عنقاء
7.37K subscribers
156 photos
79 videos
21 files
328 links
✨ عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی

🖋 ارتباط با مسؤول (زهیر میرکریمی)
https://t.me/zoheir_mirkarimi

💡 بازتاب‌دادن پژوهش‌های حوزه‌ی مطالعات ادیان به معنای تأیید یا رد آن‌ها نیست.
Download Telegram
✍🏼 نصر حامد ابوزید، اندیشمند و قرآن‌پژوه مسلمان مصری (۱۹۴۳ — ۲۰۱۰)

@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم

بخش ۱ از ۳

🔻 جزِف ویتزتِم در مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» (The Foundations of the House) به بررسی آیه‌های ۱۲۷ تا ۱۲۹ از سوره‌ی بقره می‌پردازد (وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ...). در این آیه‌ها بنای «البیت»، که احتمالاً اشاره به «کعبه» است، به ابراهیم و اسماعیل نسبت داده شده است. ویتزتِم می‌کوشد تا نشان دهد که توصیف قرآن از بنای پرستشگاه یا بَیت که به دست ابراهیم و اسماعیل انجام شده باشد در متون قانونی بایبلی موجود نیست اما این روایت را در سنّت‌ها و متون پسابایبلی که ناظر به تفسیرهای فصل ۲۲ از سِفر پیدایش از بایبل عبری‌اند می‌توان ریشه‌یابی کرد.

🔻 یکی از نکات کلیدی که در مقاله‌ی ویتزتم به آن پرداخته شده است این مطلب است که میان روایات پسابایبلی درباره‌ی ابراهیم و ساختن قربانگاه و خانه‌ای برای خدا با کمک اسحاق در اورشلیم با روایت قرآن درباره‌ی ابراهیم و ساختن خانه‌ای برای خدا با کمک اسماعیل در مکه شباهت‌های انکارناپذیری وجود دارد. نویسنده ادعا می‌کند که روایت‌های پسابایبلی که ناظر به ماجرای آزمایش ابراهیم، قربانی‌کردن اسحاق، و ساخت پرستشگاه/قربانگاه در اورشلیم بر تپه‌ی موریاه (מוריה) به دست ابراهیم و اسحاق بوده است در روایت قرآن به اقتضای باورهای قومی اعراب که خود را از فرزندان اسماعیل می‌دانسته‌اند به ماجرای قربانی اسماعیل و ساخت پرستشگاه کعبه در مکه به دست ابراهیم و اسماعیل تبدیل شده است. این تغییر، هم کارکرد هویت‌بخشی برای اعراب و دین تازه را داشته است و هم جایگاه مکه را با انتساب به ابراهیم تقویت می‌کرده است.

🔻 او برای اثبات این ادعا، متن قرآن و تفسیرهای مسلمانان بر قرآن را با متون رَبَّنیِ یهودی، و مواعظ و تفسیرهای مسیحی به زبان یونانی، سُریانی، و قِبطی که ناظر بر فصل ۲۲‌ از سِفر پیدایش‌اند مقایسه می‌کند. ویتزتم با این بررسی، خاستگاه روایت قرآن و مسیر رسیدن این مطالب از متون پسابایبلی به قرآن، و نحوه‌ی تحول و اقتباس آن‌ها در راستای تحقق نیازهای قرآن را نشان می‌دهد. این مطلب نقطه‌ی عزیمت ویتزتم از نظر قرآن‌پژوهانی همچون هنری اسمیث، هِینریش اشپایِر، شِلُمُ دُف گُیتاین، و اوری رُبین است که روایت‌های قرآنیِ ناظر به ساخت پرستشگاه به دست ابراهیم را مقتبس از فصل ۲۲ از کتاب یوبیل (Book of Jubilees) می‌دانند. کتاب یوبیل از متون یهودی سده‌ی دوم پیش از میلاد است که از دوران پیش از اسلام نزد کلیسای ارتدوکس اتیوپی (حبشه) معتبر محسوب می‌شده است.

🔻 ویتزتم در آغاز مقاله متذکر می‌شود که متن این آیه توجه مفسران مسلمان و قرآن‌پژوهان را به خود جلب کرده است زیرا از یک سو، واژه‌ی «اسماعیل» در کنار «ابراهیم» نیامده است و در پایان جمله ذکر شده است و نوعی تعلیق به همراه دارد؛ و از سوی دیگر، نقل شده است که در بعضی از قرائات قرآن همچون قرائت عبدالله ابن مسعود و قرائت اُبَیّ ابن کَعب پیش از آغاز دعا (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ...) واژه‌ی «یقولان» یعنی «آن دو نفر گفتند» آمده است. این مطالب در کنار توجه به آیه‌ی پیشین (آیه‌ی ۱۲۶) بعضی قرآن‌پژوهان، همچون اِدموند بِک، را بر آن داشته است تا بخش نخست آیه یعنی «وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمَاعِيلُ» را افزوده‌ای بدانند که بعدها به قرآن اضافه شده است. اما ویتزتم شواهد را برای اثبات این ادعا کافی نمی‌داند و در مقاله‌ی خود فرض می‌کند که کل آیه در متن اولیه‌ی قرآن موجود بوده است و بررسی‌های خود را با این فرض پیش می‌برد.

🔻شواهد و تحلیل‌های ویتزتم به طور عمده بر دو روش تکیه دارند: بررسی‌های روایت‌شناختی (ساختار و عناصر روایت)، و بررسی‌های واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی. در بررسی‌های واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی، ویتزتم ابتدا به بررسی معنای عبارت «يَرْفَعُ الْقَوَاعِد» نزد مفسران مسلمان می‌پردازد و ذکر می‌کند که معنای «قواعد» در متون تفسیری اسلامی روشن نیست و به معانی گوناگونی همچون أساس (قُرطُبی)، ستون‌ها (زَمَخشَری)، جدار و دیوارها (کَسائی)، و ردیف‌های خشت و سنگ (زَمَخشَری) اخذ شده است. او در میانه‌های مقاله، هنگامی که به دنبال نشان‌دادن اقتباس عبارت «یرفع القواعد» از عبارات موجود در متون سِریانی است، دوباره به بررسی‌های واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی بازمی‌گردد.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍2
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم

بخش ۲ از ۳

🔻 ویتزتم در بررسی‌های روایت‌شناختی به روایت‌های موجود در آثار پسابایبلیِ یهودی و مسیحی اشاره می‌کند که در شرح و تفسیر فصل ۲۲ سِفر پیدایش نگاشته شده‌اند. در بندهای ۱، ۲، و ۷ تا ۱۳ از فصل ۲۲ از سِفر پیدایش، روایت قربانی‌کردن اسحاق این‌چنین ذکر شده است:
📚 پس از این وقایع چنین روی داد که خدا ابراهیم را آزمود و او را گفت: "ای ابراهیم!" پاسخ گفت: "لبیک!" خدا گفت: "پسر خویش، یگانه‌ی خود که او را عزیز می‌داری، اسحاق را برگیر و به سرزمین موریّا[ه] برو، و در آنجا او را چون قربانیِ سوختنی بر کوهی که بر تو معین خواهم ساخت، تقدیم دار." ... اسحاق خطاب به پدر خود ابراهیم گفت: "پدرم!" او را پاسخ گفت: "لبیک،‌ فرزندم!" ادامه داد: "اینک آتش و هیزم، لیک بره از برای قربانی سوختنی کجا است؟" ابراهیم پاسخ گفت: "پسرم،‌ خدا بره از برای قربانیِ سوختنی مهیا خواهد ساخت." و هر دو با هم رفتند. چون به مکانی رسیدند که خدا بر او معین ساخته بود، ابراهیم در آنجا قربانگاه را بر پا داشت و هیزم را چید، پس آنگاه پسر خویش اسحاق را ببست و بر قربانگاه روی هیزم نهاد. ابراهیم دست دراز کرد و کارد را گرفت تا پسر خود را ذبح کند. لیک فرشته‌ی یَهُوَه از آسمان او را بخواند و گفت: "ابراهیم! ابراهیم!" پاسخ گفت: "لبیک!" فرشته گفت: "بر فرزند دست دراز مکن! او را هیچ گزندی مرسان! اکنون می‌دانم از خدا می‌ترسی: پسر خویش، یگانه‌ی خود، را از من دریغ نداشتی." ابراهیم دیدگان برآورد و قوچی بدید که شاخ‌هایش در بوته‌ای گرفتار آمده بود، و ابراهیم رفت و قوچ را گرفت و آن را چون قربانی سوختنی به جای پسر خویش تقدیم کرد. [ترجمه از پیروز سیّار]

🔻 تفسیرهای یهودی و مسیحی ذیل این بخش از سِفر پیدایش به وضوح ماجرایی را روایت می‌کنند که در آن همه‌ی مؤلفه‌های روایت قرآنی درباره‌ی ذبح و ساختن پرستشگاه موجودند اما به جای اسماعیل این اسحاق است که نقش نفر دوم را ایفاء می‌کند، چه به‌عنوان قربانی و چه به‌عنوان کسی که به ابراهیم در ساختن بیت / پرستشگاه / مذبح کمک می‌کند.

🔻 در کتاب «آثار یهود» (Antiquities of the Jews) نوشته‌ی یوسف فلاوی، مورّخ یهودی سده‌ی یکم میلادی، و نیز در موعظه‌نامه‌ای به زبان قبطی که منسوب به آمفیخولیوسِ آیکونی (قونَوی) اسقف مسیحی سده‌ی چهارم میلادی است، به نقش فعالِ اسحاق در همراهی با ابراهیم برای ساخت قربانگاه و معبد تصریح شده است. روایت موجود در منبع اخیر با بخش‌هایی از روایت قرآن که در آن اسماعیل پدر را حمایت می‌کند که به آنچه خدا به او دستور داده است عمل کند شباهت بسیار دارد (صافّات-۱۰۲: ... قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ...). افزون بر این دو منبع، منابع متعدّد دیگری به زبان سُریانی از نویسندگانی ناشناس در سده‌های چهارم و پنجم میلادی موجودند که مایه‌های داستانی مشابهی را در روایت‌های خود از این ماجرا آورده‌‌اند. در بعضی از این متون آمده است که اسحاق سنگ‌ها و چوب‌ها را جمع می‌کرد و بر دوش خود می‌گذاشت و برای ابراهیم می‌آورد، و ابراهیم آن‌ها را از فرزند محبوبش می‌گرفت و می‌چید.

🔻 یکی از مهم‌ترین منابع که روایت آن شباهت بسیاری با روایت قرآن دارد را می‌توان در کتاب یعقوب سروجی (درگذشت در ۵۲۱ میلادی) دید. یعقوب سروجی که از مسیحیانِ سُریانی‌ زبان است که این ماجرا را این‌چنین روایت کرده است:
📚 ابراهیم نزدیک شد و آتش را با تیغ خاموش کرد، و بر بالای کوه ساختِ قربانگاه برای خدا را آغاز کرد. استاد-معمارِ ایمان نزدیک شد و «ردیف‌‌های سنگ را می‌گستراند» تا در آنجا «بیتی» بنا کند برای مراسم‌های مذهبی که در آینده واقع می‌شدند. و هنگامی که اسحاق نگریست و دید که پدرش به چه کاری مشغول است خود سنگ‌ها را بلند می‌کرد و نزدیک می‌آورد که قربانگاه را بسازد. او دیده بود که کاهن (ابراهیم) مذبحی برای قربانی خود او (اسحاق) بنا می‌کند، و بدون نگرانی دست به کار گشته بود تا ساختِ بنا را با او (ابراهیم) به پایان ببرد؛ زیرا که او (ابراهیم) کاهن، استادِ معمار، و پدرِ بره (اسحاق) بود،‌ و اسحاق قربانی، آورنده‌ی سنگ، و فرزندِ کاهن بود. [ترجمه از نگارنده]

🔻 نکات قابل تأمل در کتاب منسوب به یعقوب سروجی وجود واژگان «بیت» و «گستردنِ ردیف‌های سنگ» در عبارت سُریانی است. ویتزتم با بررسی واژه‌شناختی و ریشه‌شناختی عبارت سُریانی که در این مورد وام‌واژه‌ای از زبان یونانی است، و مقایسه‌ی آن با معادل‌های عربی‌اش، و بررسی دیگر آثار یعقوب سروجی که در آن‌ها از همین عبارت (یعنی «برکشیدن ردیف‌های سنگ») استفاده کرده است نشان می‌دهد که «گستردنِ ردیف‌های سنگ» در متن یعقوب سروجی به زبان سُریانی معادلِ عبارت «یرفع القواعد» در قرآن به زبان عربی است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «القَواعِدَ مِنَ البَیْت» نوشته‌ی یوسف (جُزِف) ویتزتِم

بخش ۳ از ۳

🔻 ویتزتم در ادامه‌ی مقاله شواهد دیگری برای تقویت ادعای خود می‌آورد. از جمله، به شباهت‌های موجود میان دعای ذکر شده در قرآن از زبان ابراهیم و اسماعیل با دعاهای ذکر شده در تفاسیر یهودی (همچون «تفسیر کبیر» یهودیان) از زبان ابراهیم اشاره می‌کند. افزون بر این موارد، او واژه‌ی «ابتلی» که در آیه‌ی ۱۲۴ از سوره‌ی بقره آمده است را با واژه‌ی «ناسه» (נסה) که در فصل ۲۲ سِفر پیدایش آمده است معادل می‌داند که هر دو معنای «آزمایش» می‌دهند. ویتزتم شواهد دیگر نیز در تأیید ادعای خود در مقاله ارائه می‌کند.

✨ ویتزتم با این شواهد می‌کوشد تا نشان دهد که ماجرای ابتلای ابراهیم، دستور به ذبح فرزند، و بنای بیت و برکشیدن و گستردنِ ردیف‌های سنگ، هم در سِفر پیدایش و تفسیرهای پسابایبلی یهودی و مسیحی و هم در قرآن، در بستر روایی یکسان و به‌هم‌پیوسته‌ای نگاشته شده‌اند. به بیان دیگر، روایت ساختِ پرستشگاه (بیت) در اورشلیم به دست ابراهیم و اسحاق در مکانی که، به باور یهودیان، سلیمان بعداً در همان‌جا معبد اورشلیم را می‌سازد در قرآن بنا به اقتضاء هویت قومی و دینی به روایت ساخت کعبه در مکه به دست ابراهیم و اسماعیل تبدیل شده است.

📗 برای دسترسی به این مقاله بنگرید به:
Witztum, Joseph. "The Foundations of the House." Bulletin of the School of Oriental and African Studies 72 (2009): 25–40.

#کتاب‌شناسی #قرآن‌پژوهی #قرآن #بایبل #ابراهیم #کعبه #ذوالحجة

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 یوسف (جُزِف) ویتزتِم استاد دانشکده‌ی زبان و ادبیات عربی در دانشگاه عبری اورشلیم.

@anqanotes
✨کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» از کِوین فُن بِلَدِل

بخش ۱ از ۴

🔻 کوین فُن بِلَدِل در مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» کوشیده است تا نشان دهد که بر خلاف نظر بیشینه‌ی مفسران مسلمان که واژه‌ی «سبب» در قرآن را به معنای وسیله، مسیر، و راه گرفته‌اند، این واژه در کیهان‌شناسی قرآن معنایی ویژه دارد و در دورانِ باستانِ متأخر در سده‌های ششم و هفتم میلادی به معنای «طناب‌های آسمانی» بوده است. در باورهای کیهان‌شناختیِ مردمانی که در دوران باستان متأخر در سرزمین‌های شرق مدیترانه و عربستان می‌زیسته‌اند، با طناب‌های آسمانی می‌شده است به‌طور جسمانی یا روحانی بر سقفِ گنبدِ آسمان و بالاترین نقطه‌ی عالم، یعنی جایگاه خدا و فرشتگان، بالا رفت و از عالم عِلوی پیام آورد. او برای اثبات مدعای خود در این مقاله به‌ویژه از متن سُریانی «افسانه‌ی اسکندر» که در قرآن در روایت ذوالقرنین بازگویی شده است بهره برده است.


📖 مقدمه
🔻 بنا بر ادعای فُن بِلَدِل این باور، یعنی وجود أسباب یا همان طناب‌های آسمانی، با آنکه در نگاه نخست عجیب به نظر می‌رسد اما یکی از ویژگی‌های کیهان‌شناسیِ قرآن است. طبق آنچه در قرآن ذکر شده است، پیام‌آورانِ راستین و انسان‌های مهذّب به اذن خدا می‌توانند با طناب‌هایی از آسمان بالا بروند و به فراز سقف گنبدی برسند که جایگاه خداوند است و از آن‌جا برای مردمان پیام بیاورند. کارکرد چنین معنایی برای طناب‌های آسمانی نه فقط توجیه‌گر راه ارتباط بعضی از انسان‌ها با خدا برای آوردن پیام بوده است، بلکه نقش ایجاد مرجعیت برای پیامبر و تأییدِ صدقِ سخنانش در برابر شکّاکان را نیز ایفاء می‌کرده است.

🔻 چنین تصوری از صعود بر گنبد آسمان و رسیدن به جایگاه خدا و فرشتگان را می‌توان در نزد مصریان، زرتشتیان، سنت‌های فلسفیِ یونانی و لاتین، یهودیان، مسیحیان، مانَویان، مَندائیان، و حتی در اوپانیشادها به زبان سانسکریت و در دیگر سنت‌های آن مناطق نیز یافت؛ از این رو، وجود چنین باوری در قرآن و در میان مسلمانان (از جمله باور به سفر جسمانی و/یا روحانی محمد به آسمان، یعنی معراج) مطلبی تازه و بیرون از سنت کیهان‌شناختی آن دوران نخواهد بود. همچنین، چون این باور در آن دوران و در آن سرزمین‌ها گستردگی فراوان داشته است، پژوهشگران مطالعات بسیاری در این باره، به‌ویژه در متون یهودی و مسیحی، انجام داده‌اند. اما درباره‌ی قرآن، معنای این واژه (سبب یا اسباب) در تفسیرهای مسلمانان به عللی از معنای اولیه و اصلی خود دور شده است، در حالی که شناخت کیهان‌شناسیِ قرآن معنایی از این واژه را آشکار خواهد ساخت که در زمانه‌ی ظهور قرآن از آن فهمیده می‌شده است.


📖 کیهان‌شناسیِ مبتنی بر متون مقدس یهودی و مسیحی در سده‌ی ششم میلادی

🔻 برپایه‌ی کیهانی‌شناسی یهودی-مسیحی که با گزاره‌های موجود در متون بایبلی نیز هم‌خوانی دارد و ریشه در اسطوره‌هایِ آفرینشِ اَکَدی و بابِلی دارد، آسمان‌ها به‌صورت لایه‌لایه بر فراز زمینی مسطح (و نه کروی) همچون گنبد یا خیمه قرار گرفته‌اند. در برابر این نگاه، کیهان‌شناسیِ ارسطویی-بطلمیوسی (یونانی-رومی) قرار داشته است که در آن زمین مرکز عالم است و آسمان‌ها مانند کره‌هایی تو-در-تو پیرامون آن را فراگرفته‌اند.

🔻 هرچند کیهان‌شناسی ارسطویی در فرآیندی تاریخی با آثار بطلمیوس پس از سده‌ی دوم میلادی بر کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی آرام‌آرام برتری یافت، اما همچنان در زمانه‌ی ظهور قرآن در اوایل سده‌ی هفتم میلادی مسیحیان در سرزمین‌های شرق مدیترانه بر سر اینکه کدام‌یک از این دو کیهان‌شناسی درست است و با متون دینی مطابقت دارد مجادله می‌کردند. از یک سو، بعضی مسیحیان با تکیه بر تفسیر‌های عقلی و علمیِ متون بایبلی می‌کوشیدند که کیهان‌شناسی ارسطویی-بطلمیوسی را جانشین کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی کنند، و از سوی دیگر بعضی از مسیحیان بر فهمی نص‌گرایانه از متون بایبلی تأکید داشتند. از آثار برجا مانده فهمیده می‌شود که کیهان‌شناسی ارسطویی-بطلمیوسی حتی تا سده‌ی هفتم میلادی در سرزمین‌های آرامیِ زبانِ غرب آسیا فراگیر نشده بوده است و مجادله‌های میان این دو کیهان‌شناسیِ رقیب همچنان ادامه داشته است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» از کِوین فُن بِلَدِل

بخش ۲ از ۴

🔻 قرآن که در زمانه‌ی همان مجادلات ظهور کرده است ذکری از کیهان‌شناسی‌های رقیب به میان نیاورده است، اما با بررسی و تحلیل متن و محتوای آنچه در قرآن آمده است می‌توان نشان داد که کیهان‌شناسی مقبول قرآن در کلیات مطابق با کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی است.

🔻 در کیهان‌شناسی قرآن، زمین مسطح است؛ آسمان‌های هفت‌گانه همچون گنبدی بر فراز زمین قرار گرفته‌اند؛ آسمان سقف محفوظی است؛ آسمان با ستون‌هایی نادیدنی بنا و استوار شده است؛ قطعه‌هایی از آسمان اگر نگاه داشته نشوند می‌توانند بر سر مردمان بیافتند؛ ستارگان در مکانی نزدیکتر از خورشید و ماه به زمین واقع شده‌اند؛ ستارگان روزنه‌هایی در سقفِ آسمان اول (سماء الدنیا) و نزدیک به زمین‌اند؛ آب‌هایی در آسمان‌اند و باران از درهای آسمان نازل می‌شود، آب‌های آسمان و زمین (دریایِ شیرین آسمان و دریای شور و تلخِ زمین) در مکانی به هم می‌پیوندند، کیهان تشکیل شده از زمین، آسمان، و آن‌چه میان زمین و آسمان است؛ خدا امر خود را از آسمان به سوی زمین تدبیر می‌کند و سپس از زمین به سوی او (در آسمان) در روزی که مقدار آن هزار سال است بالا می‌رود؛ و فرشتگان فاصله‌ی زمین تا آسمان را در روزی که مقدار آن پنجاه هزار سال است طی می‌کنند. این نمونه‌ها و موارد دیگر که بیانگر کیهان‌شناسی قرآن‌اند همگی نمونه‌هایی مشابه در متون بایبلی و پسابایبلی دارند و قرآن‌پژوهان نشان داده‌اند که با کیهان‌شناسی بایبلیِ یهودی-مسیحی و باورهای مردمان در سده‌های ششم میلادی در آن سرزمین‌ها مطابقت دارند.


📖 سبب و أسباب در قرآن

🔻 واژه‌ی عربیِ «سبب» یا «أسباب» در پنج قطعه‌ی قرآنی آمده است:
✍🏼 سوره‌ی کهف، آیه‌ی ۸۴ «إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِی الْأَرْضِ وَ آتَيْنَاهُ مِن كُلِّ شَیْءٍ سَبَبًا»، و آیه‌های ۸۵، ۸۹، ۹۲ از همان سوره با عبارت تکرار شونده‌ی «ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا»؛
✍🏼 سوره‌ی غافر، آیه‌های ۳۶ و ۳۷ «وَ قَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِی صَرْحًا لَّعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ. أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَىٰ إِلَـٰهِ مُوسَىٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کَاذِبًا وَ کَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَ مَا کَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِی تَبَابٍ»؛
✍🏼 سوره‌ی صاد، آیه‌ی ۱۰ «أَمْ لَهُم مُّلْکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِی الْأَسْبَابِ»؛
✍🏼 سوره‌ی حج، آیه‌ی ۱۵ «مَن كَانَ يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ اللَّـهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ»؛ و
✍🏼 سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۱۶۶ «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذَابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ».

🔻 واژه‌های «سبب» و «أسباب» در میان مفسران مسلمان، همان‌گونه که فُن بِلَدِل در مقاله‌اش نشان می‌دهد، با تکلّف و به‌طور سنتی به «راه»، «وسیله»، یا «طناب» معنا شده است. اما فُن بِلَدِل در مقاله‌اش با استناد به روایتِ سُریانیِ «افسانه‌ی اسکندر» که در قرآن با نام ذوالقرنین در آیه‌های ۸۳ تا ۱۰۲ سوره‌ی کهف با همان رویدادها و همان ترتیب عیناً بازگویی شده است و نیز با استفاده از اشعار عربیِ معاصر با ظهور قرآن نشان می‌دهد که قرآن معنایی دقیق‌تر از این واژه مراد می‌کرده است: اسباب یعنی طناب‌های آسمانی یا مسیرهای آسمانی که میان آسمان و زمین کشیده شده‌اند و انسان می‌تواند به اذن خدا با آن‌ها به فراز گنبد آسمان برود و به جایگاه استقرارِ خدا و فرشتگان برسد.


📖 افسانه‌ی اسکندرِ سُریانی و ذکرِ ذوالقرنینِ عربی

🔻 فن بِلَدِل در مقاله ای دیگر به تفصیل شرح می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه آیه‌های ۸۳ تا ۱۰۲ سوره‌ی کهف از متنی سُریانی که در زمانِ ظهور قرآن نوشته شده است اقتباس و بازگویی شده‌اند (بررسی ارتباط متن قرآن با این متن و اقتباس از آن مجالی دیگر می‌خواهد. برای دسترسی به مقاله‌ی فُن بِلَدِل در این باره بنگرید به پانویس دوم در همین یادداشت). اما خلاصه آنکه «افسانه‌ی اسکندر» متنی آخرالزمانی است که با اهداف سیاسی و در راستای تبلیغات دینی بر علیه شاهنشاهی ساسانی (خسرو پرویز) و پس از پیروزی هراکلیوس، امپراتور مسیحی روم (بیزانس)، بر ایرانیان و بازپس‌گیری اورشلیم در ۶۲۹ یا ۶۳۰ میلادی نوشته شده است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» از کِوین فُن بِلَدِل

بخش ۳ از ۴

🔻 «افسانه‌ی اسکندر» در قالب بیانِ سفرهای اسکندر و پیش‌کشیدن پیش‌گویی‌های او، که می‌کوشد تا در ذهن مخاطبش دوران هراکلیوس را تداعی کند، بنا دارد که از هراکلیوس چهره‌ای همچون اسکندر بسازد اما اسکندری رومی و مسیحی که پیش از بازگشت قریب‌الوقوع مسیحا جهان را به زیر سلطه‌ی امپراتوری مسیحی در می‌آورد. در افسانه‌ی اسکندر، قهرمان داستان (اسکندر) به غرب سفر می‌کند،‌ سپس به شرق می‌رود، آنگاه به شمال می‌رود، و آنگاه به جنوب بازمی‌گردد، مسیری که آشکارا یک صلیب را در جغرافیای مسکون ترسیم می‌کند.

🔻 هراکلیوس که «افسانه‌ی اسکندر» برای او و تبلیغات دینی و سیاسی او نوشته شده است، در قرآن نام ذوالقرنین به خود می‌گیرد و در آیه‌های ۸۳ تا ۱۰۲ سوره‌ی کهف عیناً بازگو می‌شود. شباهت‌های بسیار دقیق و زیاد متن قرآن در این آیات با «افسانه‌ی اسکندر»، چه در داستان، چه در ترتیب روایت، و چه در جزئیات و مؤلفه‌های داستان، تردیدی باقی نگذاشته است که قرآن در برابر پرسش‌های مخاطبان خود (که درباره‌ی این داستانِ فراگیر شنیده بوده‌اند و می‌خواسته‌اند تا نسبت این داستان آخرالزمانی با پیام محمد را بدانند) بخشی از روایت را که با اهداف قرآن و پدیدآورنده‌ی آن هم‌خوانی داشته است عیناً به عربی بازگو کرده است (وَ یَسْأَلُونَکَ عَن ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَیْكُم مِّنْهُ ذِکْرًا) هرچند قرآن جزئیاتی را حذف کرده است و بخش پایانی پیش‌گوییِ موجود در «افسانه‌ی اسکندر» را نیز ذکر نکرده است.

🔻 از این رو، فُن بِلَدِل بررسیِ متن «افسانه‌ی اسکندر» را برای درک بهتر معنای آیات ۸۳ تا ۱۰۲ از سوره‌ی کهف، و به ویژه معنای «سبب»، ضروری می‌داند. در این آیات ذوالقرنین سه بار «سبب» را دنبال می‌کند: نخست به غرب، سپس به شرق، و آنگاه به میان دو کوه (برابر با شمال در متن «افسانه‌ی اسکندر») می‌رود. اما همان‌گونه که از روایت «افسانه‌ی اسکندر» فهمیده می‌شود، سبب فقط به معنای «مسیر» یا «راه» نیست، بلکه «مجرایی آسمانی» است که اسکندر از مجرای روزنه‌ای و مجرایی آسمانی در پی خورشید می‌رود. این تعبیر و تفسیر منحصر به متن سُریانیِ افسانه‌ی اسکندر نیست، بلکه در بعضی از متون تفسیری مسلمانان، از جمله در تفسیر طبری و در کتاب «فتوح مصر و أخبارها» از ابن ابی‌الحکم (درگذشت در ۲۵۷ ق) نیز آمده است. در تفسیرِ این آیات، این دو کتاب سفر ذوالقرنین را سفری به آسمان دانسته‌اند که فرشته‌ای راهنمای او بوده است و او را عروج می‌داده است (عَرَجَ بِه).

🔻 بررسی چهار قطعه‌ی قرآنیِ دیگر که واژه‌های «سبب» و «أسباب» در آن‌ها آمده است این معنا، یعنی «طناب‌های آسمانی»، را تأیید می‌کنند. در قطعه‌ای که در سوره‌ی غافر است، واژه‌ی سبب آشکارا به مجراهایی مادی دلالت دارد که فرعون می‌خواهد از آن طریق به خدا در بالای آسمان‌ها برسد، پس دستور ساختن کوشکی بلند را می‌دهد بلکه بتواند خود را به آن طناب‌ها و مجراها برساند.

🔻 «أسباب» در آیه‌ی ۱۰ سوره‌ی صاد را نیز می‌توان در پرتوی همین معنا فهمید. در این آیه خدا مخالفانش را به این می‌خواند که اگر قدرت دارند و می‌توانند از أسباب (طناب‌ها و مجراهای آسمانی) بالا بیایند، اما نمی‌توانند. دلالت آشکار این آیه این است که، طبق ادعای قرآن، هیچ کس بدون اذن خدا نمی‌تواند از این طناب‌ها و روزنه‌های آسمانی به فراز گنبد آسمان و جایگاه خدا و فرشتگان بالا برود.

🔻 قطعه‌ی دیگر که دربردارنده‌ی «سبب» است آیه‌ی ۱۵ سوره‌ی حج است که ترجمه‌ها و تفسیرهای موجود از آن نشان از تکلّف بسیاری برای معنادار ساختن آیه دارد. عبارت «فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ» هم در ظاهر الفاظ و هم بر طبق آنچه پیشتر گفته شد به روشنی معنای بالا رفتن به آسمان به وسیله‌ی طناب‌ها یا روزنه‌های آسمانی دارد. اما در ترجمه‌ها و تفسیرها با گسترش متکلّفانه‌ی معنای «سماء» به «سقف خانه» به "[بگو] تا طنابى به سوى سقف كشد [و خود را حلق‌آويز كند]" (فولادوند) یا "ریسمانی به سقف خانه خود بیاویزد، و خود را حلق آویز و نفس خود را قطع کند" (مکارم شیرازی) برگردانده شده است! در پرتوی معنای تازه، که معنای درست این واژه در بافتار قرآنی آن است، دلالت آیه این خواهد بود که اگر کسی باور دارد که می‌تواند بدون اذن خدا با طناب‌ها و روزنه‌های آسمانی به سقف آسمان بالا برود بداند که کید و حیله‌ی او کارگر نخواهد بود. آیه‌ی ۱۶۶ سوره‌‌ی بقره نیز به طور مشابه معنا خواهد شد.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «طناب‌های آسمانی و مرجعیت پیامبرانه در قرآن و بافتارِ آن در دوران باستانِ متأخر» از کِوین فُن بِلَدِل

بخش ۴ از ۴

🔻 فن بِلَدِل بنابر آنچه درباره‌ی پنج قطعه‌ای که سبب و أسباب در آن‌ها آمده است گفته است نتیجه می‌گیرد که در قرآن تنها در مورد ذوالقرنین خدا به او اجازه‌ی صعود از طریق طناب‌ها و مجراهای آسمانی را می‌دهد و در چهار مورد دیگر کسی نمی‌تواند به سقف آسمان، که طبق کیهان‌شناسی قرآن و کیهان‌شناسی بایبلی، خدا واقعاً آنجا حضور دارد برسد، و درهای آسمان به روی آن‌ها گشوده نخواهد شد (اعراف: ۴۰ «إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ»). اشاره‌های مشابهی را می‌توان در سوره‌ی رحمان، آیه‌های ۳۳ و ۳۴ نیز یافت.

🔻 کیهان‌شناسی قرآن که همچون کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی جهان را همچون خیمه‌ و ساختمانی می‌داند که بنا شده است، با بررسی واژه‌شناختی «سبب» در زبان عربی و اشعار عربی به‌جا مانده از آن زمان تأیید و تکمیل می‌شود. واژه‌شناسان نشان می‌دهند که واژه‌ی «سبب» به معنای «طناب» به کار می‌رفته است، طنابی که با آن بالا بروند (بالا رفتن از درخت خرما) یا پایین بروند (دسترسی به آب). همچنین، به معنای بخشی از ساختار خیمه بوده است: طنابی که با آن خیمه را می‌بندند و به ستون اصلی خیمه متصل است. فُن بِلَدِل در بخش پایانی مقاله با استفاده از منابع متعدد توضیح‌های بیشتری درباره‌ی ماهیت این طناب‌های آسمانی و نقش آن‌ها در کیهان‌شناسی قرآن ارائه می‌کند.
او همچنین در این باره بحث می‌کند که چگونه ادعای بالا رفتن به جایگاه خدا بر فراز آسمان‌ها از طریق طناب‌ها و مجراهای آسمانی برای پیامبران (چه انبیاء یهودی، چه رسولانِ مسیحی، و چه پیامبر اسلام) ایجاد مرجعیت دینی می‌کرده است. این نقش نه فقط در قرآن، یهودیت، و مسیحیت، بلکه در متون زرتشتی نیز قابل ردیابی است.


📖 نتیجه‌گیری

🔻 کیهان‌شناسی قرآن مطابق با کیهان‌شناسی مردمان شرق مدیترانه و کیهان‌شناسی یهودی-مسیحی بوده است. در این کیهان‌شناسی، خدا واقعاً بر سقف گنبد یا خیمه‌ی آسمان جای دارد و تنها کسانی می‌توانند ادعای پیامبری کنند که بتوانند به اذن خدا از طناب‌هایی آسمانی، از درهای آسمان بگذرند و آسمان‌ها را ببینند و به جایگاه خدا برسند و از آن‌جا خبر بیاورند. این کار تنها به اذن خدا ممکن است و در قرآن این اذن فقط برای ذوالقرنین روایت شده است (و البته تأییدی برای مرجعیت پیامبرانه‌ی محمد). انسان‌های دیگر راهی به سقف گنبد آسمان ندارند.

🔻 بررسی متن آخرالزمانی «افسانه‌ی اسکندر» که با اهداف سیاسی و دینی پس از برتری هراکلیوس، امپراتور مسیحی روم شرقی، بر ایرانیانِ ساسانی نگاشته شده است، برای درک بهتر معنای اولیه‌ی واژه‌ی سبب در قرآن راهگشا بوده است زیرا که آیه‌های ۸۳ تا ۱۰۲ سوره‌ی کهف اقتباس و بازگویی همان افسانه‌ی آخرالزمانی و پیش‌گویانه به زبان عربی است. در این بررسی، معنای دقیق «سبب» همانا «طناب‌های آسمانی» یا «مجراهای آسمانی» است. بررسی دیگر موارد کاربرد «سبب» و «أسباب» در قرآن این معنا را تأیید می‌کند.

🔻 پس از فتوحات و مواجهه‌ی مسلمانان با کیهان‌شناسی رقیب و برتر، یعنی کیهان‌شناسی ارسطویی-بطلمیوسی (یونانی-رومی)، به منظور تطبیق کیهان‌شناسی قرآن با آن کیهان‌شناسی، واژه‌ی «سبب» از معنای اصلی و اولیه‌ی خود دور می‌شود و متکلّفانه به «راه»، «مسیر»، یا «وسیله» معنا می‌شود.


📗 برای دسترسی به متن کامل مقاله، بنگرید به:
van Bladel, Kevin. "Heavenly Cords and Prophetic Authority in the Qur’an and Its Late Antique Context." Bulletin of the School of Oriental and African Studies 70 (2007): 223–46.

📗 برای دسترسی به متن کامل مقاله‌ی دیگر فُن بِلَدِل درباره‌ی «افسانه‌ی اسکندر» و داستان ذوالقرنین در قرآن، بنگرید به:
van Bladel, Kevin. "The Legend of Alexander the Great in the Qur’an 18:83–102." in The Qur’an in Its Historical Context, ed. G. S. Reynolds (London: Routledge, 2008), 175–203.

📗 برای دسترسی به متن ترجمه‌شده‌ی «افسانه‌ی اسکندر» از سُریانی به انگلیسی، بنگرید به:
Budge, Ernest A Wallis. The History of Alexander the Great, Being the Syriac Version of the Pseudo-Callisthenes. London: Cambridge University Press Warehouse, 1889.

#قرآن‌پژوهی #کیهان‌شناسی #أسباب #سبب #طناب‌های_آسمانی #افسانه‌ی_اسکندر #ذوالقرنین

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 کوین فُن بِلَدِل، دانش‌آموخته‌ی مقطع دکتری در رشته‌ی مطالعات یونانی-عربی در دانشگاه ییل در سال ۲۰۰۴ است. او اکنون در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی به آموزش و پژوهش در حوزه‌ی متون کلاسیک مشغول است.

@anqanotes
🔍 قرآنِ محمد؟ یا قرآنِ محمد و دیگران؟

✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «قرآن و زِبَرمتنیت آن در پرتوی نقّادیِ ویرایشی» نوشته‌ی گیوم دی



بخش ۱ از ۲

🔻 گیوم دی در مقاله‌ی «قرآن و زِبَرمتنیت آن در پرتوی نقّادیِ ویرایشی» که به سال ۲۰۱۵ میلادی در ۵۳ صفحه منتشر شده است به بررسی پرسشی بنیادین درباره‌ی نحوه‌ی جمع‌آوری و تدوین قرآن می‌پردازد: آیا تنها گوینده‌ی مطالبی که به‌صورت مکتوب در‌آمده‌اند و ما امروزه با نام قرآن از آن یاد می‌کنیم پیامبر اسلام بوده است؟ یا پس از درگذشت پیامبر کسانی دیگر نیز در طی فرآیند جمع‌آوری، تدوین، ویرایش، و رسمی‌سازی قرآن مطالبی به آن افزوده‌اند؟ پاسخ کوتاه او به این پرسش این است: به‌نظر می‌آید که تنها نویسنده‌ی قرآن پیامبر اسلام نیست، بلکه شواهدی در دست داریم که می‌توانند نشان بدهند که دیگران نیز پس از درگذشت محمد به متن قرآن افزوده‌اند.

🔻 گیوم دی پس از صورت‌بندی و نقدِ دیدگاهی که آن را دیدگاه سنّتی یا «پارادایم نُلدِکِه‌ای» درباره‌ی جمع‌آوری و تدوین قرآن می‌نامد (منسوب به تئودور نُلدِکِه، خاورشناس، زبان‌شناس، تاریخ‌دان، و قرآن‌پژوه نامبردار و نویسنده‌ی کتاب‌های «تاریخ قرآن» و «زندگانی محمد») دیدگاهِ تجدیدنظرطلبانه‌ی خود درباره‌ی جمع‌آوری و تدوین قرآن را توضیح می‌دهد؛ سپس به ‌منظور اثبات ادعای خود، برای نمونه، به بررسی ویرایش و تدوینِ سوره‌ی مریم می‌پردازد. او می‌کوشد تا با ارائه‌ی شواهد درون‌متنی، بینامتنی، ریشه‌شناختی، تاریخی،‌ باستان‌شناختی، و مناسک‌شناختی نشان بدهد که بخش‌هایی از سوره‌ی مریم (و به تبع آن بخش‌هایی از سوره‌های کهف و آل‌عمران) دست‌کم ۳ تا ۶ سال پس از تاریخِ مقبول برای درگذشت پیامبر اسلام (۱۱ هجری / ۶۳۲ میلادی) نگاشته شده‌اند.

🔻 گیوم دی «پارادایم نُلدِکِه‌ای» که تقریباً همان دیدگاه و باور سنّتی مسلمانان درباره‌ی جمع‌آوری و تدوین قرآن است را بر پنج فرض استوار می‌داند. فرض یکم: قرآن فقط گفته‌های محمد است که مکتوب و مضبوط شده‌اند. قرآن در زمانِ درگذشت محمد تقریباً آماده بوده است، زیرا همه‌ی متونی که قرار بوده است بعداً قرآن را تشکیل بدهند پیش از زمانِ درگذشتِ محمد به طور پراکنده موجود و متداول بوده‌اند. فرض دوم: قرآن بازتاب‌دهنده‌ی تجربه‌ی جامعه‌ی پیرامونیِ محمد در مکه و مدینه میان سال‌های ۱۳ پیش از هجرت تا ۱۱ هجری (۶۱۰ تا ۶۳۲ میلادی) است و ما باید قرآن را بر طبق ترتیب زمانیِ آن بفهمیم. این ترتیبِ زمانی منعکس‌کننده‌ی شرایط زندگی محمد است. فرض سوم: جمع‌آوری و تدوین قرآن در زمان عثمان (درگذشته به سال ۳۵ هجری / ۶۵۶ میلادی)، خلیفه‌ی سوم، یعنی حدوداً بیست سال پس از درگذشت محمد انجام شده است. آنچه در زمان عثمان جمع‌آوری و تدوین شده است نگارشی درست از گفته‌های محمد است؛ و آن ویرایشی که در زمان عبدالملک ابن مروان (درگذشته به سال ۸۶ هجری / ۷۰۵ میلادی)، خلیفه‌ی اموی، انجام شده است چیزی بیش از ارائه‌ی نسخه‌ای ضمانت‌شده و حمایت‌شده از «مُصحَف عثمان» نبوده است. فرض چهارم: بخش‌های گوناگون قرآن آن‌قدر در جامعه‌ی اولیه‌ی مسلمانان شناخته‌شده بوده‌اند که بتوانند انتقالِ [شفاهیِ] معتمَد و متصل عباراتِ متن را ممکن بسازند؛ چه‌بسا با اعتماد و اتصالی بیش از انتقالِ مکتوبِ کهنترین مَصاحف. فرض پنجم: زبانِ عربیِ به‌کار رفته در قرآن زبانِ عربیِ اشعارِ پیشااسلامی (Poetic Koine) است که گونه‌ای فراقبیله‌ای از زبان عربی بوده است.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 قرآنِ محمد؟ یا قرآنِ محمد و دیگران؟

✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «قرآن و زِبَرمتنیت آن در پرتوی نقّادیِ ویرایشی» نوشته‌ی گیوم دی


بخش ۲ از ۲

🔻 اما، چنان‌که گیوم دی می‌نویسد، بررسی دقیق‌ پیکره و متن قرآن این دیدگاه سنّتی را به چالش می‌کشد و دیدگاهی نو پیش‌روی ما می‌گشاید؛ زیرا با توجه به شواهد و دلایلی که در دست داریم، به نظر می‌آید که در دهه‌های متأخر از درگذشت محمد، کار کاتبان و جامعانِ قرآن تنها این نبوده است که متن‌های ازپیش‌موجود را صرفاً کنار هم قرار دهند، بلکه بازنویسی گفته‌های پیامبر و متون عبادی و مناسکی، و حتی ایجاد قطعاتی نو در متن قرآن را نیز شامل می‌شده است. این دیدگاه برپایه‌ی چند دسته دلیل بنا شده است که گیوم دی در مقاله‌ی خود به بعضی از آن‌ها پرداخته است و عبارتند از: (آ) تاریخ‌گذاری و مکان‌یابیِ منابع؛ (ب) ویژگی‌ها و دانش‌ها و زبان‌دانی‌های مورد نیاز برای نویسندگان و ویرایشگران متن؛ (ج) بافتار و زمینه‌ای که قطعاتِ قرآنی و سوره‌ها با آن بیشترین تناسب را دارند؛ و (د) ماهیت مطالبِ ویرایش‌شده و تألیف‌شده در قرآن.

🔻 گیوم دی ادعا می‌کند که قرآن هم «تألیفی» است و هم «ترکیبی» است، و با وجود خطوط داستانی موازی در آن یکی از بهترین موارد برای نقّادی‌های ویرایشی است. همچنین، با آنکه دوران زندگی پیامبر اسلام را در شبه‌جزیره‌ی عربستان می‌دانیم، اما از این جهت که جمع‌آوری، تدوین، و ویرایش قرآن کاری جمعی بوده است، نباید پژوهش‌های خود درباره‌ی پیدایش و شکل‌گیری نهایی قرآن را فقط به آن سرزمین و فقط به چند دهه‌ی نخست سده‌ی یکم هجری محدود کنیم. افزون بر این مطلب، نه‌تنها باید این تصوّر سنّتی که در آن سوره‌های قرآن به مکّی و مَدَنی تقسیم می‌شوند را کنار بگذاریم؛ بلکه باید فرآیند شکل‌گیری و ویرایش قرآن را در زمانه‌ای گسترده‌تر و احتمالاً تا دوره‌ی مروانیان در نظر بگیریم. گیوم دی در این‌جا دو پرسش مطرح می‌کند: آیا پس از درگذشت پیامبر اسلام قطعه‌هایی به متن قرآن افزوده شده‌اند؟ اگر پاسخ «آری» است (که نظر گیوم دی همین است) این افزودن‌ها تا چه زمانی ادامه داشته‌اند؟‌به بیان دیگر، رَسم مُصحف چه زمانی نهایی شده است؟

🔻 گیوم دی برای بررسی این پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آن‌ها به‌عنوان یک نمونه به سراغ سوره‌ی مریم می‌رود و با بهره‌گیری از رهیافتِ زِبَرمتنیت و روشِ نقّادی ویرایشی با شواهد فراوان و متنوع نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این سوره پس از درگذشت پیامبر اسلام نگاشته شده‌اند و نویسنده‌ی آن بخش‌ها احتمالاً یا راهبی مسیحی بوده است که پس از آنکه مسلمانان فلسطین و اورشلیم را فتح کرده‌اند به اسلام گرویده است و در برنامه‌ی هماهنگ‌سازیِ دین تازه با دینِ پیشینِ ساکنان سرزمین‌های فتح‌شده (یعنی مسیحیان) با حاکمان جدید خود داوطلبانه همکاری کرده است؛ یا دانش و قلم خود را به حاکمان جدید فروخته است.

🔻 بررسی‌ها و شواهد و دلایل گیوم دی در این نمونه‌ی خاص افزون بر اینکه احتمال قابل توجهی درباره‌ی اینکه بخش‌هایی از سوره‌ی مریم، کهف، و آل‌عمران پس از درگذشت پیامبر اسلام تألیف و ویرایش شده‌اند را پیش روی ما می‌گذارد؛ پاسخی مستدل به یکی از پرسش‌های چالش‌برانگیز از متن قرآن نیز می‌دهد. گیوم دی در اثنای بررسی سوره‌ی مریم توضیح می‌دهد که چرا قرآن به مریم، مادر عیسی، «اُخت هارون» یا «خواهر هارون» می‌گوید. پاسخ گیوم دی به این پرسش و شواهد باستان‌شناختی و مناسکی و متنی که می‌آورد تأیید دیگری است بر اینکه بخش‌هایی از سوره‌ی مریم نه‌تنها مکّی نیستند، بلکه دست‌کم ۳ تا ۶ سال پس از درگذشت پیامبر اسلام نگاشته شده‌اند.

🔻 این مقاله دربردارنده‌ی جزئیات بسیاری است که می‌تواند نمونه‌ای از به‌کارگیریِ ثمربخشِ مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از رهیافت‌ها و روش‌های پژوهشی نوین در حوزه‌ی قرآن‌پژوهی باشد، و از این رو، شایسته است که به زبان فارسی ترجمه شود.


📗 برای دسترسی به مقاله، بنگرید به:
Dye, Guillaume. “The Qur’ān and its Hypertextuality in Light of Redaction Criticism”. Early Islam: The Sectarian Milieu of Late Antiquity? Milan, 15-19 June 2015.

#قرآن‌پژوهی #جمع_قرآن #محمد #مریم

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 گیوم دی اسلام‌پژوه و قرآن‌پژوه فرانسوی؛ که متولد ۱۹۷۴ میلادی است.

@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «داستان‌های مسیحی و قرآنِ عربی: اصحاب کهف در سوره‌ی کهف و در سنّت مسیحیِ سُریانی» نوشته‌ی سیدنی گریفیث

🔍 ریشه‌های داستانِ اصحاب کهف در متونِ مسیحیّتِ سُریانی‌زبان

بخش ۱ از ۳

🖋 سیدنی گریفیث در فصلی از کتاب قرآن و بافتار تاریخی آن با عنوان «داستان‌های مسیحی در قرآنِ عربی» می‌کوشد تا تأثیر متون آیینی و واعظانه‌ی مسیحیتِ سُریانی‌زبان بر قرآن را نشان بدهد. او، برای نمونه، داستان «اصحاب کهف» در قرآن را با افسانه‌های «خفتگانِ غار» و «جوانانِ اِفِسوس» که زیرمتن‌های آن داستان در متون مسیحیِ سُریانیِ پیشاقرآنی‌اند مقایسه می‌کند؛ و نشان می‌دهد که چگونه قرآن به‌منظور گفت‌وگو با مسیحیان هم‌عصرش و دیگر مخاطبان عرب‌زبان خود از آن روایت‌ها و افسانه‌ها وام گرفته است، اما این وام‌گیری در حدِ یک اقتباسِ ساده باقی نمانده است، بلکه قرآن آن‌ها را آگاهانه در راستای اهداف خود شکل داده است و ویرایش کرده است.

🔻 گریفیث در این مقاله توانسته است تا تفاوتِ رویکرد خود و بسیاری دیگر از قرآن‌پژوهانِ دانشگاهی نسبت به قرآن با رویکرد غالب در میان مفسرانِ مسلمان را به خوبی بیان کند. گریفیث می‌نویسد که مفسران مسلمان تقریباً همیشه به روایت اصحاب کهف در قرآن از موضعِ «پساقرآنی» نگریسته‌اند و در زمینه‌‌ها و بافتارهای درحال‌شکل‌گیری یا ‌شکل‌گرفته‌ی اسلامی به دنبال یافتنِ معنا و تفسیرِ این روایت بوده‌اند.

🔻 اما رویکرد گریفیث کاملا برعکس رویکرد پیشین است: نزدیک‌شدن به روایتِ قرآن از طریق آشنایی دست‌اول و عمیق با متون «پیشاقرآنی» و قدیمی‌ترین متن‌های سنّتیِ مسیحیانِ سُریانی‌زبان که این روایت‌ها را نقل کرده‌اند. این متون می‌توانند قالبی از روایت اصحاب کهف را برای ما آشکار کنند که نزدیکترین روایت به روایتِ متداول از این افسانه‌ی مسیحی نزد مسیحیانِ عرب‌زبانِ معاصر با پیامبر اسلام در سرزمین حجاز و اطراف آن بوده است.

🔻 گریفیث در بخشی از مقاله —که در آن به بررسی روایت‌های اصحاب کهف در متون سُریانی پیشااسلامی پرداخته است— می‌نویسد که این داستان در تمامی زبان‌هایی که در دوره‌های اولیه و میانه‌ی مسیحیت به آن‌ها تکلّم می‌شده است منتشر شده بوده است، اما پژوهشگران هنوز نمی‌دانند که نخستین زبانی که این افسانه در آن ساخته و پرداخته شده است چه زبانی بوده است.

🔻 نظریه‌ی مشهور این است که این روایت اصالتاً به زبانِ یونانی نگاشته شده است، زیرا داستانی که در آن کسانی پس از آنکه سال‌ها از تدفین آن‌ها می‌گذشته است به‌طور معجزه‌آسایی دوباره زنده شده‌اند نخستین بار به زبانی یونانی و به دست اُسقف استِفانِ اِفِسوسی حدود سال‌های ۴۴۸ تا ۴۵۰ میلادی نگاشته شده است. اما کهنترین نسخه‌های مکتوبِ این داستان که ما رسیده‌اند برای سده‌ی ششم میلادی و به زبانِ سُریانی‌اند. باور پژوهشگران این است که یادداشت‌های اولیه‌ی اسقف استِفانِ اِفِسوسی بعدها به سُریانی ترجمه شده‌اند؛ یادداشت‌هایی که در ابتدا به‌منظور تأییدی بر صحتِ باور به رستاخیزِ جسمانی انسان نوشته شده‌اند. اُسقف استِفانِ اِفِسوسی این یادداشت‌ها را همچون سلاحی اعتقادی برای پیروزی بر نظریه‌ی رقیب، یعنی نظریه‌ی رستاخیزِ روحانی انسان که از سوی اُسقف تئودورِ اژه‌ای در اواخر سده‌ی چهارم میلادی پشتیبانی می‌شده است، به‌کار می‌گرفته است.

🔻 نظریه‌ی دیگری که درباره‌ی منبع اولیه‌ی این روایت نقل شده است، و شواهدی به نفع آن موجود است، ریشه‌ی این روایت را سُریانی می‌داند؛ زیرا که قدّیس گِرِگوری اهل تور (درگذشته به سال ۵۹۴ میلادی) گزارشی از روایت «هفت خُفته» آورده است و آن را وام‌دار دسترسی به ترجمه‌ای لاتین از متنی اصالتاً سُریانی می‌داند. طرفداران این نظریه، از جمله تئودور نُلدِکِه، علت نگارش چنین افسانه‌ای را مجادلات الاهیاتی میان دو نظر رقیب در کلیساهای مسیحیتِ سُریانی‌زبان می‌دانند که در سده‌ی پنجم و ششم میلادی به اوج خود رسیده بود: جدال میان باورمندان به رستاخیز جسمانی مردگان و باورمندان به رستاخیز روحانی مردگان.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
👍1
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «داستان‌های مسیحی و قرآنِ عربی: اصحاب کهف در سوره‌ی کهف و در سنّت مسیحیِ سُریانی» نوشته‌ی سیدنی گریفیث

🔍 ریشه‌های داستانِ اصحاب کهف در متونِ مسیحیّتِ سُریانی‌زبان

بخش ۲ از ۳

🔻 فارغ از این‌که کدام نظریه درباره‌ی منبع و ریشه‌ی این داستان مقبول‌تر باشد، در این مورد تردید وجود ندارد که کهنترین متن باقی‌مانده از این افسانه در «موعظه‌نامه‌ی یعقوبِ سَروجی» (زیسته از ۴۵۱ تا ۵۲۱ میلادی) یافت شده است که به زبانِ سُریانی نوشته شده است. یعقوبِ سَروجی که داستانِ «جوانانِ اِفِسوس» را نقل کرده است راهبی مسیحی بوده است که بیشتر عمر خود به تصنیفِ پندها و مواعظی هم‌راستا با درون‌مایه‌های متون بایبلی و مناسک مسیحی اشتغال داشته است. در زمانه‌‌ی او دو گروهِ مسیحی —که در آینده دو فرقه‌ی اصلیِ مسیحیانِ سُریانی‌زبان را تشکیل دادند— به علت اختلافِ نظرهایشان درباره‌ی تفسیر بایبل و ویژگی‌های عیسی (مسیح‌شناسی) در حال جدایی از یکدیگر بوده‌اند. این دو فرقه بعدها به مسیحیانِ یعقوبی و مسیحیانِ نَسطوری معروف شدند.

🔻 مسیحیّتِ یعقوبی یا پیروان «کلیسای اُرتُدُکس سُریانی» در میان اعرابِ غَسّانی در شمال عربستان (متحدانِ رومیان) و در میان مسیحیان نَجران در جنوبِ سرزمین حجاز غلبه یافت. اما مسیحیّتِ نَسطوری یا پیروان «کلیسای شرقی» در میان اعرابِ لَخمی در شمال شرقیِ عربستان (متحدانِ ساسانیان) و در سواحل جنوبی عربستان گسترش یافت.

🔻 «موعظه‌نامه‌ی یعقوبِ سَروجی» به‌طور گسترده‌ای در میان مسیحیانِ یعقوبی رواج داشته است، اما تاکنون هیچ شاهدی به‌دست نیامده است که نشانگرِ حضورِ این داستان در متون مسیحیت نسطوری باشد. همین مطلب می‌تواند ریشه‌ها، علت‌ها، و مسیر حرکت این روایت را از مسیحیّتِ یعقوبی و سُریانی‌زبان به اعراب عربستان، و بالتبع قرآن، نشان بدهد.

🔻 اما افزون بر «موعظه‌نامه‌ی یعقوبِ سَروجی»، این روایت در دو متنِ پیشاقرآنیِ دیگر از مسیحیّتِ یعقوبیِ سُریانی‌زبان نیز گزارش شده است. یکی از گزارش‌ها خلاصه‌ای است سُریانی‌زبان از متنِ اصالتاً یونانیِ «تاریخِ کلیسایی» نوشته‌ی زکریا اهلِ موتیلِنِه (درگذشته پس از سال ۵۳۶ میلادی). روایتی که در کتاب تاریخ کلیسایی او نقل شده بوده است به جدال‌های الاهیاتی که در میان سال‌های ۴۵۰ تا ۴۹۱ میلادی میان دو گروه مسیحیان جریان داشته است اشاره می‌کند. راهبی مسیحی این روایت را در سال ۵۶۹ میلادی به زبان سُریانی برمی‌گرداند. گزارش دیگر نیز منسوب به یوحنّایِ اِفِسوسی (درگذشته به سال ۵۸۶ میلادی) است که او نیز کتابی به نام «تاریخ کلیسایی» داشته است.

📚 متون مسیحی سیر ماجرا را این‌گونه روایت می‌کنند: داستان در نیمه‌ی سده‌ی سوم میلادی در زمانه‌ی امپراتوریْ مسیحی‌ستیز و مشرک به نام دِکیوس (دقیانوس) اتفاق می‌افتد که از سال ۲۴۹ تا ۲۵۱ میلادی حکمرانی کرده است. او مسیحیان را به پرستش خدایان یونانی و تقدیمِ قربانی و بُخور برای آنان ‌مجبور می‌کرده است. اما شخصیت‌های اصلی داستان هفت (هشت، در روایت زکریا اهلِ موتیلِنِه) پسرِ نوجوانِ مسیحی‌اند که در شهرِ اِفِسوس زندگی می‌کنند و از اهدای بُخور در قربانگاهِ مخصوصِ زِئوس، آپولون، و آرتِمیس —خدایان نگهبانِ شهر اِفِسوس— امتناع می‌کنند. آن پسران به همین سبب به زندان می‌افتند؛ اما از زندان می‌گریزند و به غاری در نزدیکی شهر می‌روند. پس از مدتی خدا آنان را به خواب می‌برد (یا می‌میرانَد). اما دو مؤمنِ دیگر در شهر که از این ماجرا خبر داشتند و مکان غار را می‌دانستند به درِ غار می‌روند و چون باور دارند که این پسران در آینده دوباره از خواب برمی‌خیزند (یا زنده می‌شوند) بر لوحی سُربی نام آن‌ها و داستان‌شان را می‌نویسند و در کناره‌ی غار نصب می‌کنند. آن هفت پسر پس از مدتی طولانی، در زمان حکمرانی امپراتوریْ مسیحی با نام تِئودُسیوسِ دوم (حکمرانی از ۴۰۸ تا ۴۵۰ میلادی)، از خواب بر‌می‌خیزند و با این گمان که همچنان در دوران امپراتوری آن حاکم مسیحی‌ستیز زندگی می‌کنند یک نفر را برای خرید خوراک به شهر اِفِسوس می‌فرستند. پس از بروز ماجراهایی در شهر، آن پسر متوجه می‌شود که اِفِسوس به شهری مسیحی‌نشین تبدیل شده است. از سوی دیگر، مردمِ شهر گمان می‌کنند که آن پسر گنجی یافته است. ماجرا بر سر زبان‌ها می‌افتد و کلیسا از واقعه باخبر می‌شود. خبرها پخش می‌شوند، تا جایی که خود امپراتور به اِفِسوس می‌آید تا این ماجرای اعجاب‌آور را مشاهده کند. امپراتور به درِ غار می‌رود و از آن‌ها دعوت می‌کند تا به شهر بیایند. اما آن پسران به او می‌گویند که مسیح ما را به خاطرِ تو از خواب بیدار کرده است تا تو بدانی که رستاخیزِ مردگان، رستاخیزی جسمانی خواهد بود. امپراتور به عقیده‌ی «رستاخیز جسمانی» معتقد می‌شود و پسران به غار بازمی‌گردند و برای همیشه به خواب می‌روند (یا می‌میرند).

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ کتاب‌شناسی

📌 چکیده‌ای از مقاله‌ی «داستان‌های مسیحی و قرآنِ عربی: اصحاب کهف در سوره‌ی کهف و در سنّت مسیحیِ سُریانی» نوشته‌ی سیدنی گریفیث

🔍 ریشه‌های داستانِ اصحاب کهف در متونِ مسیحیّتِ سُریانی‌زبان

بخش ۳ از ۳

🔻 در زمانه‌ای که افسانه‌ی خُفتگان افسوس در جوامع مسیحی نگاشته شده است دو جریان عمده درباره‌ی رستاخیز مردگان با هم مناقشه داشته‌اند. یک جریان که آنان را پیروان اوریجِن یا اوریجن‌گرایان می‌نامیده‌اند، که به پیروی از اوریجِن فقط به رستاخیز غیرجسمانی باور داشتند. اوریجِن (زیسته از ۱۸۴ تا ۲۵۳ میلادی) یکی از آباء کلیسا در سده‌ی سوم میلادی بود که کوشید تا آموزه‌های مسیحیت را با فلسفه‌ی یونانی بیامیزد و از این رو رستاخیز را فقط روحانی می‌دانست. جریان دیگر، باورمندان به رستاخیز جسمانی مردگان بودند. چنین به نظر می‌آید که داستانِ خُفتگان افسوس از سوی باورمندان به رستاخیز جسمانی نگاشته شده است تا عقیده‌ی آن‌ها را تأیید کند. عبارت‌های پایانیِ داستان شاهدی است بر این ادعا، زیرا که پسرانِ تازه‌برخاسته از خواب/مرگ به امپراتورِ مسیحی می‌گویند: "سَرورِ ما، مسیح، ما را بیدار کرد تا اثباتی باشد برای تو که رستاخیز به‌راستی وجود دارد"، و سپس دوباره به‌خواب می‌روند یا می‌میرند. البته به نظر می‌آید که مسیحیان در نگارش این داستان از درون‌مایه‌های داستانی دیگر در یهودیت بهره گرفته‌اند (بنگرید به منابع موجود درباره‌ی نهضت مکّابیان و داستان هفت مکّابیِ شهید).

🔻 قرآن نیز این روایت را در راستای تثبیت باور به رستاخیز جسمانی استفاده کرده است، چنان‌که در آیه‌ی ۲۱ سوره‌ی کهف آمده است: «وَ کَذَٰلِکَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّـهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا». اما قرآن به‌نحوی داستان اصحاب کهف را روایت می‌کند که نشان‌دهنده‌ی آشناییِ پیشینِ مخاطبان او با این داستان است. ولی قرآن صرفاً به دنبال نقل داستان نیست بلکه می‌خواند تفسیری خاص در راستای اهداف خود از این داستان ارائه کند. خوانشِ تطبیقی روایتی که قرآن ارائه کرده است در کنار متون سُریانیِ این افسانه، می‌توانند وام‌گیری‌ها و شباهت‌های این متون را در سطحِ کاربستِ واژگان، عبارات، و سیر روایی نشان بدهد. سیدنی گریفیث به تفصیل، گزارشی از این خوانش تطبیقی و نیز سیر تحول واژگان و افعال کلیدی در این روایت را ارائه کرده است.


📗 برای دسترسی به مقاله، بنگرید به:
Griffith, Sidney. "Christian Lore and the Arabic Qur’an: The 'Companions of the Cave' in Surat al-Kahf and in Syriac Christian Tradition." in The Qur’an in Its Historical Context, ed. G. S. Reynolds (London: Routledge, 2008), 109–38.

📝 پیش از این در همین دالانِ تلگرامیِ با جزئیاتی بیشتر درباره‌ی شباهت‌ها و تفاوت‌های افسانه‌ی جوانان اِفِسوس در متون سُریانی و روایت اصحاب کهف در قرآن با توجه به نظرهای گابرییل سعید رینولدز نوشته‌ام که پیوندِ آن را در زیر می‌آورم. 👇🏼
https://t.me/anqanotes/63

#قرآن‌پژوهی #قرآن #سریانی #پسابایبلی #کهف

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✍🏼 سیدنی گریفیث، استادِ ادبیات و زبان‌های مصری و سامی در دانشکده‌ی مطالعات سامی در دانشگاه کاتولیکِ امریکا است. او متولد ۱۹۳۸ میلادی است.

@anqanotes
✨ معرفی همایش‌های مطالعاتِ ادیان و مطالعاتِ متون مقدس

📌 همایش بین‌المللی «نسخه‌های خطیِ آرامی‌زبانِ کتاب یکمِ خَنوخ»
[برگزاری به‌صورت مجازی با ثبت‌نام رایگان]

🔻 در کنار رنج‌های بسیارِ بیماری عالمگیرِ کرونا، می‌توان امکان‌های نویی که این شرایط فراهم کرده است را نیز دید. برگزاری همایش بین‌المللی «نسخه‌های خطی آرامی‌زبانِ کتاب یکمِ خَنوخِ» به‌صورت مجازی و رایگان یکی از آن امکان‌های نو است. مؤسسه‌ی مطالعات بایبلی (Institute of Biblical Studies) —که در دانشگاه کاتولیکِ ژان پُل دوم در شهر لوبلینِ لهستان واقع است— و ِ کنکاشه‌ی خَنوخ (Enoch Seminar) —که مؤسسه‌ای پژوهشی برای مطالعات آغاز یهودیت، مسیحیت، و اسلام است— این همایش بین‌المللی را در سه روز، از ۲۰ تا ۲۲ اکتبر ۲۰۲۰ میلادی، برابر با ۲۹ مهر تا ۱ آبان ۱۳۹۹، به‌صورت مجازی و برخط (آنلاین) برگزار خواهند کرد.

🔻 این همایش به بررسی نسخه‌های خطی کشف شده از کتاب خَنوخ در طومارهای بحرالمیت و قُمران؛ بافتارِ آرامی‌زبانِ کتابِ خَنوخ؛ و نحوه‌ی گردآوری، شکل‌گیری، و ویرایش نوشتارهای مختلفی که در قالب کتاب یکم خَنوخ ظاهر شده‌اند خواهد پرداخت.

🔻 به‌زودی در فرسته‌ای جداگانه درباره‌ی کتاب خَنوخ، تأثیر‌های آن بر ادبیات و کیهان‌شناسی قرآن، و اهمیت آن برای قرآن‌پژوهان خواهم نوشت.

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ همایش بین‌المللی «نسخ‌های خطیِ آرامی‌زبانِ کتاب یکمِ خَنوخ» از ۲۰ تا ۲۲ اُکتُبر ۲۰۲۰ میلادی، برابر با ۲۹ مهر تا ۱ آبان ۱۳۹۹

🔻 حضور در این همایش برای قرآن‌پژوهان، پژوهش‌گران در حوزه‌ی مطالعاتِ تطبیقیِ ادیانِ سامی، و بایبل‌پژوهان مغتم است. پیوند زیر اطلاعات بیشتری درباره‌ی این همایش، سخنرانان، مقاله‌هایی که ارائه خواهند شد، و زمان‌بندی برنامه‌ها به شما ارائه خواهد کرد.

🔻 ثبت‌نام در این همایش رایگان است و از طریق همین پیوند ممکن است 👇🏼

http://www.4enoch.org/wiki4/index.php?title=2020_Aramaic_Enoch_Conference

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ قرآن و بافتار بایبلی آن

📌 کتاب خَنوخ

🔻 کتاب خَنوخ، در کنار بسیاری از کتاب‌های دیگر در سنت‌های یهودی-مسیحی همچون کتاب‌ دانیال در بابیل عبری و کتاب مکاشفه‌ی یوحنّا در عهد جدید، در زمره‌ی کتاب‌های مکاشفه‌ای و آخر‌الزمانیِ قرار می‌گیرد. در کتاب‌های مکاشفه‌ای و آخرالزمانی، شخصی که دچار مکاشفه می‌شود معمولاً به آسمان‌ها صعود و عروج می‌کند زیرا که طبق کیهان‌شناسیِ یهودی-مسیحی-اسلامی جایگاه خدا و فرشتگان بر فرازِ گنبدِ آسمان است؛ آنگاه در آن‌جا مشاهدات و مکاشفاتی دارد؛ و سپس در بازگشت به میان مردمانْ یافته‌ها و دیده‌ها و شنیده‌های خود را بیان می‌کند. مایه‌ی اصلی کتاب خنوخ نیز مکاشفاتی است که برای خَنوخ (جدّ اعلایِ نوح) رخ می‌دهد.

🔻 در سنت‌های مؤمنانه‌ی یهودی و مسیحی، خَنوخ (Enoch) را نویسنده‌ی کتابِ خَنوخ می‌دانند؛ کتابی که اکنون به مدد پژوهش‌ها می‌دانیم حتی با فرض وجود چنین شخصیتی در تاریخ به دست خَنوخ نوشته نشده است؛ بلکه کتابی است که حاصل گردآوری چند متن دیگر در میان سده‌ی چهارم پیش از میلاد عیسی تا سده‌ی دوم پیش از میلاد عیسی بوده است. در سِفر پیدایش درباره‌ی خَنوخ چنین آمده است:
📚 بایبل عبری، سِفر پیدایش، فصل ۵، بندهای ۲۱ تا ۲۴: خَنوخ با خدا ره می‌سپرد ... تمامی عمر خَنوخ ۳۶۵ سال بود. خَنوخ با خدا ره می‌سپرد، پس آنگاه ناپدید گشت، چه خدا او را برکشید.

🔻 خنوخ را در فارسی اَخنوخ نیز می‌گویند. در بعضی از سنت‌های اسلامی، اَخنوخ را همان ادریس می‌دانند. در سوره‌ی مریم، تصویری مشابه آنچه از خَنوخ در متون یهودی و مسیحی آمده است ذکر شده است برای ادریس آمده است، از جمله برکشیدن او از جانب خدا.
📚 قرآن، سوره‌ی مریم، آیه‌های ۵۶ و ۵۷: وَ اذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَّبِيًّا. وَ رَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا.
ویژگی‌هایی که برای خَنوخ / ادریس در سنت‌های اسلامی ذکر شده است را می‌توان در کتابِ یهودیِ «عهد ابراهیم» نیز یافت. این کتاب از متون مورد توجهِ یهودیانِ ساکن در اتیوپی بوده است و در سده‌ی‌های یکم و دوم پیش از میلاد عیسی نوشته شده است.

🔻 کتاب خَنوخ نه‌تنها برای پژوهشگران و الاهیدانان و مؤمنان یهودی و مسیحی محل توجه است، بلکه برای پژوهشگران مسلمان و قرآن‌پژوهان نیز از اهمیت برخوردار است. این اهمیت دو سویه دارد. از یک سو، با آنکه کتاب خَنوخ در یهودیت جزء کتاب‌های قانونی و رسمیِ بایبلِ عبری محسوب نمی‌شود و یک کتاب پسابایبلی شمرده می‌شود، اما یهودیتِ غالب در اتیوپی و مسیحیتِ غالب در اریتره و اتیوپی، یعنی همسایگانِ آفریقایی شبه‌جزیره‌ی عربستان، این کتاب را جزء متون رسمی خود می‌دانسته‌اند. از این جهت این کتاب می‌توانسته تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر فرهنگ اعراب و روایت‌های آن‌ها داشته باشد که آثار آن را می‌توان در قرآن نیز مشاهده کرد.

🔻 از سوی دیگر، ریشه‌ی بعضی از قطعه‌ها و روایت‌های قرآنی را می‌توان در کتاب خَنوخ ریشه‌یابی کرد. از جمله مواردی که گابرییِل سعید رینولدز در کتاب «قرآن و بایبل: متن و تفسیر» برای مشابهت‌های موجود میان قرآن و کتاب خَنوخ ذکر کرده است. مضامین و عباراتی از قرآن که می‌توان نظیر آن‌ها را در کتاب‌های یکم خنوخ و دوم خنوخ یافت عبارتند از:

📖 سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۱۰۲ که در آن روایتی از دو فرشته به نام‌های هاروت و ماروت آمده است که در بابِل به مردم سِحر می‌آموختند. سقوطِ فرشتگان و سحرآموزیِ ایشان به مردم از عناصر محوری در بخش‌های ابتداییِ کتاب خَنوخ است.
📖 سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۱۶۴ که به آفرینش آسمان و زمین و اختلاف شب و روز اشاره می‌کند.
📖 سوره‌ی توبه، آیه‌ی ۹ که درباره‌ی عُزَیر سخن می‌گوید.
📖 سوره‌ی حِجر، آیه‌ی ۱۴ که درباره‌ی گشوده‌شدن درهای آسمان برای بالارفتن به فراز آسمان سخن می‌گوید.
📖 سوره‌ی إسراء، آیه‌ی ۱۳ که به نامه‌ی اعمال آدمی در قیامت اشاره می‌کند.
📖 سوره‌ی مُدَّثِّر، آیه‌های ۳۰ و ۳۱ که مأمورانِ عذاب در جهنم را ۱۹ عدد معرفی می‌کند.
📖 سوره‌ی انفطار، آیه‌های ۱۰ تا ۱۲ که درباره‌ی نگارش اعمال آدمیان سخن می‌گوید.
📖 سوره‌ی مُطَفِّفین، آیه‌های ۱۸ تا ۲۱ که فرشتگانی را معرفی می‌کند که اعمال آدمیان را می‌نویسند.

🔻 این شباهت‌ها شاید بتوانند نشانه‌ای دیگر باشند برای این ادعا که "قرآن متنی در ادامه‌ی متون بایبلی است."


📗 بخشی از مطالب این فرسته از منبع زیر برگرفته شده‌اند:
Reynolds, Gabriel Said. The Qur’an and the Bible: Text and Commentary. New Haven: Yale University Press, 2018.

#قرآن #بایبل #خنوخ #ادریس #یکم_خنوخ #دوم_خنوخ #عهد_ابراهیم

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes