عنقاء
7.37K subscribers
156 photos
79 videos
21 files
328 links
✨ عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی

🖋 ارتباط با مسؤول (زهیر میرکریمی)
https://t.me/zoheir_mirkarimi

💡 بازتاب‌دادن پژوهش‌های حوزه‌ی مطالعات ادیان به معنای تأیید یا رد آن‌ها نیست.
Download Telegram
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

📌 موضوع‌ها: وام‌دادن به خدا؛ همسران نوح و لوط.


📖 سوره‌ی تغابن، آیه‌های ۱۶ و ۱۷
فَاتَّقُوا اللَّـهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا وَ أَنفِقُوا خَيْرًا لِّأَنفُسِكُمْ وَ مَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿١۶﴾ إِن تُقْرِضُوا اللَّـهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّـهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ ﴿١٧﴾

پس تا مى‌توانيد ا خدا پروا بداريد و بشنويد و فرمان ببريد، و مالى براى خودتان [در راه خدا] انفاق كنيد، و كسانى كه از خسّت نفس خويش مصون مانند، آنان رستگارانند. ﴿١۶﴾ اگر خدا را وامى نيكو دهيد، آن را براى شما دو چندان مى‌گرداند و بر شما مى‌بخشايد، و خدا[ست كه‌] سپاس‌پذير بردبار است. ﴿١٧﴾

🔻 در این دو آیه و دیگر آیه‌های مشابه در قرآن، انفاق و بخشش به وام‌دادن به خدا تشبیه شده است. همین تمثیل را می‌توان در بایبل عبری و در نوشته‌های مسیحیان سُریانی‌زبان همچون اِفرام سوری یافت.
📚 بایبل عبری، کتابِ امثال، بخش ۱۹، بند ۱۷: هر که بر فقیر ترحّم نماید به خداوند قرض می‌دهد، و احسان او را به او ردّ خواهد کرد. [ت.ق.]


📖 سوره‌ی تحریم، آیه‌ی ۱۰
ضَرَبَ اللَّـهُ مَثَلًا لِّلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّـهِ شَيْئًا وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ
خدا براى كسانى كه كفر ورزيده‌اند، آن نوح و آن لوط را مَثَل آورده [كه‌] هر دو در نكاح دو بنده از بندگان شايسته ما بودند و به آنها خيانت كردند، و كارى از دست [شوهران‌] آنها در برابر خدا ساخته نبود، و گفته شد: «با داخل شوندگان داخل آتش شويد.»

🔻 قرآن در این آیه از همسرانِ نوح و لوط یاد می‌کند. همسر لوط در بایبل به علت نافرمانی از دستور فرشته در هنگام گریختن از سدوم نابود می‌شود، اما درباره‌ی همسر نوح مطلبی بیان نشده است. ولی در دوران پیشااسلامی افسانه‌هایی درباره‌ی همسر نوح ساخته شده بودند و در میان بعضی گروه‌های عرفانی و گنوسیِ مسیحی رواج داشته‌اند. از جمله، اِپیفانیوسِ سالامیسی (اهلِ سالامیس، شهری در ساحلِ شرقی جزیره‌ی قِبرس) که در سده‌ی چهارم و اوایل سده‌ی پنجم میلادی می‌زیسته است در کتابِ «پاناریوُن» —به معنایِ «گنجه‌ی دارو»— ذکر می‌کند که عارفان مسیحی (گِنوسیان) بر این باور بوده‌اند که همسرِ نوح که نامش «نوریا» بوده است اجازه‌ی ورود به کشتی را نیافت و غرق شد. علت امتناعِ نوح از سوارکردن همسرش این بود که نوریا پیش از آغازِ طوفان سه بار کشتی را سوزانده بوده است. نامِ او، یعنی «نوریا» احتمالاً برآمده از واژه‌ی «نورا» در زبانِ عبری به معنای «آتش» است. با توجه به این شباهت در نام و آنچه به او نسبت می‌دهند (یعنی سوزاندنِ کشتیِ نوح) می‌توان دریافت که «نوریا» نامِ حقیقی او نبوده است و ساختگی است. گنوسیانِ مسیحی از سده‌هایی پیش از ظهور اسلام در شمال عربستان و مصر می‌زیسته‌اند.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_بیست‌وهشتم #جزء_بیست‌وهشتم (فرسته‌ی ۲ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 اپیفانیوسِ سالامیسی، از آباء کلیسا در سده‌ی چهارم میلادی با کتاب پاناریوُن (به معنای «گنجه‌ی دارو» که دوایِ دردِ بدعت و ارتداد در مسیحیت را به زعم خود ارائه کرد). حکاکی اثر آندرِه ثووِه در سده‌ی ۱۶ میلادی.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

📌 موضوع‌: آسمان‌های هفت‌گانه؛ معبد اورشلیم و کعبه در آسمان چهارم؛ زمانِ سفرِ فرشتگان میان آسمان‌ها؛ زمان خدا و زمان فرشتگان و آدمیان.


📖سوره‌ی مُلک، آیه‌ی ۳
الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَّا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَـٰنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَىٰ مِن فُطُورٍ ﴿٣﴾
همان كه هفت آسمان را طبقه طبقه بيافريد. در آفرينش آن [خداى‌] بخشايشگر هيچ گونه اختلاف [و تفاوتى‌] نمى‌بينى. بازبنگر، آيا خلل [و نقصانى‌] مى‌بينى؟

🔻 باورِ کیهان‌شناختیِ «آسمان‌های هفت‌گانه» بازتاب کیهان‌شناسی سامی است که نزد یهودیان و مسیحیان مقبولیت داشته است و در زمانه‌ی ظهور قرآن در رقابت با کیهان‌شناسی یونانی (ارسطویی) بوده است. طبق این کیهان‌شناسیِ دینی، بر فراز زمین هفت آسمان به‌طور طبقه‌طبقه بر هم سوار بوده‌اند و هر آسمان نقشی ویژه داشته است. برای سفر از زمین به آسمانِ یکم زمان مشخصی لازم بوده است. همچنین، برای گذر از هر آسمان باید ضخامتِ آن آسمان طی می‌شده است و این کار زمان مشخصی داشته است. آسمان‌ها چسبیده-به-هم نبوده‌اند و برای رسیدن از پایانِ یک آسمان به آغاز آسمان بعدی نیز زمان مشخصی لازم بوده است. در پسِ آسمانِ هفتم عرش خدا واقع بوده است و فرشتگان در رفت‌و‌آمد میان عرش خدا و زمین باید همه‌ی این آسمان‌ها را طی می‌کردند.

🔻 زمانِ این رفت‌و‌آمد نیز در متون پسابایبلی و تفسیریِ یهودی ذکر شده است که برای رسیدن به هر آسمان، عبور از آن، و رسیدن به آسمان بعدی مضاربی از ۵۰۰ سال‌اند. این آموزه و اعداد را می‌توان با عددِ ۵۰ هزار سال مقایسه کرد که زمانی است که برای عروج فرشتگان به سوی خدا در آیه‌ی۴ از سوره‌ی معارج ذکر شده است. به‌نظر می‌آید که آیه‌‌های ۳ و ۴ سوره‌ی معارج بازتابی از همین باور کیهان‌شناختی یهودی و مسیحی است و نشان‌دهنده‌ی نگاه کیهان‌شناختی قرآن به عروج و نزول فرشتگان میان زمین و آسمان‌ها است: «مِّنَ اللَّـهِ ذِي الْمَعَارِجِ. تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ».

🔻 نام هریک از آسمان‌های هفتگانه و نقشِ هر یک را می‌توان در بخش ۱۲ب از فصل «حَقیقَه» از تلمودِ بابلی یافت. نام آسمان چهارم «زِبول» یا «زِووُل» است. زِبول در عبری به معنای «بیتِ عالی» یا «بیتِ والا» است. آسمان چهارم (زِبول) محلِ آسمانیِ اورشلیم، معبدِ اورشلیم، و قربانگاه مقدس است، و فرشته‌ی مقرّب «میکائیل» در آن آسمان در قربانگاه مقدسِ آسمانی قربانی می‌کند. مشابه همین آموزه را می‌توان در سوره‌ی طور هنگامی که در قرآن از «بیت المعمور» نام می‌برد مشاهده کرد. در سنّت اسلامی، بیت المعمور خانه‌ای است که مُحاذیِ کعبه در آسمان چهارم است (همان آسمانی که به باورِ یهودیان وجودِ آسمانیِ معبد اورشلیم در آن واقع است).

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_بیست‌ونهم #جزء_بیست‌ونهم (فرسته‌ی ۱ از ۲)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

📌 موضوع‌‌ها: زمانِ سفرِ فرشتگان میان آسمان‌ها؛ تفاوتِ زمان نزد خدا، فرشتگان، و آدمیان.


📖 سوره‌ی معارج، آیه‌های ۱ تا ۴
سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ ﴿١﴾ لِّلْكَافِرِينَ لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ ﴿٢﴾ مِّنَ اللَّـهِ ذِي الْمَعَارِجِ ﴿٣﴾ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ﴿۴﴾
پرسنده‌اى از عذاب واقع‌شونده‌اى پرسيد، ﴿١﴾ كه اختصاص به كافران دارد [و] آن را بازدارنده‌اى نيست. ﴿۲﴾ [و] از جانب خداوند صاحب درجات [و مراتب‌] است. ﴿۳﴾ فرشتگان و روح، در روزى كه مقدارش پنجاه هزار سال است به سوى «او» بالا مى‌روند. ﴿۴﴾

🔻 پاسخِ قرآن به پرسشی که در از عذابِ کافران پرسیده می‌شود‌ مشابه پرسش و پاسخ (یا چالشی) است که در رساله‌ی دوم پطرس در عهد جدید ذکر شده است. چالش مستتر در متن عهد جدید و در قرآن این است که چرا عذاب واقع نمی‌شود، و پاسخ این است که در عین اینکه زمانِ فرارسیدنِ این امر در نزد خدا کوتاه است (یک روز) و به‌زودی واقع خواهد شد اما همان زمان در نزد فرشتگان (و در عالم آدمیان) ۵۰ هزار سال است، پس نباید تعجیل کنید. یعنی از یک سو (خدا) این زمان گویی یک روز ‌است اما از سوی دیگر (فرشتگان و آدمیان) زمانِ بسیاری لازم دارد تا محقق شود.

🔻 آیه‌ی ۴۷ سوره‌ی حج و آیه‌ی ۵ سوره‌ی سجده مؤید این نگاه کیهان‌شناختی قرآن‌اند: «وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَ لَن يُخْلِفَ اللَّـهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ يَوْمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ»؛ «يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ». ترکیب این آیه‌ها و باور کیهان‌شناختیِ قرآن درباره‌ی آسمان‌های هفت‌گانه و عروج و نزول فرشتگان تفسیر تازه‌ای از جا و زمانی که به باور قرآن «عذاب از آن‌جا و آن‌گاه خواهد آمد» را ارائه می‌کند.
📚 عهد جدید،‌ رساله‌ی دوم پطرس، بخش ۳، بندهای ۸ تا ۱۰: لیک، ای عزیزان، این نکته‌ای است که نباید از آن غافل باشید: برای خداوند، یک روز چون هزار سال است و هزار سال چون یک روز. خداوند، ‌آنچنان که پاره‌ای او را متهم به تأخیر می‌کنند،‌ در تحقق آنچه وعده داده تأخیر نمی‌کند، ‌بلکه نسبت به شما شکیبایی در پیش می‌گیرد، چرا که می‌خواهد کس هلاک نشود،‌ بلکه همگان به توبه برسند. روز خداوند همانندِ دُزد خواهد آمد؛ در آن روز، آسمان‌ها با غرّشی از هم خواهند پاشید و عناصرِ برافروخته آب خواهند شد و زمین با اعمالی که در خود نهفته دارد،‌ خواهد سوخت. [پ.س.]

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_بیست‌ونهم #جزء_بیست‌ونهم (فرسته‌ی ۲ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

📌 موضوع‌‌ها: نشانه‌های ظهور منجی و آخرالزمان؛ روز جدایی و داوری.


📖 سوره‌ی قیامه، آیه‌های ۷ تا ۹
فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ ﴿٧﴾ وَ خَسَفَ الْقَمَرُ ﴿٨﴾ وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ﴿٩﴾
(بگو:) در آن هنگام كه چشم‌ها از شدّت وحشت به گردش در آيد، ﴿٧﴾ و ماه بى‌نور گردد، ﴿۸﴾ و خورشيد و ماه يك جا جمع شوند، ﴿۹﴾

🔻 این آیه‌ها و آیه‌های مشابه در قرآن را می‌توان در بندها و بخش‌های متعددی از عهد جدید یافت. به نظر می‌آید که بسیاری از آیه‌های مرتبط با مفاهیم آخرالزمان، رستاخیز، و داوری بازتابِ آموزه‌های مشابه از عهد جدیدند. البته عهد جدید این رویدادها را با ظهور عیسی در آخر‌الزمان مرتبط می‌داند.
📚 عهد جدید، انجیل مَتّیٰ، بخش ۲۴، بند ۲۹: بی‌درنگ پس از پریشانیِ آن روزها، آفتاب تیرگی خواهد یافت و ماه پرتویِ خویش نخواهد فشاند و اختران از سپهر فروخواهند ریخت و قدرت‌های آسمان‌ها به لرزه درخواهند آمد. [پ.س.]
📚 عهد جدید، انجیل لوقا، بخش ۲۱، بند ۲۵ و ۲۶: و در آفتاب و ماه و اختران نشانه‌ها خواهد بود. بر زمین،‌ ملت‌ها دچار پریشانی خواهند گشت و دل‌نگران خروش دریا و امواج خواهند شد؛ آدمیان در انتظار آنچه باید بر عالم مسکون بگذرد،‌ از وحشت از پای درخواهند آمد، چه قدرت‌های آسمان‌ها متزلزل خواهند شد. [پ.س.]


📖 سوره‌ی مرسلات، آیه‌های ۱۱ تا ۱۴
وَ إِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ﴿١١﴾ لِأَيِّ يَوْمٍ أُجِّلَتْ ﴿١٢﴾ لِيَوْمِ الْفَصْلِ ﴿١٣﴾ وَ مَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ ﴿١۴﴾
و آنگاه كه پيمبران به ميقات آيند، ﴿١۱﴾ براى چه روزى تعيين وقت شده است؟ ﴿١۲﴾ براى روز داورى. ﴿١۳﴾ و تو چه دانى كه روز داورى چيست؟ ﴿١۴﴾

🔻 عبارت «یوم الفصل» در این آیه را بعضی از مترجمان به «روز داوری» برگردانده‌اند؛ در حالی که معنای دقیق آن «روز جدایی» است. مشابه این عبارات را در انجیل‌های عهد جدید می‌توان یافت.
📚 عهد جدید،‌ انجیل مَتّیٰ، بخش ۲۵، بند‌های ۳۱ و ۳۲: "چون پسرِ انسان [عیسی مسیح] در مجد خویش، به همراهِ جمله‌ی فرشتگان آید، آنگاه بر اورنگِ مجدِ خود تکیه خواهد زد. برابر او جمله‌ی ملت‌ها گرد خواهند آمد و او مردمان را از یکدگر جدا خواهد کرد، همچنان که شبان میش‌ها را از بزهای نر جدا می‌کند." [پ.س.]

🔻 شناختِ بافتار بایبلیِ قرآن در فهم این آیه‌ها کارگشاست، زیرا که سِیر آیه‌ها در این سوره مشابه سِیر وقایعی است که در انجیل مَتّیٰ از زبان عیسی درباره‌ی آخرالزمان نقل شده است. در بخشِ ۲۴ و ۲۵ از انجیل مَتّیٰ در عهد جدید، با عنوان «خطابه در باب آخر‌الزمان»، عیسی درباره‌ی رویدادهای آخرالزمان سخن می‌گوید، نشانه‌های پیش از ظهور خود را برمی‌شمارد و با تمثیل‌های گوناگون آن را پشتیبانی می‌کند، و از داوریِ اُخرَوی می‌گوید. عیسی مردم را از منجیانِ دروغین و پیامبران کذّاب که خواهند آمد و خود را مسیحا معرفی خواهند کرد برحذر می‌دارد و ظهور خود را «ناگهانی» و مانند «آذرخشی که در خاور می‌درخشد و تا باختر را روشن می‌سازد» می‌داند.

🔻 سراسر بخش‌های ۲۴ و ۲۵ از انجیل مّتَیٰ (و در بخش‌های مشابه از انجیل‌های نظیر، یعنی مَرقُس و لوقا) نمونه‌هایی از مشابهت با آیه‌های قرآنی و احادیث اسلامی درباره‌‌ی آخر‌الزمان، قیامت، و ظهورِ منجیِ موعود را می‌توان یافت. برای نمونه، تمثیل اخیر یادآورِ آیه‌ی ۶۹ سوره‌ی زُمَر است: «وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَ وُضِعَ الْكِتَابُ وَ جِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْحَقِّ وَ هُمْ لَا يُظْلَمُونَ».


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_بیست‌ونهم #جزء_بیست‌ونهم (فرسته‌ی ۳ از ۳)

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🖼 روز داوری: بازگشت عیسی مسیح، دمیدنِ در صورها، رستاخیزِ مردگانِ عُریان از گورها، سنجشِ آدمیان در ترازو، جدایی انسان‌ها و امت‌ها، و عذاب و نعیم. نقاشی اثر هانس مِمْلینگ در سده‌ی پانزدهم میلادی.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

📌 موضوع‌ها: زمانِ رستاخیز؛ ثبتِ اَعمالِ آدمی در کتاب؛ اقراء: خواندنِ لفظ یا طلبِ یاری؟


📖 سوره‌ی نازعات، آیه‌های ۴۲ تا ۴۴
يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا ﴿۴٢﴾ فِيمَ أَنتَ مِن ذِكْرَاهَا ﴿۴٣﴾ إِلَىٰ رَبِّكَ مُنتَهَاهَا ﴿۴۴﴾
در باره رستاخيز از تو مى‌پرسند كه فرارسيدنش چه وقت است؟ ﴿۴٢﴾ تو را چه به گفتگو در آن. ﴿۴۳﴾ علم آن با پروردگار تو است. ﴿۴۴﴾

🔻 قرآن علم به «ساعة» را فقط به خدا نسبت می‌دهد. همین آموزه را می‌توان در انجیل مَتّیٰ، انجیل مَرقُس، و کتابِ اعمالِ رسولان در عهد جدید نیز یافت.
📚 عهد جدید، انجیل مَتّیٰ، بخش ۲۴، بند ۳۶: زمان این روز [رستاخیز] و ساعت آن را کس نداند، نه فرشتگان آسمان‌ها و نه پسر، هیچ‌کس جز پدرِ و بَس. [پ.س.]
📚 عهد جدید، انجیل مَرقُس، بخش ۱۳، بند ۳۲: زمان این روز [رستاخیز] یا ساعتِ آن را کس نداند، نه فرشتگان آسمان‌ها و نه پسر، هیچ‌کس جز پدر. [پ.س.]
📚 عهد جدید، اعمال رسولان، بخش ۱، بند ۷: ایشان را پاسخ گفت: "دانستن زمان‌ها و اوقاتی که پدر به اقتدار خویش مقرر کرده است، بر شما مقدر نیست." [پ.س.]


📖 سوره‌ی مطففین، آیه‌های ۱۸ تا ۲۱
كَلَّا إِنَّ كِتَابَ الْأَبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ ﴿١٨﴾ وَ مَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ ﴿١٩﴾ كِتَابٌ مَّرْقُومٌ ﴿٢٠﴾ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ ﴿٢١﴾
نه چنين است، در حقيقت، كتاب نيكان در «علّيّون» است. ﴿١٨﴾ و تو چه دانى كه «علّيّون» چيست؟ ﴿١٩﴾ كتابى است نوشته‌شده. ﴿٢٠﴾ مقرّبان آن را مشاهده خواهند كرد. ﴿٢١﴾

🔻 موضوع ثبتِ اَعمال آدمی در قرآن می‌تواند بازتاب همین آموزه در بایبل عبری و در عهد جدید باشد که آن را در کتاب دانیال (بخش ۷، بند ۱۰)، ‌کتاب مَلاکیِ نبئ (بخش ۳،‌بند ۱۶)؛ مکاشفه‌ی یوحنّا (بخش ۲۰، بند ۱۲)، کتاب دوم اَخنوخ (تفسیرِ بر بندهای ۱۰ تا ۱۲ از بخش ۸۲)، و تفسیرِ یهودیِ میشنا (پِرکِی آبوت، بخش ۲، بند ۱) می‌توان یافت.
📚 متون پسابایبلی، میشنا، پِرکِی آبوت (فصلِ آباء)، بخش ۲، بند ۱: توجهت را به سه چیز معطوف دار و آنگاه دیگر در چنگال گناه گرفتار نخواهی شد و آگاه باش که چه چیزی بر فراز تو است: چشمی که می‌بیند، گوشی که می‌شنود، و تمامی اَعمالت که در کتابی نوشته می‌شوند. [ز.م.]


📖 سوره‌ی علق، آیه‌ی ۱
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ
بخوان به نام پروردگارت كه آفريد.

🔻 نزد مفسران و محدثان مشهور است که آیه‌های آغازینِ سوره‌ی علق نخستین آیه‌هایی‌اند که پیامبر اسلام، بنا بر احادیثِ اسلامی، آن‌ها را بر زبان آورده است. واژه‌ی «اقْرَأْ» معمولاً به «بخوان» برگردانده می‌شود و مفسران معنای «خواندنِ لفظی» را به آن نسبت داده‌اند، و احادیثی نیز این معنا را پشتیبانی می‌کنند. اما عبارت «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ» مشابه عبارتِ «وَ-یِقرأ بِشِم یهوه» (וַיִּקְרָא֙ בְּשֵׁם יְהוָ֔ה) در بایبل عبری است که معنای آن «از نامِ پروردگارت یاری بخواه» است. یعنی در این آیه، «اقْرَأْ» می‌تواند به‌معنای «خواندنِ لفظی» نباشد (برخلاف آنچه در نقل‌ها آمده است که پیامبر به فرشته‌ می‌گوید که «خواندن» نمی‌داند) بلکه به معنای «یاری طلبیدن» و «استمداد کردن» از نام پروردگار است. در این معنا، «اقْرَأْ» ناظر به عمل است نه به لفظ و کلام.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#بایبل #قرآن #رمضان #روز_سی‌ام #جزء_سی‌ام

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

🔻 هر روز در ماه رمضان ۱۴۴۱ ق درباره‌ی ارتباط بینامتنیِ قرآن با متون بایبلی و پسابایبلی در قالب ارائه‌ی ارجاعاتی از قرآن به زیرمتن‌های بایبلی‌اش یادداشت‌هایی نوشتم.

🔻 امیدوارم این بررسی تطبیقی، هرچند بسیار ساده و کوتاه، در درک ما از نحوه‌ی شکل‌گیری متن قرآن در بافتار برجامانده از فرهنگ و متون بایبلی و پسابایبلی، و شناخت ما از گفت‌وگوی قرآن با آن متون مؤثر بوده باشد.
منبع اصلی من برای این یادداشت‌ها کتاب «قرآن و بایبل: متن و تفسیر» نوشته‌ی گابریل سعید رینولدز بود، هرچند در مواردی از منابع دیگر در همین حوزه‌ی مطالعاتی و پژوهشی نیز استفاده کردم و یافته‌های پژوهشی خود را نیز در موارد بسیار معدودی در یادداشت‌ها آوردم.

🔻 آیه‌ها و موضوعاتی که می‌شد درباره‌ی ارجاعات آن‌ها به متون بایبلی و پسابایبلی نوشت بسی بیشتر از این موارد معدود و محدودی بود که در سی روز گذشته ارائه شدند. در آینده در همین شبکه (کانال) خواهم کوشید تا بعضی از مشابهت‌ها، اقتباس‌ها، گرته‌برداری‌ها، و گفت‌وگوهای بینامتنی قرآن با متون بایبلی را به دقت و جزئیات بیشتری بررسی و نقد کنم.

#بایبل #قرآن

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
🔍 نقدی بر روش تفسیر معروف به «تفسیر قرآن به قرآن»

✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از «اماکنِ مقدسِ عمومی، اشتراکی، و مصادره‌شده: در باب منابعِ برخی فقره‌های قرآنی» نوشته‌ی گیوم دی

🔻 گیوم دی در فصلی از کتاب تشریکِ امر مقدس: انتقالات، درآمیختگیِ نیایش‌ها، و رقابت‌های میان‌دینی با عنوان «اماکنِ مقدسِ عمومی، اشتراکی، و مصادره‌شده: در باب منابعِ برخی فقره‌های قرآنی (سوره‌ی مریم، آیات ۱۶ تا ۳۳)» که در ۶۷ صفحه در سال ۲۰۱۲ به زبان فرانسه منتشر شده است، به بررسی روایت قرآن از بارداری مریم، وضع حمل او، و معجزات نقل‌شده در آیات سوره‌ی مریم می‌پردازد و آن‌ها را با یافته‌ها و نظریه‌های باستان‌شناختی، متن‌شناختی، و روایت‌شناختی بررسی می‌کند.

🔻 گیوم دی گزارش و تحلیلی از ارتباط میان متون بایبلی، شواهد تاریخی و باستان‌شناختی، و متن قرآن ارائه می‌کند که به این فرضیه می‌رسد: بخش‌هایی از سوره‌ی مریم در سال‌های پایانی زندگی پیامبر اسلام پس از آنکه مسلمانان به شام رسیده بوده‌اند، یا حتی پس از درگذشت پیامبر، نوشته شده است. او در این فرضیه‌پردازی از پژوهش‌های اِستِفِن شومِیکِر نیز بهره می‌برد (در یادداشتی جداگانه از اِستِفِن شومِیکِر خواهم نوشت).

🔻اما پیش از بررسی آن آیات در مباحث روش‌شناختی، این پیش‌فرضِ متداول در میان عمومِ مسلمانان را نقد می‌کند که «قرآن کتابی است که هیچ بافتار (context) پیشینی ندارد». بالعکس، او می‌کوشد تا نشان دهد که متنِ قرآن زمانی فهمیده می‌شود که بافتارهای برجا مانده از فرهنگ بایبلی و اشارات آن به متون بایبلی شناخته شوند.

🔻او اشاره می‌کند که در قرآن به‌ندرت از شخصیتی معاصر با پیامبر اسلام نام برده می‌شود، بافتار و زمینه‌ی آیات یا سوره‌ها در موارد بسیاری مشخص نیستند، در بسیاری از موارد مرجع ضمایر در آیات معلوم نیستند و محل اختلاف‌اند، و حتی در موارد بسیاری از متن آیات نمی‌توان تشخیص داد که گوینده‌ی سخنْ پیامبر است یا الله است. او به همراه شواهد و دلایل دیگری ادعا می‌کند که قرآن ابتدا یک «کتاب» نبوده است و بنا نبوده است که یک کتاب باشد؛ بلکه مجموعه‌ای از نوشتارها با سبک‌های ادبی گوناگون بوده است که پس از پیامبر در کنار هم جمع شده‌اند؛ و خود فرآیندِ جمع‌آوری در مواردی صورت اصلی آن متون را پوشانده است.

🔻 بر همین اساس، او دو پیش‌فرض بنیادی دیگر که در میان قرآن‌پژوهان مسلمان متداول است را نقد می‌کند و مدعی می‌شود که:
(۱) این‌گونه نیست که بتوان همواره بخش‌هایی از قرآن را در پرتوی بخش‌های دیگری از قرآن سنجید یا فهمید (چالشی پیش روی روش تفسیر قرآن به قرآن)؛ و
(۲) نمی‌توان همواره سیره‌ی پیامبر را بر آیه‌ها و سوره‌ها منطبق کرد و نمی‌توان همواره از سیره برای فهم یا تفسیر قرآن بهره برد (چالشی پیش روی تفسیر قرآن با روایاتِ سیره و روایاتِ شأن نزول).


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Dye, Guillaume. "Lieux saints communs, partagés ou confisqués: aux sources de quelques péricopes coraniques (Q 19:16–33)." In I. Dépret and G. Dye (eds.), Partage du sacré: Transferts, dévotions mixtes, rivalités interconfessionnelles. Brussels: E. M. E. and Intercommunications, 2012, 55–122.

#کتاب‌شناسی #قرآن‌پژوهی #جمع_قرآن #سیره #تاریخ_اسلام #بایبل

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 گیوم دی اسلام‌پژوه و قرآن‌پژوه فرانسوی و متولد ۱۹۷۴ میلادی است.

@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «عید میلادِ مسیح در قرآن: گزارشِ قرآن از ولادت عیسی و سنت محلی فلسطین» نوشته‌ی اِستِفِن شومِیکِر

🔻 استِفِن شومِیکِر در مقاله‌ی «عید میلادِ مسیح در قرآن: گزارشِ قرآن از ولادت عیسی و سنت محلی فلسطین» گزارشی که قرآن از روایتِ وضعِ حمل مریم و ولادت عیسی در سوره‌ی مریم ارائه می‌کند را در پرتوی یافته‌های تازه‌ی باستان‌شناسی و بررسی‌های متنی نقّادی می‌کند. اهمیت این مقاله زمانی آشکار می‌شود که بدانیم روایتِ قرآن از ولادت عیسی در سوره‌ی مریم تلفیقی از دو سنّت و روایتِ کاملا جدا از هم در مسیحیت است، و آن دو روایت نیز تنها در متون مشکوکِ (آپوکَریفا) مسیحی نقل شده‌اند.

🔻 مقاله با تمرکز بر یافته‌های باستان‌شناختی آغاز می‌شود که در سال ۱۹۹۷ میلادی بقایای کلیسایی را در میانه‌ی مسیر بیت‌لحم به اورشلیم یافته‌اند که با کلیسایی که متونِ پساباستان آن را «کلیسای منزل‌گاه مادرِ خدا» [۱] یا «کلیسای منزل‌گاه مریم» [۲] معرفی می‌کنند مطابقت داشته است و برای سده‌های بسیاری مفقود بوده است. این کلیسا در مسیحیت بر طبق آنچه در «انجیلِ طفولیتِ جِیمز» [۳] آمده است مکان ولادت عیسی دانسته می‌شده است.

🔻 اما در قرن دوم میلادی با حمایت روایت‌های موجود در انجیل‌های مَتّیٰ و لوقا در عهد جدید، مسیحیان «کلیسای مَهد» [۴] در بیت‌لحم را به عنوان مکان تولد عیسی پذیرفتند، و در نتیجه «کلیسای منزل‌گاه مریم» جایگاه خود را از دست داد. پس از این تحول، «کلیسای منزل‌گاه مریم» کوشید تا هویت خود را با انتساب به دو رویداد مهم دیگر در سنّت مسیحی بازیابی کند. یکی از آن رویداد‌ها فرار خانواده‌ی عیسی (یعنی یوسف همسر مریم، مریم، و عیسی که نوزاد است) چند هفته پس از ولادت عیسی به مصر بود. در سنّت مسیحیِ منسوب به این کلیسا، معجزاتی همچون خوردنِ مریم از خرمای درخت نخل و جاری‌شدن آب برای مریم در حین فرار به سوی مصر در مکانی روی داده است که «کلیسای منزل‌گاه مریم» در آن‌جا ساخته شده است.

🔻 یعنی این کلیسا تنها محلی است که در سنّت‌های عبادی و زیارتی‌اش هم روایت ولادت عیسی و هم روایت فرار خانواده‌ی عیسی به مصر با هم تلاقی دارند. این روایت‌ها دست‌کم از قرن سوم میلادی و در دیرترین زمان از قرن پنجم میلادی موجود بوده‌اند و به زبان سُریانی نیز ترجمه شده بوده‌اند. از سوی دیگر، تلاقی این دو روایات مسیحی (یعنی ولادت عیسی؛ و فرار خانواده‌ی عیسی به مصر) که فقط در این کلیسا نمود یافته است با جزئیاتی که در سوره‌ی مریم از ولادت عیسی و ظاهرشدن معجزات در قرآن آمده است مطابقت دارند. بر این اساس پژوهشگران ادعا می‌کنند که روایت موجود در قرآن از طریق ترجمه‌های سُریانی به فضای فرهنگیِ عربستان و سپس به قرآن راه یافته‌اند.

🔻 اما برخلاف تبیین‌های معمول، یعنی راه‌یابی این روایت‌ها از طریق ترجمه‌های سُریانی به قرآن، شومِیکِر ادعا می‌کند که پیامبر یا مسلمانان هنگامی توانسته‌اند به این روایاتِ مسیحی دسترسی بیابند که در فلسطین به خودِ آن کلیسا دست یافته‌اند، آنگاه کوشیده‌اند تا دو روایت مرتبط با این کلیسا را در قالب یک روایت بازآفرینی کنند. مقاله‌ی شومِیکِر‌ نشان می‌دهد که چرا دو گزارش مستقل از هم در سنت‌های مسیحی در قرآن به‌صورت یک روایت و درباره‌ی یک زمان (ولادت عیسی) نقل شده است.

🔻 همچنین، شومِیکِر بر پایه‌ی شواهد باستان‌شناختی و متنی نشان می‌دهد که نه‌تنها مسلمانان کلیسای منزل‌گاه مریم را به مسجد تبدیل کرده بودند و به‌عنوان مکان ولادت عیسی گرامی می‌داشته‌اند، بلکه معماریِ قُبَّة الصخره در اورشلیم که در زمان عبدالملک ابن مروان ساخته شده است نیز از معماریِ کلیسای منزل‌گاه مریم اقتباس شده است و به‌نحوی بازآفرینی آن کلیسا/مسجد بر روی کوه معبد در اورشلیم بوده است.

🔻 بنا بر این فرضیه، یا پیامبر بیش از آنچه در روایت‌های اسلامی گفته شده است زنده بوده است، یا پس از درگذشت پیامبر بخش‌هایی به قرآن افزوده‌ شده است.

📝 پی‌نوشت‌ها
[1] Kathisma of the Theotokos / Seat of the God-Bearer
[2] Church of the Seat of Mary
[3] Protoevangelium of James/ Infancy Gospel of James
[4] Church of the Nativity

📝 همچنین، برای ترجمه‌ای از گزارش متون مسیحی از معجزاتی که در سفر خانواده‌ی عیسی به مصر ظاهر شده است بنگرید به یادداشت‌های زیر در همین شبکه‌ی تلگرامی 👇🏼
https://t.me/anqanotes/69
https://t.me/anqanotes/70


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Shoemaker, Stephen. "Christmas in the Qur’an: The Qur’anic Account of Jesus’ Nativity and Palestinian Local Tradition." Jerusalem Studies in Arabic and Islam 28 (2003): 11–39.

#کتاب‌شناسی #قرآن‌پژوهی #جمع_قرآن #سیره #تاریخ_اسلام #بایبل

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
✍🏼 استِفِن شومِیکِر استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه اُرِگُن در ایالات متحده، و متولد ۱۹۶۸ میلادی است.

@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «به سوی فهم جهان‌بینی قرآن
» | جستجوی جهان‌بینی قرآن در آخرینِ پژوهشِ ابوزید: قرآن به‌مثابه‌ی گفتمان‌ها

بخش ۱ از ۲

🔻 امروز، ۱۰ جولای ۲۰۲۰ میلادی، دهمین سالگرد درگذشت نصر حامد ابوزید، اندیشمند و قرآن‌پژوه مسلمان مصری است. او ۱۰ سال پیش در ۵ جولای ۲۰۱۰ میلادی، در ۶۶ سالگی، به علت ابتلاء به بیماری ناشناخته‌ای، در قاهره درگذشت. ابوزید برای پژوهشگران ایرانی و فارسی‌زبان نامی شناخته‌شده است، چه به علت ترجمه‌ی بعضی از کتاب‌ها و مقاله‌ها و مصاحبه‌هایش به فارسی، و چه به علت گرایش بعضی از نواندیشان دینی ایرانی به آراء و اندیشه‌هایش.

🔻 یکی از آخرین آثار او، اگر نگوییم آخرین اثر مکتوب او‌، مقاله‌ای است در بیش از ۴۰ صفحه با عنوان «به سوی فهم جهان‌بینی قرآن» که تاکنون به فارسی ترجمه نشده است و در ایران ناشناخته مانده است. این مقاله در سال ۲۰۱۱ میلادی، یعنی چند ماه پس از درگذشت ابوزید، در کتاب چشم‌اندازهای نو به قرآن با ویراستاری گابریل سعید رینولدز منتشر شده است. در صفحه‌ی تقدیم کتاب این‌چنین نوشته شده است:
“به یاد نصر حامد ابوزید (۱۹۴۳ — ۲۰۱۰) روانش شاد”

🔻 کتاب دربردارنده‌ی ۲۰ مقاله از برجسته‌ترین قرآن‌پژوهان معاصر از جمله گابریل سعید رینولدز، اندرو‌ ریپین، رابرت هویلند، نصر ابوزید، سیدنی گریفیث، مانفرد کراپ، عمران البداوی، جوزف ویتزتم، آدام سیلوراستاین، و دیگران پژوهشگران است. مقاله‌های کتاب در پنج بخش سامان یافته‌اند:
۱. روش در مطالعات قرآنی؛
۲. قرآن و شواهد مادی؛
۳. واژگان قرآنی؛
۴. قرآن و بافتار دینی آن؛ و
۵. قرآن و ادبیات بایبلی.

🔻 مقاله‌ی ابوزید در بخش «روش در مطالعات قرآنی» منتشر شده است و همان‌گونه که عنوان فرعی مقاله نشان می‌دهد، دربردارنده‌ی زندگی‌نامه‌ی خود‌نوشت ابوزید و سیر اندیشه‌های قرآن‌پژوهانه‌ی او از کودکی تا زمان نگارش مقاله است. در آغاز مقاله، ابوزید می‌نویسد که او مدت‌ها است به این مطلب فکر می‌کند که چرا صحابه‌ی پیامبر اسلام در هنگام جمع‌آوری مصحف (قرآن) آن را به ترتیب طول سوره‌ها تنظیم کرده‌اند، و نه به ترتیب تاریخی و زمانی؟ پاسخی که او به این پرسش می‌دهد این است که شاید اگر مصحف به ترتیب تاریخی و زمانی مرتب شده بود به کتابی تاریخی تبدیل می‌شد و دیگر نمی‌توانست همچون پیامی الهی نگریسته شود. اما این چینش، یعنی ترتیب مصحف، به زعم ابوزید، منشاء تضادها، تناقض‌ها، و تنش‌های بسیاری شده است که فقط منحصر به دامنه‌ی مسائل فقهی نیست، بلکه تقریباً همه‌ی مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده‌ی جهان‌بینی قرآن را دربرمی‌گیرد؛ مؤلفه‌هایی همچون ماهیت خدا و صفات الهی، ماهیت انسان، و آخرت‌شناسی. البته ابوزید اعتراف می‌کند که با آنکه چینش سوره‌ها و آیه‌های قرآن به ترتیب تاریخی و زمانی می‌تواند بسیاری از مسائل را پاسخ دهد، اما از پاسخ‌گویی به مسائل پیچیده‌ی کلامی عاجز است.

🔻 از نگاه ابوزید،‌ روشی که هریک از رهیافت‌های موجود در فرهنگ اسلامی برای فهم و تفسیرِ جهان‌بینی قرآن در پیش گرفته‌اند تضادها و تناقض‌ها و تنش‌ها را افزایش داده است. فیلسوفان به ابعاد هستی‌شناختی/معرفت‌شناختی یا متافیزیکی قرآن پرداختند؛ متکلمان به پرسش‌های مربوط به وجود خدا و اوصاف و افعال او، و وظایف و مسؤولیت‌های انسان پرداختند؛ فقیهان به ابعاد حقوقی و شرعی پرداختند؛ و عارفان و صوفیان خود را با ابعاد روحی و اخلاقی مشغول کردند. در نتیجه، با آنکه همه‌ی رویکردهای فوق به‌نحوی در‌هم‌تنیده‌اند، اما جهان‌بینی قرآن در میان آن‌ها تکه‌تکه شده است.

🔻 روشی که ابوزید برای رفع این مشکل پیشنهاد می‌کند، نه اعتماد به چینشِ سوره‌ها به ترتیب مصحف است، و نه اتکاء به ترتیب تاریخی و زمانی سوره‌ها. او راه سوم، یا به تعبیر خود او «راه میانه»، را پیشنهاد می‌کند: توجه به «گفتمان‌های قرآن». او مواجهه با قرآن را مواجهه با مجموعه‌ای از گفتمان‌ها می‌داند که در عین اینکه هر گفتمان تا حدودی استقلال دارد اما همگی در‌هم‌تنیده‌اند، و قرآن جهان‌بینی خود را از طریق آن‌ها صورت‌بندی کرده است.

🔻 ابوزید در ادامه‌ی مقاله، به تفصیل، سیر تحولات فکری و اندیشگی خود را از دورانی که کودکی کُتّابی بوده است و در ۸ سالگی قرآن را حفظ کرده است، تا دورانی که به‌عنوان تکنسین شغلی یافته تا به‌جای پدر که تازه درگذشته است برای خانواده‌اش درآمدی حاصل کند، تا دوران جوانی و تحصیل در دانشگاه و همراهی با جریان‌های فکری و سیاسی مصر، تا تدریس در دانشگاه و تألیف آثارش را آورده است. این بخش از مقاله برای شناخت نحوه‌ی شکل‌گیری اندیشه‌های ابوزید درباره‌ی اسلام و قرآن و جامعه‌ی اسلامی در دوران مدرن بسیار حائز اهمیت است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «به سوی فهم جهان‌بینی قرآن» | جستجوی جهان‌بینی قرآن در آخرینِ پژوهشِ ابوزید: قرآن به‌مثابه‌ی گفتمان‌ها

بخش ۲ از ۲

🔻 ابوزید برای ترسیم سیر تحولات فکری و پژوهشی خود درباره‌ی قرآن، چهار رهیافت مواجهه با قرآن را به ترتیب بررسی می‌کند و در خلال این بررسی‌ها آراء و نظراتش را نیز می‌آورد. او‌ از رهیافت کلامی به قرآن آغاز می‌کند، سپس به رهیافت صوفیانه و عارفانه می‌پردازد، آنگاه به سراغ رهیافت فقهی می‌رود، و در پایان رهیافت فلسفی را بررسی می‌کند.

🔻 در دو‌ بخش پایانی مقاله، ابوزید درباره‌ی چرخش نگاهش به قرآن به مثابه‌ی متنی تاریخی و فرهنگی می‌نویسد، که در کتاب معروفش «مفهوم النص» نمود یافته است. اما ابوزید در این‌جا متوقف نمی‌شود و ابراز می‌کند که در سال‌های اخیر (در زمان نگارش مقاله) متوجه شده است که مواجهه با قرآن به‌مثابه‌ی متنی تاریخی و فرهنگی به تنهایی پاسخ‌گوی پرسش‌ها و تضادها و تناقض‌های موجود در قرآن و در فرهنگ برآمده از آن نیست. بنابراین او به‌جای آنکه قرآن را صرفاً به‌مثابه‌ی «متن» بنگرد، اکنون می‌پندارد که قرآن مجموعه‌ای از «گفتمان‌ها» است.

🔻 ابوزید در این مقاله، در متأخرترین دوره‌ی فکری خود، قرآن را مجموعه‌ای از گفتمان‌ها معرفی می‌کند که هریک بافتار تاریخی خاص خود را دارند و تا حدودی مستقل‌اند اما در قرآن در هم تنیده شده‌اند. این گفتمان‌ها، برخلاف تصوری که قرآن متنی «تک‌صدایی» است، تولید فضایی «چندصدایی» کرده‌اند که نه‌تنها زمینه‌ها و شرایط خاص خود را داشته‌اند، بلکه مخاطبان گوناگونی نیز داشته‌اند.

🔻 ابوزید به پژوهشگر قرآن پیشنهاد می‌کند که در مواجهه با قرآن با نگاه «گفتمانی» نخست به این مطلب توجه کند که «گوینده‌ی سخن» کیست و «مخاطبان سخن» کیستند. آنگاه به نوع گفتمان توجه کنند که آیا استدلالی، اقناعی، جدلی، آمرانه و ناهیانه، توصیفی، توصیه‌ای، شمول‌گرا، یا حصرگرا است. در این نگاه، ابوزید آیه یا سوره را واحد بررسی قرآن نمی‌داند، بلکه یک گفتمان است که واحد بررسی قرآن و راه رسیدن به شناخت ابعاد جهان قرآن و جهان‌بینی آن است. او در واپسین بندهای مقاله پنج بُعد از ابعادِ «جهان قرآن» (و نه «جهان‌بینی قرآن») را نام می‌برد و به اختصار درباره‌شان توضیح می‌دهد:
۱. کیهان‌شناسی
۲. روابط الهی-انسانی
۳. اخلاق و رفتارهای اخلاقی
۴. جامعه
۵. مجازات و حدود
او اذعان می‌کند که جهانِ قرآن ابعاد دیگری نیز دارد، و برای بازسازی و فهم جهان‌بینی قرآن باید همه‌ی این ابعاد و در هم‌تنیدگی‌های آن‌ها را در نظر گرفت.


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Abu Zayd, Nasr. "Towards Understanding the Qur’an’s Worldview: An Autobiographical Reflection.” in New Perspectives on the Qur’an: The Qur’an in Its Historical Context 2, ed. Gabriel Said Reynolds (London: Routledge, 2011), 47-88.

#کتاب‌شناسی #قرآن‌پژوهی #نصر_حامد_ابوزید #قرآن #ترتیب‌_مصحف #ترتیب_تاریخی #جهان‌بینی #گفتمان

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 نصر حامد ابوزید، اندیشمند و قرآن‌پژوه مسلمان مصری (۱۹۴۳ — ۲۰۱۰)

@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم

بخش ۱ از ۳

🔻 جزِف ویتزتِم در مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» (The Foundations of the House) به بررسی آیه‌های ۱۲۷ تا ۱۲۹ از سوره‌ی بقره می‌پردازد (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ...). در این آیه‌ها بنای «البیت»، که احتمالاً اشاره به «کعبه» است، به ابراهیم و اسماعیل نسبت داده شده است. ویتزتِم می‌کوشد تا نشان دهد که توصیف قرآن از بنای پرستشگاه یا بَیت که به دست ابراهیم و اسماعیل انجام شده باشد در متون قانونی بایبلی موجود نیست اما این روایت را در سنّت‌ها و متون پسابایبلی که ناظر به تفسیرهای فصل ۲۲ از سِفر پیدایش از بایبل عبری‌اند می‌توان ریشه‌یابی کرد.

🔻 یکی از نکات کلیدی که در مقاله‌ی ویتزتم به آن پرداخته شده است این مطلب است که میان روایات پسابایبلی درباره‌ی ابراهیم و ساختن قربانگاه و خانه‌ای برای خدا با کمک اسحاق در اورشلیم با روایت قرآن درباره‌ی ابراهیم و ساختن خانه‌ای برای خدا با کمک اسماعیل در مکه شباهت‌های انکارناپذیری وجود دارد. نویسنده ادعا می‌کند که روایت‌های پسابایبلی که ناظر به ماجرای آزمایش ابراهیم، قربانی‌کردن اسحاق، و ساخت پرستشگاه/قربانگاه در اورشلیم بر تپه‌ی موریاه (מוריה) به دست ابراهیم و اسحاق بوده است در روایت قرآن به اقتضای باورهای قومی اعراب که خود را از فرزندان اسماعیل می‌دانسته‌اند به ماجرای قربانی اسماعیل و ساخت پرستشگاه کعبه در مکه به دست ابراهیم و اسماعیل تبدیل شده است. این تغییر، هم کارکرد هویت‌بخشی برای اعراب و دین تازه را داشته است و هم جایگاه مکه را با انتساب به ابراهیم تقویت می‌کرده است.

🔻 او برای اثبات این ادعا، متن قرآن و تفسیرهای مسلمانان بر قرآن را با متون رَبَّنیِ یهودی، و مواعظ و تفسیرهای مسیحی به زبان یونانی، سُریانی، و قِبطی که ناظر بر فصل ۲۲‌ از سِفر پیدایش‌اند مقایسه می‌کند. ویتزتم با این بررسی، خاستگاه روایت قرآن و مسیر رسیدن این مطالب از متون پسابایبلی به قرآن، و نحوه‌ی تحول و اقتباس آن‌ها در راستای تحقق نیازهای قرآن را نشان می‌دهد. این مطلب نقطه‌ی عزیمت ویتزتم از نظر قرآن‌پژوهانی همچون هنری اسمیث، هِینریش اشپایِر، شِلُمُ دُف گُیتاین، و اوری رُبین است که روایت‌های قرآنیِ ناظر به ساخت پرستشگاه به دست ابراهیم را مقتبس از فصل ۲۲ از کتاب یوبیل (Book of Jubilees) می‌دانند. کتاب یوبیل از متون یهودی سده‌ی دوم پیش از میلاد است که از دوران پیش از اسلام نزد کلیسای ارتدوکس اتیوپی (حبشه) معتبر محسوب می‌شده است.

🔻 ویتزتم در آغاز مقاله متذکر می‌شود که متن این آیه توجه مفسران مسلمان و قرآن‌پژوهان را به خود جلب کرده است زیرا از یک سو، واژه‌ی «اسماعیل» در کنار «ابراهیم» نیامده است و در پایان جمله ذکر شده است و نوعی تعلیق به همراه دارد؛ و از سوی دیگر، نقل شده است که در بعضی از قرائات قرآن همچون قرائت عبدالله ابن مسعود و قرائت اُبَیّ ابن کَعب پیش از آغاز دعا (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ...) واژه‌ی «یقولان» یعنی «آن دو نفر گفتند» آمده است. این مطالب در کنار توجه به آیه‌ی پیشین (آیه‌ی ۱۲۶) بعضی قرآن‌پژوهان، همچون اِدموند بِک، را بر آن داشته است تا بخش نخست آیه یعنی «وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمَاعِيلُ» را افزوده‌ای بدانند که بعدها به قرآن اضافه شده است. اما ویتزتم شواهد را برای اثبات این ادعا کافی نمی‌داند و در مقاله‌ی خود فرض می‌کند که کل آیه در متن اولیه‌ی قرآن موجود بوده است و بررسی‌های خود را با این فرض پیش می‌برد.

🔻شواهد و تحلیل‌های ویتزتم به طور عمده بر دو روش تکیه دارند: بررسی‌های روایت‌شناختی (ساختار و عناصر روایت)، و بررسی‌های واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی. در بررسی‌های واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی، ویتزتم ابتدا به بررسی معنای عبارت «يَرْفَعُ الْقَوَاعِد» نزد مفسران مسلمان می‌پردازد و ذکر می‌کند که معنای «قواعد» در متون تفسیری اسلامی روشن نیست و به معانی گوناگونی همچون أساس (قُرطُبی)، ستون‌ها (زَمَخشَری)، جدار و دیوارها (کَسائی)، و ردیف‌های خشت و سنگ (زَمَخشَری) اخذ شده است. او در میانه‌های مقاله، هنگامی که به دنبال نشان‌دادن اقتباس عبارت «یرفع القواعد» از عبارات موجود در متون سِریانی است، دوباره به بررسی‌های واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی بازمی‌گردد.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍2
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم

بخش ۲ از ۳

🔻 ویتزتم در بررسی‌های روایت‌شناختی به روایت‌های موجود در آثار پسابایبلیِ یهودی و مسیحی اشاره می‌کند که در شرح و تفسیر فصل ۲۲ سِفر پیدایش نگاشته شده‌اند. در بندهای ۱، ۲، و ۷ تا ۱۳ از فصل ۲۲ از سِفر پیدایش، روایت قربانی‌کردن اسحاق این‌چنین ذکر شده است:
📚 پس از این وقایع چنین روی داد که خدا ابراهیم را آزمود و او را گفت: "ای ابراهیم!" پاسخ گفت: "لبیک!" خدا گفت: "پسر خویش، یگانه‌ی خود که او را عزیز می‌داری، اسحاق را برگیر و به سرزمین موریّا[ه] برو، و در آنجا او را چون قربانیِ سوختنی بر کوهی که بر تو معین خواهم ساخت، تقدیم دار." ... اسحاق خطاب به پدر خود ابراهیم گفت: "پدرم!" او را پاسخ گفت: "لبیک،‌ فرزندم!" ادامه داد: "اینک آتش و هیزم، لیک بره از برای قربانی سوختنی کجا است؟" ابراهیم پاسخ گفت: "پسرم،‌ خدا بره از برای قربانیِ سوختنی مهیا خواهد ساخت." و هر دو با هم رفتند. چون به مکانی رسیدند که خدا بر او معین ساخته بود، ابراهیم در آنجا قربانگاه را بر پا داشت و هیزم را چید، پس آنگاه پسر خویش اسحاق را ببست و بر قربانگاه روی هیزم نهاد. ابراهیم دست دراز کرد و کارد را گرفت تا پسر خود را ذبح کند. لیک فرشته‌ی یَهُوَه از آسمان او را بخواند و گفت: "ابراهیم! ابراهیم!" پاسخ گفت: "لبیک!" فرشته گفت: "بر فرزند دست دراز مکن! او را هیچ گزندی مرسان! اکنون می‌دانم از خدا می‌ترسی: پسر خویش، یگانه‌ی خود، را از من دریغ نداشتی." ابراهیم دیدگان برآورد و قوچی بدید که شاخ‌هایش در بوته‌ای گرفتار آمده بود، و ابراهیم رفت و قوچ را گرفت و آن را چون قربانی سوختنی به جای پسر خویش تقدیم کرد. [ترجمه از پیروز سیّار]

🔻 تفسیرهای یهودی و مسیحی ذیل این بخش از سِفر پیدایش به وضوح ماجرایی را روایت می‌کنند که در آن همه‌ی مؤلفه‌های روایت قرآنی درباره‌ی ذبح و ساختن پرستشگاه موجودند اما به جای اسماعیل این اسحاق است که نقش نفر دوم را ایفاء می‌کند، چه به‌عنوان قربانی و چه به‌عنوان کسی که به ابراهیم در ساختن بیت / پرستشگاه / مذبح کمک می‌کند.

🔻 در کتاب «آثار یهود» (Antiquities of the Jews) نوشته‌ی یوسف فلاوی، مورّخ یهودی سده‌ی یکم میلادی، و نیز در موعظه‌نامه‌ای به زبان قبطی که منسوب به آمفیخولیوسِ آیکونی (قونَوی) اسقف مسیحی سده‌ی چهارم میلادی است، به نقش فعالِ اسحاق در همراهی با ابراهیم برای ساخت قربانگاه و معبد تصریح شده است. روایت موجود در منبع اخیر با بخش‌هایی از روایت قرآن که در آن اسماعیل پدر را حمایت می‌کند که به آنچه خدا به او دستور داده است عمل کند شباهت بسیار دارد (صافّات-۱۰۲: ... قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ...). افزون بر این دو منبع، منابع متعدّد دیگری به زبان سُریانی از نویسندگانی ناشناس در سده‌های چهارم و پنجم میلادی موجودند که مایه‌های داستانی مشابهی را در روایت‌های خود از این ماجرا آورده‌‌اند. در بعضی از این متون آمده است که اسحاق سنگ‌ها و چوب‌ها را جمع می‌کرد و بر دوش خود می‌گذاشت و برای ابراهیم می‌آورد، و ابراهیم آن‌ها را از فرزند محبوبش می‌گرفت و می‌چید.

🔻 یکی از مهم‌ترین منابع که روایت آن شباهت بسیاری با روایت قرآن دارد را می‌توان در کتاب یعقوب سروجی (درگذشت در ۵۲۱ میلادی) دید. یعقوب سروجی که از مسیحیانِ سُریانی‌ زبان است که این ماجرا را این‌چنین روایت کرده است:
📚 ابراهیم نزدیک شد و آتش را با تیغ خاموش کرد، و بر بالای کوه ساختِ قربانگاه برای خدا را آغاز کرد. استاد-معمارِ ایمان نزدیک شد و «ردیف‌‌های سنگ را می‌گستراند» تا در آنجا «بیتی» بنا کند برای مراسم‌های مذهبی که در آینده واقع می‌شدند. و هنگامی که اسحاق نگریست و دید که پدرش به چه کاری مشغول است خود سنگ‌ها را بلند می‌کرد و نزدیک می‌آورد که قربانگاه را بسازد. او دیده بود که کاهن (ابراهیم) مذبحی برای قربانی خود او (اسحاق) بنا می‌کند، و بدون نگرانی دست به کار گشته بود تا ساختِ بنا را با او (ابراهیم) به پایان ببرد؛ زیرا که او (ابراهیم) کاهن، استادِ معمار، و پدرِ بره (اسحاق) بود،‌ و اسحاق قربانی، آورنده‌ی سنگ، و فرزندِ کاهن بود. [ترجمه از نگارنده]

🔻 نکات قابل تأمل در کتاب منسوب به یعقوب سروجی وجود واژگان «بیت» و «گستردنِ ردیف‌های سنگ» در عبارت سُریانی است. ویتزتم با بررسی واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی عبارت سُریانی که در این مورد وام‌واژه‌ای از زبان یونانی است، و مقایسه‌ی آن با معادل‌های عربی‌اش، و بررسی دیگر آثار یعقوب سروجی که در آن‌ها از همین عبارت (یعنی «برکشیدن ردیف‌های سنگ») استفاده کرده است نشان می‌دهد که «گستردنِ ردیف‌های سنگ» در متن یعقوب سروجی به زبان سُریانی معادلِ عبارت «یرفع القواعد» در قرآن به زبان عربی است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم

بخش ۳ از ۳

🔻 ویتزتم در ادامه‌ی مقاله شواهد دیگری برای تقویت ادعای خود می‌آورد. از جمله، به شباهت‌های موجود میان دعای ذکر شده در قرآن از زبان ابراهیم و اسماعیل با دعاهای ذکر شده در تفاسیر یهودی (همچون «تفسیر کبیر» یهودیان) از زبان ابراهیم اشاره می‌کند. افزون بر این موارد، او واژه‌ی «ابتلی» که در آیه‌ی ۱۲۴ از سوره‌ی بقره آمده است را با واژه‌ی «ناسه» (נסה) که در فصل ۲۲ سِفر پیدایش آمده است معادل می‌داند که هر دو معنای «آزمایش» می‌دهند. ویتزتم شواهد دیگر نیز در تأیید ادعای خود در مقاله ارائه می‌کند.

✨ ویتزتم با این شواهد می‌کوشد تا نشان دهد که ماجرای ابتلای ابراهیم، دستور به ذبح فرزند، و بنای بیت و برکشیدن و گستردنِ ردیف‌های سنگ، هم در سِفر پیدایش و تفسیرهای پسابایبلی یهودی و مسیحی و هم در قرآن، در بستر روایی یکسان و به‌هم‌پیوسته‌ای نگاشته شده‌اند. به بیان دیگر، روایت ساختِ پرستشگاه (بیت) در اورشلیم به دست ابراهیم و اسحاق در مکانی که، به باور یهودیان، سلیمان بعداً در همان‌جا معبد اورشلیم را می‌سازد در قرآن بنا به اقتضاء هویت قومی و دینی به روایت ساخت کعبه در مکه به دست ابراهیم و اسماعیل تبدیل شده است.

📗 برای دسترسی به این مقاله بنگرید به:
Witztum, Joseph. "The Foundations of the House." Bulletin of the School of Oriental and African Studies 72 (2009): 25–40.

#کتاب‌شناسی #قرآن‌پژوهی #قرآن #بایبل #ابراهیم #کعبه #ذوالحجة

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 یوسف (جُزِف) ویتزتِم استاد دانشکده‌ی زبان و ادبیات عربی در دانشگاه عبری اورشلیم.

@anqanotes
✨کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» از کِوین فُن بِلَدِل

بخش ۱ از ۴

🔻 کوین فُن بِلَدِل در مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» کوشیده است تا نشان دهد که بر خلاف نظر بیشینه‌ی مفسران مسلمان که واژه‌ی «سبب» در قرآن را به معنای وسیله، مسیر، و راه گرفته‌اند، این واژه در کیهان‌شناسی قرآن معنایی ویژه دارد و در دورانِ باستانِ متأخر در سده‌های ششم و هفتم میلادی به معنای «طناب‌های آسمانی» بوده است. در باورهای کیهان‌شناختیِ مردمانی که در دوران باستان متأخر در سرزمین‌های شرق مدیترانه و عربستان می‌زیسته‌اند، با طناب‌های آسمانی می‌شده است به‌طور جسمانی یا روحانی بر سقفِ گنبدِ آسمان و بالاترین نقطه‌ی عالم، یعنی جایگاه خدا و فرشتگان، بالا رفت و از عالم عِلوی پیام آورد. او برای اثبات مدعای خود در این مقاله به‌ویژه از متن سُریانی «افسانه‌ی اسکندر» که در قرآن در روایت ذوالقرنین بازگویی شده است بهره برده است.


📖 مقدمه
🔻 بنا بر ادعای فُن بِلَدِل این باور، یعنی وجود أسباب یا همان طناب‌های آسمانی، با آنکه در نگاه نخست عجیب به نظر می‌رسد اما یکی از ویژگی‌های کیهان‌شناسیِ قرآن است. طبق آنچه در قرآن ذکر شده است، پیام‌آورانِ راستین و انسان‌های مهذّب به اذن خدا می‌توانند با طناب‌هایی از آسمان بالا بروند و به فراز سقف گنبدی برسند که جایگاه خداوند است و از آن‌جا برای مردمان پیام بیاورند. کارکرد چنین معنایی برای طناب‌های آسمانی نه فقط توجیه‌گر راه ارتباط بعضی از انسان‌ها با خدا برای آوردن پیام بوده است، بلکه نقش ایجاد مرجعیت برای پیامبر و تأییدِ صدقِ سخنانش در برابر شکّاکان را نیز ایفاء می‌کرده است.

🔻 چنین تصوری از صعود بر گنبد آسمان و رسیدن به جایگاه خدا و فرشتگان را می‌توان در نزد مصریان، زرتشتیان، سنت‌های فلسفیِ یونانی و لاتین، یهودیان، مسیحیان، مانَویان، مَندائیان، و حتی در اوپانیشادها به زبان سانسکریت و در دیگر سنت‌های آن مناطق نیز یافت؛ از این رو، وجود چنین باوری در قرآن و در میان مسلمانان (از جمله باور به سفر جسمانی و/یا روحانی محمد به آسمان، یعنی معراج) مطلبی تازه و بیرون از سنت کیهان‌شناختی آن دوران نخواهد بود. همچنین، چون این باور در آن دوران و در آن سرزمین‌ها گستردگی فراوان داشته است، پژوهشگران مطالعات بسیاری در این باره، به‌ویژه در متون یهودی و مسیحی، انجام داده‌اند. اما درباره‌ی قرآن، معنای این واژه (سبب یا اسباب) در تفسیرهای مسلمانان به عللی از معنای اولیه و اصلی خود دور شده است، در حالی که شناخت کیهان‌شناسیِ قرآن معنایی از این واژه را آشکار خواهد ساخت که در زمانه‌ی ظهور قرآن از آن فهمیده می‌شده است.


📖 کیهان‌شناسیِ مبتنی بر متون مقدس یهودی و مسیحی در سده‌ی ششم میلادی

🔻 برپایه‌ی کیهانی‌شناسی یهودی-مسیحی که با گزاره‌های موجود در متون بایبلی نیز هم‌خوانی دارد و ریشه در اسطوره‌هایِ آفرینشِ اَکَدی و بابِلی دارد، آسمان‌ها به‌صورت لایه‌لایه بر فراز زمینی مسطح (و نه کروی) همچون گنبد یا خیمه قرار گرفته‌اند. در برابر این نگاه، کیهان‌شناسیِ ارسطویی-بطلمیوسی (یونانی-رومی) قرار داشته است که در آن زمین مرکز عالم است و آسمان‌ها مانند کره‌هایی تو-در-تو پیرامون آن را فراگرفته‌اند.

🔻 هرچند کیهان‌شناسی ارسطویی در فرآیندی تاریخی با آثار بطلمیوس پس از سده‌ی دوم میلادی بر کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی آرام‌آرام برتری یافت، اما همچنان در زمانه‌ی ظهور قرآن در اوایل سده‌ی هفتم میلادی مسیحیان در سرزمین‌های شرق مدیترانه بر سر اینکه کدام‌یک از این دو کیهان‌شناسی درست است و با متون دینی مطابقت دارد مجادله می‌کردند. از یک سو، بعضی مسیحیان با تکیه بر تفسیر‌های عقلی و علمیِ متون بایبلی می‌کوشیدند که کیهان‌شناسی ارسطویی-بطلمیوسی را جانشین کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی کنند، و از سوی دیگر بعضی از مسیحیان بر فهمی نص‌گرایانه از متون بایبلی تأکید داشتند. از آثار برجا مانده فهمیده می‌شود که کیهان‌شناسی ارسطویی-بطلمیوسی حتی تا سده‌ی هفتم میلادی در سرزمین‌های آرامیِ زبانِ غرب آسیا فراگیر نشده بوده است و مجادله‌های میان این دو کیهان‌شناسیِ رقیب همچنان ادامه داشته است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes