه تأملی علمی و مسئولانه را فراهم می‌کند.

📖 گزارش تفصیلی نه درس‌گفتار در لینک زیر در دسترس است:
🔗 جنسیت در افق اندیشه دینی معاصر؛ گزارشی از نه درس‌گفتار سومین مدرسه تابستانه پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

📢 آیین نکوداشت استاد کاملان

آیین نکوداشت استاد محمدصادق کاملان، رئیس هیئت مؤسس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، همراه با رونمایی از مجموعه آثار ایشان، برگزار می‌شود.

📅 زمان: پنجشنبه ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵، ساعت ۹:۳۰ تا ۱۲

📍 مکان: قم، بلوار شهید محمد منتظری، کوچه ۱۲، دارالقرآن علامه طباطبایی

🔸 این مراسم به همت:
- دفتر فرهنگی مفاخر خراسان؛
- پژوهشکده اندیشه دینی معاصر؛
- خانه اندیشوران؛
- دانشگاه مفید؛
- کتابخانه‌های تخصصی وابسته به دفتر آیت‌الله‌العظمی سیستانی؛
- مؤسسه فرهنگی ـ پژوهشی فهیم؛
- مؤسسه فرهنگی معارف وحیانی ثقلین؛
- مؤسسه معارف اسلامی امام رضا (ع).

🔹منتظر حضور گرم استادان، پژوهشگران، علاقه‌مندان به حوزه اندیشه دینی و عموم ارادتمندان استاد محمدصادق کاملان، در این آیین پاسداشت جایگاه علمی و فرهنگی ایشان، هستیم.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ آیین نکوداشت استاد محمدصادق کاملان برگزار شد

🔹 آیین نکوداشت استاد محمدصادق کاملان، رئیس هیئت مؤسس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، روز پنجشنبه ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵، با حضور جمعی از استادان حوزه و دانشگاه، اندیشمندان و علاقه‌مندان به معارف دینی، در دارالقرآن علامه طباطبایی در شهر قم برگزار شد.

🔸 در این مراسم، ضمن پاسداشت دهه‌ها فعالیت علمی، آموزشی، پژوهشی و فرهنگی این استاد حوزه و دانشگاه، مجموعه‌ای از آثار ایشان نیز رونمایی گردید.

🔹این آیین با پیام‌های حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمد خاتمی و دکتر حسین سیمایی صراف (وزیر علوم، تحقیقات و فناوری) و با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی مهریزی، حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی جوادی آملی، دکتر مسعود اردبیلی (رئیس دانشگاه مفید) و دکتر انتظام (عضو هیئت علمی دانشگاه مفید)، همراه بود.

🔸سخنرانان با اشاره به ابعاد گوناگون شخصیت استاد کاملان، بر پیوند دانش دینی با عقلانیت، اخلاق، عدالت‌خواهی، گفت‌وگوی علمی و دغدغه‌های جامعه معاصر تأکید کردند.

🌐 گزارش تفصیلی این مراسم، در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ قاعده نفی حرج و جهاد دفاعی؛ مبانی و معیارها

✍️ #محمدهادی_حاضری

قاعده نفی حرج از قواعد مهم فقه اسلامی است که آثار آن در استنباط احکام و تعیین حدود تکالیف شرعی مورد توجه فقها قرار گرفته است.

یکی از عرصه‌های مهم بررسی این قاعده، مسئله جنگ و جهاد است؛ زیرا جهاد، افزون بر دشواری‌های فردی، با هزینه‌ها و پیامدهای گسترده اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و نظامی همراه است.

مقصود از جنگ و جهاد در این جا، نه جهاد ابتدایی مصطلح و نه جهاد دفاعی اضطراری، بلکه جهادی دفاعی است که هزینه‌بر بوده ولی امکان جلوگیری از آن ـ به هر نحو اعم از صلح و غیر آن ـ وجود دارد.

پرسش اصلی آن است که در چنین جنگ‌هایی براساس منطق فقهی، تطبیق قاعده لاحرج از چه حدود و قیودی برخوردار است؟

بررسی نسبت قاعده نفی حرج با جنگ و جهاد نشان می‌دهد که تعیین حدود این قاعده، به تفسیر مفهوم حرج و نسبت آن با دشواری طبیعی تکلیف، مشقت غیرقابل‌تحمل و تکلیف مالایطاق وابسته است. در یک رویکرد، حرج به مشقتی محدود می‌شود که عرفاً قابل‌تحمل نیست؛ در رویکردی دیگر، با مراجعه به منابع لغوی، امکان تفسیر گسترده‌تر آن و عدم محدودیتش به ناتوانی کامل مطرح می‌شود.

در مسئله جهاد، آیات ۷۸ سوره حج و ۶۵ و ۶۶ سوره انفال زمینه‌ای برای بررسی نقش حرج، تخفیف و توانایی جامعه فراهم می‌کنند. پیوند فرمان جهاد با نفی حرج و نیز تفاوت میان نسبت‌های مطرح‌شده در آیات سوره انفال، توجه به وضعیت و ظرفیت جامعه را در ارزیابی تکلیف برجسته می‌سازد.

جهاد را نمی‌توان صرفاً با توجه به دشواری ذاتی آن از قلمرو بررسی قاعده نفی حرج خارج دانست. در عین حال، صرف وجود دشواری نیز برای رفع تکلیف کافی نیست. باید میان دشواری طبیعی تکلیف و حرجی که می‌تواند در حکم مؤثر باشد، تفکیک کرد و ضرورت‌های واقعی جامعه را نیز در نظر گرفت.

از سوی دیگر، جنگ تصمیمی اجتماعی و سیاسی است و آثار آن به فرد محدود نمی‌شود. بنابراین، توانایی نظامی و اقتصادی جامعه، وضعیت روحی و ایمانی آن، امکان دستیابی به نتیجه و پیامدهای اجتماعی جنگ، از جمله مؤلفه‌هایی‌اند که در ارزیابی شرایط جهاد اهمیت دارند.

در نهایت، بحث قاعده نفی سبیل و مسئله مرجع تشخیص حرج نشان می‌دهد که استنباط حکم جنگ، علاوه بر تحلیل ادله شرعی، نیازمند تعیین دقیق موضوع و بررسی شرایط واقعی جامعه است. ازاین‌رو، تکمیل این بحث مستلزم بررسی تفصیلی معیارهای تشخیص حرج اجتماعی و نسبت میان تشخیص کارشناسی، اختیار سیاسی و مسئولیت فقهی در تصمیم‌گیری درباره جنگ و جهاد خواهد بود.

🔰 برشی از «نسبت قاعده نفی حرج و جهاد؛ بررسی فقهیِ توانایی جامعه و شرایط جنگ»

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

📚 معرفی کتاب «دین و توانایی رفتار اخلاقی»؛ دین چگونه بر اخلاق ما اثر می‌گذارد؟

کتاب دین و توانایی رفتار اخلاقی، نوشته علی مهجور، به همت پژوهشکده اندیشۀ دینی معاصر و انتشارات طه منتشر شد.

این کتاب در چهار فصل، نسبت دین و توانایی انسان در رفتار اخلاقی را از منظر فلسفه اخلاق، روان‌شناسی اخلاق و مطالعات دین بررسی می‌کند.

نویسنده ابتدا به تبیین مفاهیم بنیادین دین، دینداری و توانایی انسانی می‌پردازد؛ سپس نقش معرفت، عواطف، شخصیت و فرهنگ را در توانایی رفتار اخلاقی واکاوی می‌کند. در ادامه، با تکیه بر دیدگاه‌ها و پژوهش‌های فیلسوفان و روان‌شناسان اخلاق، تأثیر دوگانه دین بر اخلاق بررسی می‌شود: دین چگونه می‌تواند توانایی رفتار اخلاقی را تقویت کند و در چه شرایطی ممکن است به تضعیف آن بینجامد؟

در فصل پایانی، این مباحث برای ارزیابی اخلاق در جامعۀ ایران به کار گرفته می‌شوند و دلایل ناتوانی اخلاقی مرتبط با شخصیت و فرهنگ ایرانیان، همراه با راهکارهایی برای تقویت توانایی رفتار اخلاقی، بررسی می‌شوند.

📖 مشخصات کتاب
نویسنده: علی مهجور
ناشر: انتشارات طه
حجم: ۲۸۰ صفحه

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ مرجعیت مستقل و مردمی
بازخوانی اندیشه آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی

🔹 شصتمین نشست عمومی خانه اندیشوران، با همکاری پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، برگزار گردید. این نشست، به بررسی ابعاد علمی، اجتماعی و جایگاه نهاد مرجعیت اختصاص داشت.

🔸 استاد محمد سروش محلاتی با طرح دیدگاه آیت‌الله شبیری زنجانی درباره نظریه انسداد، به مبانی اجتهادی ایشان و پیامدهای این رویکرد در شیوه استنباط احکام پرداخت.

🔸 استاد مهدی مهریزی نیز با تبیین کارکردها و شئون مرجعیت شیعه، از انتظارات جامعه امروز از این نهاد و ضرورت بازاندیشی در الگوهای آن سخن گفت.

🔸 در بخش پایانی، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی پورحسین، «ارج‌نامه آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی؛ مرجعیت مستقل و مردمی» را معرفی کرد؛ مجموعه‌ای در شش فصل که ابعاد مختلف زندگی و شخصیت این مرجع فقید را بازخوانی می‌کند.

🔗 علاقه‌مندان می‌توانند متن کامل گزارش این نشست را در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر مطالعه کنند.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

📚 نشست رونمایی از کتاب «دین و توانایی رفتار اخلاقی»

نشست رونمایی از کتاب «دین و توانایی رفتار اخلاقی» با عنوان فرعی «نگاهی به تأثیر دین بر توانایی رفتار اخلاقی در جامعه ایرانی» ، اثر علی مهجور، توسط خانه کتاب طاها و پژوهشکده اندیشه دینی معاصر برگزار می‌گردد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
🎙 سخنرانان:
▫️ علی مهجور
▫️ رضا تاران
▫️ مرتضی طباطبائی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
🗓 سه‌شنبه ۱۲ آبان
🕖 ساعت ۱۹
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
📍 قم، خیابان معلم، مجتمع ناشران، طبقه سوم، واحد ۳۱۴، خانه کتاب طاها
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
☎️ ۰۲۵۳۷۷۴۴۶۲۴
📷 اینستاگرام خانه کتاب طاها:
@taha_bookhouse

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

فایل صوتی سخنرانی استاد محمد سروش محلاتی، در نشست «آیت الله العظمی شبیری زنجانی؛ مرجعیت مستقل و مردمی»

فایل صوتی سخنرانی استاد مهدی مهریزی، در نشست «آیت الله العظمی شبیری زنجانی؛ مرجعیت مستقل و مردمی»

✳️ جایگاه محوری روایات در استنباط احکام فقهی

✍️ #محمد_سروش_محلاتی

کتاب، سنت، عقل و اجماع، منابع چهارگانه فقه به شمار می‌روند؛ اما در میان این منابع، آنچه بیشترین تأثیر را در اجتهاد و استنباط دارد، روایات است. سهم کتاب، عقل و اجماع در بسیاری از موارد استنباط، در مقایسه با روایات، محدودتر است.

بخش عمده فقه موجود بر پایه همین روایات شکل گرفته است. این روایات عمدتاً از نوع اخبار آحاد هستند و در رویکرد مشهور، هنگامی که راوی ثقه باشد، خبر او به‌عنوان خبر ثقه پذیرفته می‌شود و حجیت آن مورد قبول قرار می‌گیرد.

کسانی که با فقه آشنا می‌شوند و آن را مطالعه می‌کنند، گاه دو اعتراض اساسی به این سبک اجتهاد و استنباط وارد می‌کنند.

نخستین اشکال این است که بسیاری از استدلال‌هایی که بر پایه روایات صورت می‌گیرد، اطمینان‌بخش نیست و استظهار و برداشت فقیه از روایت به‌گونه‌ای است که نمی‌توان به آن وثوق و اطمینان داشت.

اشکال دوم این است که روایات عملاً عرصه را بر دیگر ادله تنگ می‌کنند؛ زیرا فقیه و مجتهد برای برخی از این ادله حجیت قائل نیستند.

اگر فقیه از روایت به نتیجه‌ای برسد، آن را می‌پذیرد؛ اما اگر از تجمیع قرائن و شواهد به همان نتیجه برسد، آن را معتبر نمی‌داند.

به بیان دیگر، ظنی که از خبر واحد یا ظواهر به دست می‌آید، حجت شمرده می‌شود، اما ظنی که از راه‌های دیگر حاصل شده است، لزوماً حجت نیست.

🔗 برشی از «سخنرانی استاد سروش محلاتی در مراسم بزرگداشت آیت الله العظمی شبیری زنجانی» مطالعه کنند.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

📚 دین و توانایی رفتار اخلاقی؛ از مبانی نظری تا جامعه ایرانی
گزارشی از نشست رونمایی و بررسی کتاب «دین و توانایی رفتار اخلاقی» اثر دکتر علی مهجور

چرا با وجود برخورداری از میراث غنی اخلاقی، جامعه ما همچنان با چالش‌هایی در زمینه رفتار اخلاقی مواجه است؟ آیا شناخت فضایل و رذایل اخلاقی برای اخلاقی رفتار کردن کافی است؟ دین چه نقشی در تقویت توانایی رفتار اخلاقی انسان دارد؟

این پرسش‌ها محور اصلی کتاب «دین و توانایی رفتار اخلاقی؛ نگاهی به تأثیر دین بر توانایی رفتار اخلاقی در جامعه ایرانی»، اثر دکتر علی مهجور است که به همت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر و توسط انتشارات خانه کتاب طاها منتشر شده است.

نشست رونمایی و بررسی این کتاب، سه‌شنبه ۱۲ آبان ۱۴۰۵، با حضور مؤلف و دو ناقد، دکتر مرتضی طباطبایی و دکتر رضا تاران، در خانه کتاب طاها برگزار شد.

در این نشست، ضمن معرفی مبانی نظری و ابعاد مختلف کتاب، موضوعاتی همچون مؤلفه‌های توانایی رفتار اخلاقی، تأثیر دین بر رفتار اخلاقی، نقش زمینه‌های تاریخی و اجتماعی در شکل‌گیری اخلاق و موانع تحقق رفتار اخلاقی در جامعه ایران مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

این نشست فرصتی برای گفت‌وگو درباره یکی از مسائل مهم جامعه معاصر ایران و نسبت میان دین، اخلاق و زندگی اجتماعی بود.

🔹 گزارش تفصیلی این نشست و دیدگاه‌های مؤلف و ناقدان، در وب‌سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در دسترس است:

🔗 گزارشی از نشست رونمایی کتاب «دین و توانایی رفتار اخلاقی» اثر دکتر علی مهجور

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ تکثر مرجعیت؛ ضرورتی انکارناپذیر و مطلوب

✍️ #مهدی_مهریزی

تکثر مرجعیت به معنای وجود افراد مختلف با فهم‌ها و دیدگاه‌های گوناگون است. [این] تکثر نباید و نمی‌شود از بین برود. گاهی برخی می‌خواهند همه آرا را یک‌کاسه و یک‌نواخت کنند، درحالی که این نه شدنی است و نه مطلوب.

قرآن کریم می‌فرماید: «وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّهً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طَائِفَهٌ …». من آیه نفر را این‌گونه معنا می‌کنم که منظور از «فرقه» در اینجا قصاب‌ها و نجارها نیستند؛ لذا من آن را یک فرقه فرهنگی، معنا می‌کنم و معتقدم که طیف‌های مختلف فرهنگی باید صدای خود را داشته باشند. نمی‌شود در جامعه، تنها یک قرائت حاکم باشد.

اگر از قرائت‌های گوناگون با عناوینی مانند «نواندیشانه» و «سنتی» یاد می‌شود، حاکی از یک تکثر مطلوب است که در نهاد مرجعیت نیز مطلوب و پسندیده محسوب می‌شود و مراجعی با دیدگاه‌های متفاوت، ضروری می‌نماید.

به گمان من این تکثر نمی‌تواند از بین برود؛ چه به لحاظ ویژگی‌های شخصی مراجع (برداشت‌ها، سلیقه‌ها و روحیات افراد با هم متفاوت است؛ یکی روحیه‌ای آرام دارد و دیگری تند، پرانرژی و فعال) و چه به لحاظ تفاوت شرایط زمانی.

مثلاً مرحوم امام(رحمۀالله‌علیه) پیش از سال ۴۲ با دوران پس از آن، کاملاً متفاوت است؛ یا آیه الله شهرستانی درباره آیت‌الله حکیم نقل می‌کردند که در یک دوره، چنان اقتداری داشت که وقتی کسی در نیمه شعبان شعری خواند و به برادر رئیس‌جمهور توهین کرد و توسط حکومت دستگیر شد، در روز بعد، پسر ایشان، آقای سیدمهدی حکیم برای آزادی او با ماشین تا جلوی در کاخ ریاست‌جمهوری رفت. ولی در دوره‌ای، شرائط به شکلی پیش رفت که خود آقای حکیم با آبدارچی تنها مانده بود. واضح است که تلاش‌ها در این دو دوره متفاوت باشد. این شرائط متفاوت، تکثر می‌سازد و این تکثر، مطلوب است.

گاهی ناخواسته، سخنانی ناپخته مطرح می‌شود؛ درحالی که باید توجه داشت: هم سطوح و لایه‌ها و گستره معارف دینی متفاوت است و هم طیف‌های دینداران. دینداران ما انواع مختلف دارند؛ هم دیندار دانشگاهی داریم، هم دیندار سنتی، که هریک به دنبال نوعی از دینداری می‌روند؛ لذا باید نهاد مرجعیت و مرجع، پاسخگوی همه طیف‌ها باشد.

🔗 برشی از «سخنرانی استاد مهدی مهریزی در مراسم بزرگداشت آیت الله العظمی شبیری زنجانی» مطالعه کنند.

⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی

✳️ دین و مسئله ایران

🖤 به مناسبت ششمین سالگرد درگذشت زنده‌یاد دکتر داود فیرحی خانه اندیشوران با همکاری پژوهشکده اندیشه دینی معاصر برگزار می‌کند:

🎙 سخنرانان:
🔸 دکتر سیدصادق حقیقت (استاد اندیشه سیاسی اسلام)
▫️ نواندیشی دینی (حوزوی) و مسئله ایران

🔸 اکبر محمدی (عضو هیأت علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر)
▫️ مسئله ایران در اندیشه دکتر داود فیرحی
ــــــــــــــــــــــــــــ
📅 چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵
⏰ ساعت ۱۸:۳۰
📍 نشانی: معلم شرقی، قبل از میدان بسیج، خیابان شهیدان عابدی، فرعی چهارم، پلاک ۱۶
ــــــــــــــــــــــــــــ
#خانه_اندیشوران
#پژوهشکده_اندیشه_دینی_معاصر
#داود_فیرحی
#دین_و_مسئله_ایران

#نشست_علمی #چهارشنبه‌های_نواندیشی

📣 نشست هشتم از سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه»

پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در ادامه برنامه‌های «چهارشنبه‌های نواندیشی»، هشتمین نشست از سلسله‌نشست‌های «جنگ و جامعه» را به بررسی موضوع زیر اختصاص داده است:

🔹 جنگ و اخلاق مراقبت؛ تاب‌آوری و کنشگری زنان در جنگ و پس از آن

🎙 سخنران:
هانیه علی‌اصغری

🗓 زمان: چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۰

📍 مکان: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر

🔸 از علاقه‌مندان به مباحث فقهی، اجتماعی و نسبت میان دین و مسائل معاصر دعوت می‌شود در این نشست علمی همراه ما باشند.
ــــــــــــــــــــــــــــ
#چهارشنبه‌های_نواندیشی #جنگ_و_جامعه #اخلاق_مراقبت #زنان_و_جنگ #تاب‌آوری #کنشگری_زنان