عنقاء
7.37K subscribers
156 photos
79 videos
21 files
328 links
✨ عنقاء: جُستارهایی نقّادانه در دین‌پژوهی

🖋 ارتباط با مسؤول (زهیر میرکریمی)
https://t.me/zoheir_mirkarimi

💡 بازتاب‌دادن پژوهش‌های حوزه‌ی مطالعات ادیان به معنای تأیید یا رد آن‌ها نیست.
Download Telegram
🔍 تأملی در ترجمه‌های فرانسوی قرآن و پیش‌فرض‌های کلامیِ ترجمه‌ی چاپ عربستان

✨ منبع‌شناسی

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی

بخش ۱ از ۲


🔻 بدیهی می‌نماید امّا گاه فراموش می‌شود که اگر الفاظ قرآن در این چهارده قرن تغییر نکرده است، معانی آن امّا با زمان سفر کرده‌اند. ظروف این کلماتِ آشنا، بارها از معانی متفاوت پر و خالی شده‌اند. هنوز بسیارند کسانی که تصوّر می‌کنند آنچه ما می‌خوانیم، و آن معنی که برداشت می‌کنیم، عیناً همان است که مخاطبان آن در قرن اول هجری درک می‌کرده‌اند. از الله و الرحمن و الرحیم تا ایمان و دین و اسلام و کفر و شرک و کتاب و غیر آن. بسیاری از این معانی یا مصادیق آن‌ها حتی در فاصله‌ی یک قرن بعد «گشته» بودند تا چه رسد به چند سده بعد که مکاتب فکری و کلامی و عقیدتی شکل گرفته، و روایت و تفسیر و تاویل خود را ساخته و نهادینه کرده‌اند. این همه البته بخشی از تاریخِ متن است امّا آنجا که دغدغه‌ی جستجو و کشفِ معانیِ اولیه و محیط شکل‌گیری آن در کار است، تلاش زیادی لازم است تا اندک‌اندک آن معانی آشنای مرسوم کنار رود تا نشانی‌ها و مدلولات و پیام متن به مخاطبان ابتدایی آن بیشتر نمایان شود.

🔻 حاصل این که، گرچه هر تلاشی ابتدا از خواندن و تأمل و پژوهش در خود متن آغاز می‌شود، امّا نباید از یاد برد که ای بسا در این الفاظِ آشنا معانی دیگری جای گرفته است. متن قرآن البته بسیار ویژه است و خصوصیاتی چون ایجازِ فوق العاده، بیان اشارت‌آمیز، زبان بسیار کهن، و بعد البته شیوه‌ی جمع و ساختار و ترتیب و تنظیم آن به بازیابی آن روایت اولیه کمک نکرده است؛ منتهی به هر شکل می‌باید سراغ متن رفت. بازگشت به آن بحث آشنایی‌زادیی، در اینجا هم ترجمه‌های اندیشیده‌شده که متن را از هندسه‌ی رایج آن بیرون می‌آورند کمک می‌کنند تا برخورد ما با متن اندکی متفاوت شود. این اتفاق در زبان فارسی کمتر رخ می‌دهد به دلیل اختلاط و آمیزشِ زبانیْ، و بعد سابقه‌ی بلند این اصطلاحات قرآنی در زبان و آثار مهم ادبی و عرفانی آن و انس ذهنی ما. همان مثال‌هایی که آوردیم را ببینیم. یا به مثال، شب قدر در فارسی هم شب قدر است منتهی مترجم فرنگی به ناچار باید دوباره به آن بیندیشد و معادلی بیاید، و از اینجا آغاز کنیم تا اسامی سُوَر و اصطلاحات و اشارات و عبارات.

🔻 در زبان فرانسه، بالای شصت ترجمه از قرآن نشان داده‌اند. من پیشتر اندکی از ترجمه‌های کهن دو ریه و کازیمیرسکی نوشته‌ام. در این میان البته ترجمه رژی بلاشر از جنس دیگر است که من چاپ کاغذی آن را به سختی یافتم. ترجمه او، با آن پانویس‌های بسیار محقّقانه، و دیگر آثار این قرآن‌پژوه برجسته همچنان بسیار مورد توجه پژوهشگران است. هر جمله‌ی آن، با تحقیق و بازاندیشی همراه است، و پانویس‌های آن از جنس نقل دایم سخنان مفسران الف و ب و ج و دال... نیست. ترجمه ژاک برک فروتنانه اما محقّقانه است و حاصل شانزده سال کار. از چند نمونه‌ی خوب دیگر هم باید جدا نوشت.

🔻 امّا آنچه به وفور در عموم کتابفروشی‌ها و در قطع‌ها و صورت‌های مختلف دیده می‌شود، قرآن چاپ عربستان است که با متن عربی هم همراه است و اینک به نظرم نزد عموم نوعی ترجمه‌ی مرجع شده است. ترجمه‌ی آن توسط یک مسلمان، محمّد حمید الله، صورت گرفته و انصاف آن است که ترجمه‌ی خوبی است. هیئت مسئول در عربستان البته آن را با برخی تغییرات جزئی منتشر کرده است. مثلا الله و صلاة و زکاة و نظایر آن اینک عیناً در متن آمده است. قرآن‌پژوهان غربی هم، آنجا که صرف نقل‌قول است و نه بحث‌های متن‌پژوهانه، به همین ترجمه ارجاع می‌دهند تا کمتر محل بحث باشد.

ַ@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 تأملی در ترجمه‌های فرانسوی قرآن و پیش‌فرض‌های کلامیِ ترجمه‌ی چاپ عربستان

✨ منبع‌شناسی

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی

بخش ۲ از ۲


🔻 ناشر البته پانویس‌هایی بر متن افزوده است، گاه برخی توضیحات مرسوم چون اسباب النزول، و گاه برخی نکات بسیار قابل بحث که ما را هم می‌ترساند چه برسد به خواننده غربی! برای مثال، در پانویس آیه‌ی شصت و هفتم سوره انفال آمده: «مطابق این آیه، در غزوه بدر، بهتر بود که مسلمانان به جای اسیر گرفتنِ کافران، آن‌ها را می‌کشتند تا خصومت کفّار کمتر شود. تنها بعدها بود که الله اسیر (و مطابق آن) فدیه گرفتن را مجاز کرد» و نظایر آن! [تصویر در پایین یادداشت آمده است.]

🔻 امّا این جا نظرم به مقدّمه مختصری‌ست که هیئت ناظر به عربی و فرانسه آورده و در آن ابتدا تأکید می‌کند که قرآن کلام خداست، شامل و کامل بر همه معانی (که البته رایج است) و البته غیرمخلوق. آن‌ها که سابقه این بحث کلامی کهن را می‌دانند تعجب می‌کنند که براستی ذکر همچو عقیده‌ای که قرآن قدیم و غیرمخلوق است، در مقدمه‌ی همچو ترجمه‌ای چه ضرورتی دارد؟ و شاید داشته است.

🔻 خواستم بگویم اگر شما می‌بینید که به مثال مجتهد شبستری اینک از سر احتیاط علمی برخی دیدگاه‌های پژوهشی را در باب کیفیت تاریخی شکل‌گیری قرآن قابل تأمل و بلکه پذیرش دانسته تا آنجا که برخی نظریات پیشین خود را بازبینی می‌کند، هنوز آن سوی میدان چه راه بلندی‌ست برای کسانی که باور دارند قرآن نه احتمالاً یک متن برآمده از یک نهضت سیاسی و مذهبی و اصلاح‌گرایانه، یا تجربه‌ی دینی و اجتماعی پیامبر، یا کلام وحی‌شده توسط فرشته‌ای از غیب، یا صورتی از یک معنی قدیم مندرج در لوحی آسمانی، نه حتی فعل و کلام حادث خداوندی، بلکه به حرف و کلمه و جمله، همچون صفات قدرت و علم الهی، ازلی و قدیم و غیرمخلوق است و آن را چون باوری اصولی در ابتدای چاپ قرآنی می‌آورند که احتمالا امروزه پرتیراژترین چاپ قرآن در تمامی عالم است.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #ترجمه #فرانسه
#Quran #Quranic_Studies #Translation #French

🖋 مجید سلیمانی

@anqanotes


https://t.me/anqanest/57
Forwarded from قرآن‌پژوهی
پاسخی به دوست عزیز آقای زهیر میرکریمی(+)


آقای زهیر میرکریمی با صبر و متانت خاصی به بازتاب نظرات قرآن‌پژوهان غربی می‌پردازند. با حوصله‌ای مثال زدنی مطالبی را از امثال گابریل سعید رینالدز ترجمه می‌کنند و با زبان فارسی روان آن را برای مخاطب فارسی‌زبان با توضیحاتی که خود به آن می‌افزایند قابل هضم می‌گردانند. کار ایشان بسیار ارزشمند و مثال زدنی است.


اخیرا استاد عزیز آقای مجتهد شبستری که از پیشکسوتان مباحث نواندیشی دینی در کل جهان اسلام هستند با یادداشت کوتاهی بر فرض گرفتن اینکه قرآن توسط محمد نگاشته شده باشد تردید کردند و فرمودند این مساله با وجود تحقیقات اخیر بدیهی نیست. نگارش و خوانش قرآن را استاد شبستری در حدود دودهه اخیر به محمد نسبت می‌دادند و نام اثر فاخر ایشان بود قرائت نبوي از جهان. فرضی در این نوشته بود که از فرض اصلی مسلمانان که قرآن کلام بی‌واسطه خداست فاصله داشت ولی معتقد به این بود قرآن توسط پیامبر به مخاطبان عرضه شده‌است و خوانش و فهم پیامبر از جهان و نه وا‌ژه‌های خدا است. در عواقب و دلایل معرفتی این فرض ایشان می‌توان ساعات متمادی بحث و گفتگو کرد ولی می‌توان با قطعیت گفت مساله ماهیت وحی و لرزندان پایه‌‌های قدسی متن قرآن پروژه اصلی بیست سال اخیر توسط ایشان و دکتر عبدالکریم سروش بوده‌است.

نویسنده این کانال- که خود را حداکثر شاگردی از استادشبستری می‌داند- پس از دیدن یادداشت کوتاه این استاد عزیز با ارجاع دادن به یکی دو سرنخ از میان سرنخ‌های زیاد که خلاف یافته‌ی شبستری است گفته بود حاضر است با شبستری مناظره کند (+). لفظ مناظره در زبان فارسی دارای ابهام و سنگینی است و گمان شد که قصد این است که گفته شود استادشبستری را میخواهیم شکست دهیم و ایشان هیچ دلیلی بر ادعای خود ندارند. البته که من سعی کرده‌بودم مناظره را به معنای دقیق خود در منطق به کار برم و نه معنای اصطلاحی و کاربردی خود. مراد از مناظره را گفته‌اند:
«دو خصم نظر كنند در حكم و مسأله‌ای به قصد آنكه صواب پیدا شود» (مشكوٰة، محمد، «آداب‌البحث»)
همچنین در تفاوت جدل و مناظره گفته‌اند:
«چون مقصود از جدل الزام غیر است، لامحاله مشتمل بود بر نزاعی، و در اغلب احوال جدل را به استعمال نوعی از عناد و احتیال احتیاج افتد» (اساس الاقتباس، خواجه نصیر الدین طوسی )

بر خلاف تصور آقای میرکریمی به گمان بنده از خلال مناظرات هستند که سوالات خوبی مطرح می‌شوند و دردشناسی صورت می‌گیرد. محل نزاع تقریر می‌شود و تحقیقات خوبی شکل می‌گیرند. اگر هر دو طرف آداب مناظره را رعایت کنند برای آنها مفید و برای ناظران هم بسیار مفید است. این مساله از قضا هیچ ارتباط مستقیمی به فضای فارسی‌زبان و غیر آن ندارد. روشی یونانی است و در فضای آکادمیک غربی هم متداول. چه مکتوب و چه شفاهی. اصولا غیر از شناخت زمینه‌ای از اندیشه‌ها نمیتوان کارهای حتی به ظاهر مستقل را فهمید. گویا همه کارهای علمی در یک مناظره ناپیدا شکل میگیرند.

آقای میرکریمی همچنین اینکه آقای شبستری با صداقت علمی خود فرض قبلی خود را رها کرده‌اند را ستاییده‌اند. البته در اینکه اگر کسی تعصبی نداشته‌باشد و به محض یقین فرض جدیدی را اتخاذ کند نشان از سلامت شخصیت و صداقت اوست تردیدی نیست. ولی کل بحث یادداشت اینجانب سعی در این بود که توجه ایشان را به نظر کارشناسان در مورد این نظرات جلب کنم. فکر نمی‌کنم استاد شبستری جایی خود را مسلط به تحقیقات شایع در علوم قرآنی اعلام کرده باشند که ما چنین فرض کنیم. فضای نقد علمی می‌طلبد همانگونه که ایشان به فرضیات قبلی خود شک می‌کنند ما نیز به فرضیات جدید ایشان تردید کنیم. این نه ابتدای مناظره بوده است و نه انتهای آن. صرفا این بود که تحقیقاتی در دوران اخیر را نشان دهم که شاید دیده‌ نشده‌باشند. در علوم انسانی هیچ چیز قطعیتی ندارد و فکر می‌کنم همه در این مورد که روش تحقیق به نتایج متفاوت و بعضا متعارضی می‌انجامد واقف باشیم. راه کشف حقیقت آن است که از زوایای مختلف سعی کنیم آن را ببینیم و به طرف مقابل نشان دهیم. از قضا صداقت و سلامت نفس استاد شبستری زمینه پیشنهاد مناظره بود. در واقع چون ایشان به دنبال حقیقت ماجرا و نه اثبات فرض‌های خود هستند چنین پیشنهادی داده‌شد. چنانچه استاد شبستری هم با اصلاح یادداشت خود کمی در دریافت خود تردید کردند(+).

پ ن: دوست داشتم به طور دقیق مطلب قبلی خود را توضیح دهم و پاسخ بعضی گزاره‌های آقای میرکریمی را بدهم که بعد از درخواست اینجانب (+) از ایشان در آوردن موارد ناقض یادداشت قبلی ایشان مطالب خود را تعویق کردند (+) که قابل فهم و احترام است. مطلب فعلی پاسخ به دانسته‌های فعلی من از مطالب مکتوب ایشان تا این لحظه است.
@QuranPazhooh
قرآن‌پژوهی
پاسخی به دوست عزیز آقای زهیر میرکریمی(+) آقای زهیر میرکریمی با صبر و متانت خاصی به بازتاب نظرات قرآن‌پژوهان غربی می‌پردازند. با حوصله‌ای مثال زدنی مطالبی را از امثال گابریل سعید رینالدز ترجمه می‌کنند و با زبان فارسی روان آن را برای مخاطب فارسی‌زبان با توضیحاتی…
👆🏼

یادداشتی از دوست ارجمند، نویسنده‌ی شبکه‌ی «قرآن‌پژوه»، که از سر لطف نقدو‌نظری بر یادداشت پیشین من درباره‌ی آراء مجتهدشبستری نوشته‌اند.

هم‌زمان با بازپخش و هم‌رسانی یادداشت ایشان در عنقاء، از ایشان تشکر می‌کنم.

همچنین، دنبال‌کردن مطالب شبکه‌ی «قرآن‌پژوه» نیز برای علاقه‌مندان به قرآن‌پژوهی مغتنم است.

زهیر
🔍 از پست‌وبلندِ ترجمه‌ و فرازونشیب انتشار «دائرة‌المعارف قرآن» چاپ لایدِن در ایران

✨ معرفی منابع | نقدونظر

🖋یادداشت‌های دین‌پژوهان | حسین خندق‌آبادی

بخش ۱ از ۳


📝 حسین خندق‌آبادی از دین‌پژوهان و قرآن‌پژوهان ایرانی، و یکی از ویراستاران ترجمه‌ی فارسی «دائرة‌المعارف قرآن» است. این دائرة‌المعارف چاپ انتشارات بریل در لایدِن هلند است که آخرین جلد از ترجمه‌ی فارسیِ مدخل‌های آن در سال ۱۳۹۹ از سوی انتشارات حکمت منتشر شد.

📝 حسین خندق‌آبادی در مقاله‌ای ۱۴ صفحه‌ای با عنوان «دائرة‌المعارف قرآن چاپ لیدن و مسیر پیشِ رو: به بهانه‌ی انتشار آخرین جلد ترجمه‌ی فارسی» که برای شماره‌ی ۱۴۳ از نشریه‌ی بخارا نوشته است (خرداد و تیر ۱۴۰۰) هم از کمّ و کیفِ تألیف متن اصلی و ترکیب نویسندگان دائرة‌المعارف به زبان انگلیسی گفته است، و هم از پست‌وبلندهای ترجمه و فرازونشیب‌های انتشار چنین اثری به زبان فارسی نوشته است. مقاله‌ای است بسیار خواندنی و البته تأمل‌برانگیز.

📝 پیش از آن‌که بخش‌هایی از مقاله را، به انتخاب خودم و پس از کسب اجازه از حسین خندق‌آبادی، در ادامه‌ی این یادداشت بیاورم (که صد البته خواننده را از رجوع به اصل مقاله بی‌نیاز نمی‌کند، بلکه امید دارم که او را مشتاق‌تر کند)، دو مطلب را به‌عنوان آنچه هم از مطالبِ این مقاله و هم از دیگر فعالیت‌های علمی و پژوهشیِ «مستقل» در ایران و به زبان فارسی می‌توان یافت را در ادامه می‌آورم:

۱. مؤسسه‌های خصوصی و اشخاص حقیقی در نشر دانش در فضای علمی و پژوهشیِ ایران نقشی بسیار محوری دارند؛ به‌ویژه در شرایطی که بودجه‌های هنگفتِ دولتی و شبه‌دولتی صرفِ «کاشت، داشت، و برداشتِ» بعضی از مؤسسه‌ها، پژوهشگاه‌ها، و نشریه‌های به‌ظاهر علمی-پژوهشی می‌شوند که کارویژه‌ای جز دفاعیه‌پردازی، طرح مباحث جدلی و کلامی آن هم در ساده‌انگارانه‌ترین حالت‌شان، و دفع «شبهات!» ندارند.

۲. قصّه‌ی پرغصّه‌ و تکراری در فضای اندیشگی ایران: اینکه اشخاص حقیقی یا حقوقی نقد و ردّ می‌کنند، حتی پیش از آنکه مطلب را منتشر کرده باشند، یا پیش از آنکه آن را خوانده و فهم کرده باشند، و حتی پیش از آن‌که مخاطب‌شان اصلِ مطلب و ادعا را بداند!

📝 در همین فضا، آنچه گروه مترجمان و ویراستاران و ناشر ترجمه‌ی فارسی دائرة‌المعارف قرآن انجام داده‌اند چیزی است از جنس «فلک را سقف بِشکافتن و طرحی نو درانداختن».


🖋زهیر میرکریمی


——————————————
🔅 [در باب متن اصلی و برنامه‌ریزی برای ترجمه]

🔻 رایزنی‌های اولیه و برنامه‌ریزی برای انتشار دائرة‌المعارف قرآن (Encyclopaedia of the Qur’ān) چاپ لایدِن، به سرپرستی جِین دَمِن مَک‌اولیف، در سال ۱۹۹۳ آغاز شد و نخستین جلد آن در سال ۲۰۰۱ به چاپ رسید.

🔻 چالش اساسی ... مربوط به محتوای این دائرةالمعارف بوده است. مَک‌اولیف در پیش‌گفتار این اثر می‌نویسد: "من و سایر ویراستاران، علاوه بر اینکه می‌خواستیم اثری مرجع در دسترس طیف وسیعی از محققان و دانشجویان رشته‌های مختلف علوم انسانی و اجتماعی قرار دهیم، قصد داشتیم تحقیقاتی دقیق و آکادمیک درباره‌ی قرآن را که برخاسته از منظرها و پیش‌فرض‌های متنوع باشد در این اثر بگنجانیم."

🔻 اما مسأله این است که نمی‌توان از یک سنت واحد آکادمیک قرآن پژوهی سخن گفت... تلاش مَک‌اولیف این بوده که از تنوع روش‌ها و دیدگاه‌ها استقبال کند، اما البته توجه داشته است که همه‌ی محققان مسلمان و غیرمسلمان با این رویکرد موافق نیستند. از طرفی، "برخی مسلمانان به سبب اینکه همکاری با دائرةالمعارف قرآن ممکن است صداقت و شرافت علمی‌شان را به خطر اندازد ترجیح دادند وارد این کار نشوند." و از طرف دیگر، "برخی غیرمسلمانان نیز دقیقاً به همین دلیل از همکاری با این پروژه سر باز زده‌اند." این مشکل در مواجهه با دو سر این طیف همچنان ادامه دارد، اما به هر حال دائرةالمعارف قرآن به سرانجام رسید و وارد مرحله‌ای جدید شد.

🔻 برنامه‌ریزی برای ترجمه‌ی فارسی دائرة‌المعارف قرآن اقدامی جسورانه از جانب یک ناشر خصوصی بود. بیش از آنکه به بازگشت مالی این پروژه‌ی «خطیر» اندیشیده شود، نیاز به آگاهی هرچه بیشتر و گسترده‌تر مخاطبان فارسی‌زبان از تحولات جدید در عرصه‌ی قرآن‌پژوهی انگیزه‌ی این کار بود. انتشارات حکمت، که به‌تازگی مجموعه‌ای با عنوان «مطالعات اسلامی» در همه‌ی حوزه‌های مربوط به اسلام (قرآن و حدیث، فلسفه، کلام و فرقه‌ها، تصوّف، تاریخ، علم، و هنر) برای آشنایی با تحقیقات آکادمیک در این زمینه راه‌اندازی کرده بود، به‌سرعت چهار نفر از دست‌اندرکاران این مجموعه را برای برنامه‌ریزی و تدوین، و سپس ویرایش، و نیز همکاری در ترجمه‌ی فارسی دائرة‌المعارف قرآن گردهم آورد: امیر مازیار، مهرداد عباسی، مسعود صادقی، و حسین خندق‌آبادی.

@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 از پست‌وبلندِ ترجمه‌ و فرازونشیب انتشار «دائرة‌المعارف قرآن» چاپ لایدِن در ایران

✨ معرفی منابع | نقدونظر

🖋یادداشت‌های دین‌پژوهان | حسین خندق‌آبادی

بخش ۲ از ۳


🔅 [در باب مشکل‌سازی‌ها و سنگ‌اندازی‌ها در مسیر ترجمه و انتشار]

🔻 ناشر و ویراستاران ترجمه‌ی فارسی نیز مانند ویراستاران نسخه‌ی اصلی با چالش دومی مربوط به محتوای این اثر مواجه بودند، البته به نحوی شدیدتر، به‌طوری که سخن از بود و نبود اثر در میان بود، نه صرفاً از مقبولیت آن. در ایران هر کتابی پیش از انتشار باید مجوّزی حاکی از دست‌کم عدم مخالفت آشکار با مبانی دینی و سیاسی حاکم بگیرد. با تمهیداتی که ناشر و ویراستاران ترجمه‌ی فارسی اندیشیدند، از جمله همکاری کارشناسان سازمان تبلیغات اسلامی، افزودن ناظر کیفی، وارد کردن شماری پانویس برای توضیح و یادآوری برخی مطالب و در نهایت حذف دو مدخل («بهائیت» و «الهیات و قرآن» که مدخل دوم به منابع ادعایی قرآن می‌پردازد)، خوشبختانه توانستند تأیید وزارت ارشاد را برای انتشار این مجموعه بدون حذف مطلب یا کلمه‌ای و یا تغییر لحنی برای همه‌ی مدخل‌های دیگر بگیرند.

🔻 اما البته در بیرون از این فضای رسمی، فعالان نهادی پژوهشی که این مجموعه را دستمایه‌ی ارائه‌ی طرحی گسترده برای جلب مشارکت دولتی به منظور نقد و بررسی تک‌تک مدخل‌های این دائرة‌المعارف کرده بودند از هیچ تلاشی برای
جلوگیری از انتشار ترجمه‌ی فارسی آن به شکل کنونی فروگذار نکردند؛ از جمله اینکه پیش از انتشار نخستین جلد ترجمه‌ی فارسی نامه‌ای به وزارت ارشاد و دفتر مراجع فرستادند و به آن
‌ها درباره‌ی چاپ ترجمه‌ی فارسی این اثر هشدار جدی دادند. سرانجام، با درایت رئیس انتشارات، کار آن‌ها در نهایت به عذرخواهی انجامید.

🔻 اما البته همچنان پرسش‌هایی کهنه در فضای کشور ما و نیز برخی دیگر از کشورهای اسلامی حضور دارد: چرا غربیان (اسلام‌شناسان / شرق‌شناسان / دیگران) درباره‌ی ما می‌نویسند؟ چرا ما کار آن‌ها را باید ترجمه کنیم؟ چرا اگر ترجمه می‌کنیم با نقد همراه نمی‌کنیم؟ خاستگاه این پرسش‌ها را در ردّیه‌پردازی‌های قرون وُسطایی و نیز انگیزه‌های اولیه‌ی شرق‌شناسی با نگرش «دشمنت را بشناس» طی دوره‌های درگیری‌های شدید نظامی و اقتصادیِ زمان استعمار، و همچنین سرخوردگی ناشی از احساس عقب‌ماندگی در میان برخی جوامع اسلامی می‌توان جست، که البته بار دیگر در قالب نقادی‌های پسااستعماری عیان شده‌اند.

🔻 آقای مظفر اقبال، که خود سرویراستار مجموعه‌ای هفت‌جلدی به زبان انگلیسی با عنوان «دائرةالمعارف جامع قرآن» (Integrated Encyclopedia of the Qur'an) است، زمانی در ایران من را در معرض پرسش‌هایی از همین دست که در بالا مطرح شدند، قرار داد. مجموعه‌ای که ایشان سرویراستاری کرده است شامل مدخل‌هایی به قلم نویسندگان مسلمان و اغلب ناظر به خود آیات قرآن و ناقل حداکثری آن‌هاست. در پاسخ به اقبال، سعی کردم توجه او را به اختلاف میان دو منظر جلب کنم: یکی منظری ترویجی که می‌کوشد صورت‌بندی‌ای به نظر خود صحیح و راست‌کیش از باورهای اسلام به مخاطب ارائه دهد، و دیگری منظری تحقیقی که می‌کوشد مخاطب خود را با نظریات و تحقیقات گوناگون درباره‌ی اسلام آشنا کند. وجود هر دو منظر و آگاهی از آنها مغتنم است و نباید یکی به بهای دیگری تمام شود.


@anqanotes
ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 از پست‌وبلندِ ترجمه‌ و فرازونشیب انتشار «دائرة‌المعارف قرآن» چاپ لایدِن در ایران

✨ معرفی منابع | نقدونظر

🖋یادداشت‌های دین‌پژوهان | حسین خندق‌آبادی

بخش ۳ از ۳


🔅 [در باب شیوه‌ی تألیف دانش‌نامه‌ها، و روش نامألوف نقد دانش‌نامه‌ها، در ایران]

🔻 شیوه‌ای که ما [در ایران] در برخی از دانشنامه‌های تألیفی، به خصوص در عرصه‌های مرتبط با دین، پیش گرفته‌ایم، به دلایل مختلف، به نظر تا حدی وارونه می‌آید. گذشته از دائرةالمعارف‌های عمومی و دانشنامه‌های مختصر، دائرةالمعارف‌های تخصصی قرار است گزارشی از پژوهش‌های انجام‌شده و اطلاعات فراهم‌آمده باشند. از این‌رو، دست‌کم هر مدخل مهم را کسی عهده‌دار نوشتنش می‌شود که پیشتر پژوهشی در آن زمینه کرده باشد. اما ما به دلیل فقدان چنان سابقه‌ای، ناگزیریم سازمان و بنیادهایی تشکیل دهیم و کسانی را به استخدام درآوریم و بسیاری از مدخل‌ها را به آن‌ها که برای نخستین بار در آن موضوع خاص پژوهش متمرکز انجام می‌دهند سفارش دهیم.

🔻 البته در عین حال در پی برآوردن اهداف دیگری نیز برمی‌آییم، از جمله اثبات باورها و نظرات خود، پاسخ‌دادن به انتقادها و شبهات، موضع‌گیری علیه برخی مطالب دائرةالمعارف‌های مشابه غربی، و به چشم آوردن همه‌ی مطالب ریز و درشتی که به نظرمان از چشم سایر دائرةالمعارف‌ها مغفول مانده است. این رسم و راه، گذشته از بار تشکیلاتی و مالی‌ای که به کار تحمیل می‌کند، به طور طبیعی بر حجم و زمان به بار نشستن کار می‌افزاید، و مهمتر آنکه با سبک نگارشی دائرةالمعارف و مقصود از پدید آمدن آن نیز ناسازگار است.

🔻 به دلیل همین فقدان شناخت درست از شیوه‌ی دانش‌نامه‌نگاری است که برای نمونه در برخی از دانشگاه‌ها نقد و بررسی برخی مدخل‌های بلند دائرةالمعارفِ قرآن موضوع چندین پایان‌نامه قرار گرفته است، نه اصل کتاب یا رساله یا مقاله‌ی نویسنده‌ی آن مدخل خاص که گزارشی از آن را در این دائرةالمعارف آورده است.

🔻 یا باز به دلیل همین انتظار نابجا از دائرةالمعارف است که مجله‌ای تخصصی با عنوان «قرآن و مستشرقان» پا گرفته است که مطالب آن صرفاً حاصل ترجمه و نقد مدخل‌های دائرةالمعارف قرآن است؛ و فراتر از آن، مرکزی در قم بنا نهاده شده است که رسالت خود را فراهم آوردن دائرةالمعارفی قرآنی با نظر به نقد دائرةالمعارف قرآن قرار داده است.

🔻 زمانی پژوهشگران یک نهاد پژوهشی در ایران به خانم مک‌اولیف، سرویراستار نسخه‌ی کاغذی دائرةالمعارف قرآن، نامه‌ای فرستادند تا ایشان را به استفاده از پتانسیل علمی خودشان تشویق کنند. این اقدامات برآمده از ذهنیتی است که همچنان دوگانه‌ی غرب-شرق در آن نقشی جدی دارد و شکافی عمیق میان خود و غرب می‌بیند.

🔻 [اما] جریان غالب فضای علمی دنیا به سوی مشارکت جمعی هرچه بیشتر و دخالت‌دادن متخصصانی برآمده از همان فضاهایی در حرکت است که درباره آن‌ها و آثار و باورهای مردم برآمده از آن‌ها تحقیق می‌شود... در چنین فضایی است که انتشارات بریل، ناشر دائرةالمعارف قرآن، پس از بررسیِ کیفیت ترجمه‌ی فارسی و تأیید آن، از ناشر ترجمه‌ی فارسی درخواست می‌کند که طی توافقی دوجانبه نسخه‌ی فارسی را در اختیارش قرار دهد تا مدخل‌های آن را در سایت خود به صورت برخط برای فروش عرضه کند. همین شرایط است که برای مترجم نسخه‌ی فارسی دائرةالمعارف قرآن امکانی فراهم می‌آورد که با توجه به پژوهش‌های منتشرشده‌ی خود، بتواند مدخلی را که ترجمه کرده است از نو برای ویرایش جدید دائرةالمعارف قرآن این بار به قلم خود بنویسد و منتشر کند.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #دائرة‌المعارف_قرآن #ترجمه #فارسی #بریل #انتشارات_حکمت
#Quran #Quranic_Studies #Trasnlation #Persian #Encyclopaedia_of_the_Quran #Brill


🖋 حسین خندق‌آبادی

@anqanotes


https://t.me/anqanest/58
🔍 هشام جَعَیِّط درگذشت


🔻 هشام جَعَیِّط، اندیشمند مسلمان تونسی، دیروز، ۱ جون ۲۰۲۱ میلادی، ۱۱ خرداد ۱۴۰۰ خورشیدی، در ۸۶ سالگی پس از دوره‌ای بیماری درگذشت. او در ۶ دسامبر ۱۹۳۵ میلادی در تونس به دنیا آمد. بخشی از تحصیلات خود را در تونس گذراند و سپس در ۱۹۶۲ میلادی برای ادامه‌ی دوره‌های دانشگاهی به فرانسه رفت. در ۱۹۸۱ میلادی از دانشگاه پاریس در مقطع دکتریِ رشته‌ی تاریخ اسلام فارغ‌التحصیل شد.

🔻 هشام جَعَیِّط افزون بر تحقیق و تدریس در فرانسه در دانشگاه‌ها و کشورهای گوناگون دیگری نیز تدریس کرد: دانشگاه تونس، دانشگاه مک‌‌گیل در کانادا، دانشگاه کالیفرنیا در برکلی (ایالات متحده امریکا)، و «بیت الحکمة» در تونس که خود از مدیران آن بود. جَعَیِّط همچنین عضو «آکادمی اروپایی علوم و فنون» بود.

🔻 زمینه‌‌های پژوهشی او تاریخ اسلام آغازین و دوران شکل‌گیری اسلام، مطالعات قرآن‌پژوهانه، نسبت اسلام با غرب و اروپا، و فرهنگ اسلامی در دوران مدرن بودند. از جمله‌ی کتاب‌های او می‌توان از این موارد نام برد:

🔅 فتنه: مناقشه‌ی دین و سیاست در اسلامِ آغازین
[به عربی با عنوان «الفتنة: جدلية الدين و السياسة في الإسلام المبكر» در ۱۹۹۲م. در بیروت]

🔅 در باب سیره‌ی نبوی (جلد ۱): وحی و قرآن و نبوت
[به عربی با عنوان «في السيرة النبوية: الوحي و القرآن و النبوة» در ۱۹۹۹م. در بیروت، و به فرانسوی با عنوان «زندگی محمّد: وحی و نبوّت» در ۲۰۰۱م. در پاریس]

🔅 در باب سیره‌ی نبوی (جلد ۲): تاریخِ دعوتِ محمّدی
[به عربی با عنوان «في السيرة النبوية: تاريخية الدعوة المحمدية» در ۲۰۰۶م. در بیروت، و به فرانسوی با عنوان «زندگی محمّد: موعظه‌های پیامبرانه در مکّه» در ۲۰۰۸م. در پاریس]

🔅 در باب سیره‌ی نبوی (جلد ۳): سفر محمّد به مدینه و نصرت اسلام
[به عربی با عنوان «في السيرة النبوية: مسيرة محمد في المدينة و انتصار الإسلام» در ۲۰۱۴م. در بیروت، و به فرانسوی با عنوان «زندگی محمّد: سفر پیامبر به مدینه و نصرت اسلام» در ۲۰۱۲م. در پاریس] این سه کتاب در ۲۰۱۲م. به انگلیسی نیز منتشر شده‌اند.

🔻 او در مطالعات نوین قرآنی نیز با خوانش‌های نقّادانه‌‌اش از قرآن و تاریخ اسلام آغازین آراء جالب توجهی داشت که البته نقدهای بسیاری را نیز متوجه خود کرد. عبارات زیر (با اندکی ویرایش) برگرفته از یادداشتی‌اند که جواد شریفی در شبکه‌ی «مطالعات اجتماعی فقه» درباره‌ی هشام جَعَیِّط چند سال پیش از این نوشته است:

❇️ هشام معتقد است برخی عبارات و آیات قرآن موقع تدوین به آن اضافه شده‌اند، برخی از کلمات جا افتاده‌اند و حتی از مسیحیت نیز تأثیر پذیرفته است. مثلا آيه‌ی "و أمرهم شوری بینهم" با دیگر آیات همخوانی ندارد و حکومت مسلمانان بر خودشان در زمان پیامبر از طریق شورا هم قابل قبول نیست. شورا زمانی پذیرفته است که پیامبر در قید حیات نباشد، درحالی که زمان نزول این آیه پیامبر زنده بود. استفاده از صیغه‌ی ماضی در این آیه با وجود زنده بودن پیامبر عجیب است. جَعَيِّط تأکید می کند چون قرآن در مکه و در زمان معینی نازل شده است، عینیت و تاریخ دارد، خواه بر پیامبر وحی شده باشد خواه سخن خود او باشد و آن را از جانب وحی بداند. به همین دلیل قرآن منبع تاریخی بسیار مهمی است که جزئیات حوادث را بیان می‌کند.

❇️ او معتقد است نام پیامبر اسلام در ابتدا قثم بوده که لقب عیسی است و بعدها به «محمّد» ملقب شده است. "تنها در سوره‌های مدنی پیامبر با نام «محمّد» خطاب قرار گرفته است. نام «محمّد» یکی از تأثیرات مسیحیّت است که از یونانی به عربی وارد شده و در اصل «محمدان» بوده است." از نظر او، با توجه به کتبیه‌های برجای مانده، هیچ ارتباطی بین تولد محمّد با هجوم ابرهه به عرب وجود ندارد. سال عام الفيل ابزاری تاریخی است، بدون هرگونه بُعد غیبی که بخواهد تاریخ تولد پیامبر را نمادی دینی قرار دهد. محمّد هرگز بی‌سواد نبوده و با زبان سُریانی آشنا بوده است. هشام وجود معجزه برای پیامبر را انکار می‌کند و مسائلی همچون علامت بین دو کتف را ساخته‌ی ذهن مذهبی مردم می‌داند...

✨ یادش گرامی بادا

#هشام_جعیط #Hichem_Djait


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

https://t.me/anqanest/59
👍1
🕋 هنگامی که عبدالملک کعبه را برای مراسم حج برمی‌گزیند!

✨ معرفی منابع

📌 بررسی مقاله‌ی «ابن زُبَیر، کعبه، و قُبَّةُ الصخرة» نوشته‌ی جِرالد هاوتینگ در کتاب «جهان اُمَوی»

بخش ۱ از ۲


🔻 مغز سخن این است: برخلاف تصوّر عمومی و سنّتی که می‌پندارد کعبه از زمان حیات محمّد همان اهمیّت و نقشی را در اسلام داشته است که امروزه دارد، باید گفت که هم ساختمان و هم کارکرد کعبه در دوران اسلام آغازین تکوین و تحول پیدا کرده است تا به شکل کنونی آن دربیاید، و این اتفاق در زمانه‌ی حکومت عبداللّه ابن زبیر و عبدالملک ابن مروان صورت پذیرفته است.

🔻 در این یادداشت ابتدا مقداری درباره‌ی کتابی که این مقاله در آن منتشر شده است خواهم نوشت و پس از آن به سراغ خود مقاله‌ی جِرالد هاوتینگ خواهم رفت. کتاب «جهان اُمَوی» در سال ۲۰۲۰ میلادی، با سرویراستاری اَندرو مارشام از سوی انتشارات راتلج در ۶۳۶ صفحه منتشر شده است. این کتاب درباره‌ی دوره و سلسله‌ای در اسلام می‌نویسد که بسیاری از ما چیزی بیش از مقادیری «لعن و نفرین» درباره‌ی آن نشنیده‌ایم: حکومت اُمویان یا بنی‌اُمیّه که تقریباً از ۶۴۴ میلادی [۲۳ هجری] با قدرت‌گرفتن معاویه در اورشلیم آغاز می‌شود و تا ۷۵۰ میلادی [۱۳۲ هجری] که عباسیان بر سر کار می‌آیند ادامه می‌یابد. این کتاب به تفصیل هم به بررسیِ تاریخی رویدادهای متنوعِ این دوره‌ی سرنوشت‌ساز در تاریخ اسلام می‌پردازد، و هم درباره‌ی شکل‌گیری دینِ اسلام و فرهنگ اسلامی و تحولاتی که در این دوره از سر گذرانده است می‌نویسد.

🔻 کتاب در شش بخش سامان سامان یافته است. هرچند معرفی کتاب یادداشتی جداگانه می‌طلبد، اما فقط از باب آشنایی با ساختار کتاب عنوان بخش‌های کتاب را در ادامه می‌آورم —که البته هر بخش دربردارنده‌ی چند فصل‌ است: «فرهنگ سیاسی»؛ «کاتبان، دیوان‌سالاری، و قانون شرع»؛ «منطقه‌های جهان اُموی: فتوحات، جامعه، و اقتصاد»؛ «زیارت در مکّه و اورشلیم»؛ «دین و هویّت در شواهد مادّی»؛ «مرزهای امپراتوری: شورش، مقاومت، و میراث».

🔻 پژوهش‌ها و مطالعات منعکس‌شده در کتاب با بهره‌گیری از روش‌های روزآمد و میان‌رشته‌ای به نگارش درآمده‌اند؛ از جمله، تحلیل نقّادانه‌ی منابع و متون تاریخی، و تحلیل تلفیقیِ منابع متنی و ادبی و منابع مادّی. همچنین، بسیاری از پژوهشگران مطرح در این حوزه‌ی مطالعاتی از نویسندگان مقاله‌های این کتاب بوده‌اند؛ از جمله: فِرِد دانِر، شان اَنتونی، پیتر وِب، جِرالد هاوتینگ، سلیمان علی مراد، ایلکا لینستِت، و اِلیونو سِلارد. همچنین خانم آرزو آزاد، پژوهشگرِ ارشد ایرانی دانشکده‌ی مطالعات شرقی دانشگاه آکسفورد، نویسنده‌ی فصل شانزدهم این کتاب است.

🔻 اما به مقاله «ابن زُبَیر، کعبه، و قُبَّةُ الصخرة» نوشته‌ی جِرالد هاوتینگ بپردازم. هاوتینگ برای علاقه‌مندان به تاریخ تحقیقیِ اسلام نامی بسیار آشناست. تخصّص او در اسلام‌پژوهی است، به‌ویژه درباره‌ی خاستگاه‌های اسلام، و تحولات دینی و اجتماعی و سیاسی از دوران پیشااسلامی به دوران اسلامِ آغازین. البته او مطالعات و پژوهش‌هایی درباره‌ی قرآن نیز دارد. اما یکی از محبوب‌ترین موضوع‌های پژوهشی او بررسی جایگاه مکّه، کعبه، اورشلیم، قُبَّةُ الصخرة، و زیارت و حج در دوران پیشااسلامی و در دوران اسلام آغازین است. این موارد دقیقاً همان چیزهایی هستند که او در این فصل از کتاب درباره‌شان نوشته است.

@anqanotes
ادامه در فرسته‌ی بعدی 👇🏼
ادامه از فرسته‌ی قبلی 👆🏼

🕋 هنگامی که عبدالملک کعبه را برای مراسم حج برمی‌گزیند!

✨ معرفی منابع

📌 بررسی مقاله‌ی «ابن زُبَیر، کعبه، و قُبَّةُ الصخرة» نوشته‌ی جِرالد هاوتینگ در کتاب «جهان اُمَوی»

بخش ۲ از ۲


🔻 اما درباره‌ی جایگاه و نقش مکّه و کعبه در دوران پیشااسلامی و دوران اسلامِ آغازین چه می‌دانیم؟ امروزه برای ما بسیار عجیب خواهد بود اگر کسی ادعا کند که:
🔅 احتمالاً کعبه در مراسم حج در دورانِ اسلام آغازین،‌ تا پیش از حکومت عبداللّه ابن زبیر و عبدالملک ابن مروان بر مکّه، آن اهمیّتی که امروزه در مراسم حج دارد را نداشته است؛
🔅 کارکرد کعبه در دورانِ اسلامِ آغازین، و به ویژه در حکومت عبداللّه ابن زبیر بر مکّه، در حال تغییر و شکل‌گیری بوده است. مناسکِ عبادی و آیینی در پیرامون کعبه پس از تصرّف مکّه به دست عبدالملک ابن مروان شکل نهایی خود را پذیرفته‌اند؛
🔅 احتمال دارد معماریِ ساختمان کعبه و حِجر اسماعیل در دوران اسلامِ آغازین به نحوی بازسازی شده باشند که آن‌ها را به‌صورت یک ساختمان به‌هم پیوسته دربیاورند و به کلیساهای مسیحی شبیه کنند که دارای بنایی مستطیل شکل به همراه یک محراب در جلوی بنا هستند؛
🔅 در دوره‌ای از شکل‌گیری مناسک عبادی در کعبه،‌ در دوران اسلام آغازین، اعمال و عبادات نه در گرداگرد کعبه و حِجر اسماعیل و به شکل طواف، بلکه در درون آن‌ها و همانند آنچه درون کلیسا انجام می‌شده است صورت می‌گرفته است؛ شاید از همین رو است که امروزه «مَطاف» حِجر اسماعیل را نیز همچون خودِ کعبه در درون خود گرفته است؛ و
🔅 در دوران عبدالملک، مناسک عبادی و آیینی از درونِ ساختمان کعبه و حِجر اسماعیل به بیرون از آن‌ها منتقل شده است تا مطابق با سنّت مردمان عرب در دوران پیشااسلامی بشود.

🔻 هاوتینگ در این مقاله، و دیگر نوشته‌هایش، این پرسش‌ها و ادعاها را مطرح می‌کند و با بررسی‌های تاریخی و بررسی متون عربی و اسلامی —از سیره‌ی ابن هشام و تاریخ طبری و تاریخ یعقوبی گرفته تا نوشته‌های بَلاذُری و ابن اَثیر— می‌کوشد تا نشان بدهد که ساخت بنای قُبَّةُ الصخرة در اورشلیم به دست عبدالملک ابن مروان نه تنها رویدادی مستقل نبوده است، بلکه در ارتباطی تنگاتنگ با وضعیت رقیبِ خلیفه در مکّه، یعنی عبداللّه ابن زبیر، بوده است. بررسی‌های متنی نشان می‌دهند که قُبَّةُ الصخرة، افزون بر علل و دلایل دیگر، به عنوان یک جایگزین برای کعبه در اورشلیم ساخته شده است.

🔻 هاوتینگ همچنین نشان می‌دهد که حتی با استفاده از متون سنّتی اسلامی و عربی می‌توان دید که نقش کعبه، چه به‌طور مستقل به عنوان بنایی مهم در دوران پیشااسلامی و در دوران اسلام آغازین، و چه به عنوان ساختمانی مرتبط با بخشی از مناسک حج و عمره، در حال تغییر و شکل‌گیری بوده است. این بنا تنها در زمان حکومت عبدالملک ابن مروان است که نقشِ نهایی خود را در دین اسلام و در مراسم حج می‌یابد: نقشی که تاکنون پابرجاست.

🔻 البته این پرسش همچنان گشوده است که چرا و چگونه محمّد دو مراسم آیینی، یعنی «حج» که در صحراهای بیرون از مکّه انجام می‌شده است، و «عمره» که درون مکّه و با محوریّت کعبه انجام می‌شده است را با هم ترکیب کرده است: مراسم‌هایی که گفته می‌شود یکی مناسک شهرنشینان عرب بوده است و دیگری برای اهلِ بادیه‌ و کوچ‌گردهای عرب بوده است؛ یکی در اعتدال بهاری صورت می‌گرفته است و دیگری در اعتدال پاییزی انجام می‌شده است. شاید این تلفیق در راستای ایجاد اتحاد میان بادیه‌نشینان و شهرنشینانِ عرب و تبدیل دو رویداد به یک رویداد قدرتمند و فراگیر صورت گرفته باشد.

🔻 در آینده، هم درباره‌ی این مقاله و هم درباره‌ی مقاله‌های دیگرِ این کتاب بیشتر خواهم نوشت. همچنین، در هفته‌ی گذشته، مجموعه‌ی دورنما قطعه‌ی تصویری ۸ دقیقه‌ای از جِرالد هاوتینگ را با زیرنویس فارسی منتشر کرد که می‌تواند مکمّل این یادداشت باشد. با قدردانی از مجموعه‌ی ارزشمند دورنما و دست‌اندرکاران (مهرداد عباسی، زهرا محققیان، عاطفه بیگدلی، و ریحانه علیرضائی) برای تهیه و ترجمه‌ی این سخنرانی، خوانندگان گرامی را به تماشای آن دعوت می‌کنم.


📗 برای دسترسی به این مقاله بنگرید به:
Hawting, Gerald. "Ibn Al-Zubayr, The Ka'ba and Dome of the Rock". in The Umayyad World, ed. Andrew Marsham. London: Routledge, 2020.


#اسلام #تاریخ_اسلام #اسلام_آغازین #مکه #کعبه #اورشلیم #قبة‌الصخرة #حج #عبدالملک_ابن_مروان #عبداله_ابن_زبیر #جرالد_هاوتینگ
#Islam #History_of_Islam #Early_Islam #Mecca #Jerusalem #Dome_of_the_Rock #Hajj #Gerald_Hawting


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
@doornamaa
👍1
🔊 سخنرانی «متن قرآن، تاریخ قرآن: بررسی ادبی و نسخه‌شناختی»

✨ سخنانِ مرتضی کریمی‌نیا و محسن گودرزی، ارائه‌شده در «حلقه‌ی دیدگاه نو» در تاریخ ۱۲ جون ۲۰۲۱ (۲۲ خرداد ۱۴۰۰) با مدیریت سروش دبّاغ


🔻 برنامه‌ی سخنرانی
🔅 آغاز نشست و معرفی سخنرانان و موضوع سخنرانی | ۰۰:۰۸ تا ۰۳:۳۵
🔅 معرفی مرتضی کریمی‌نیا از سوی مدیر نشست | ۰۳:۳۶ تا ۰۵:۵۷
🔅 سخنان مرتضی کریمی‌نیا در نوبت یکم | ۰۵:۵۸ تا ۳۶:۵۱
🔅 معرفی محسن گودرزی از سوی مدیر نشست | ۳۶:۵۲ تا ۳۸:۳۰
🔅 سخنان محسن گودرزی در نوبت یکم | ۳۸:۳۱ تا ۱:۱۱:۴۴
🔅 سخنان مرتضی کریمی‌نیا در نوبت دوم | ۱:۱۱:۴۵ تا ۱:۳۳:۱۰
🔅 سخنان محسن گودرزی در نوبت دوم | ترجیح دادند پرسش‌وپاسخ آغاز بشود
🔅 پرسش و پاسخ | ۱:۳۴:۰۷ تا ۳:۲۸:۱۲


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

https://t.me/anqanest/62
🔍 تفسیر کامل قرآن با رویکرد تاریخی–ادبی–انتقادی

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «قرآن و دوران باستانِ متأخّر: میراثی مشترک» نوشته‌ی اَنگیلیکا نُیوِرت (به آلمانی) با ترجمه‌ی ساموئل وایلْدِر (به انگلیسی)


بخش ۱ از ۲


🔻 انگیلیکا نُیوِرت، زاده‌شده در ۱۹۴۳ میلادی و از نام‌بُردارترین قرآن‌پژوهان زنده‌ی جهان، در سال ۲۰۱۱ میلادی کتابی را منتشر کرد که می‌توان گفت حاصل یک عمر پژوهش و مطالعه‌ی او در حوزه‌ی قرآن‌پژوهی با رویکرد‌های تاریخی–ادبی–انتقادی بود. عنوان کتاب به آلمانی Der Koran als Text der Spätantike: Ein europäischer Zugang است که می‌توان آن را به «قرآن به‌مثابه‌ی متنی از دوران باستان متأخّر: رویکردی اروپایی» برگرداند. چنانچه اَندرو ریپین نیز در مروری بر نسخه‌ی آلمانی این کتاب نوشته است، باید تصوّر کرد که عبارت «رویکرد اروپایی» در عنوان کتاب نشانگر تفاوت میان رویکرد نُیوِرت با رویکرد غالب در میان قرآن‌پژوهان انگلیسی‌زبان در ایالات متحده یا حتی انگلستان است. این تفاوت چندان نیز عجیب نخواهد بود اگر بدانیم که نُیوِرت میراث‌بر فیلولوژی یا همان متن‌پژوهیِ تاریخیِ موجود در آلمان و اروپا است.


🔻 این کتاب مقدمه‌ای روش‌‌شناختی بر تفسیر تاریخی–ادبی–انتقادی نُیوِرت بر کل قرآن است که در ۶ جلد سامان می‌یابد و در پایان مجموعه‌ای ۷ جلدی را تشکیل خواهند داد. غیر از کتابی که در حال معرفی آن هستم، جلدهای ۱ و ۱/۲ و ۲/۲ از این مجموعه به آلمانی منتشر شده است و مجلدات دیگر نیز به مرور منتشر خواهند شد. نام هر مجلد از این مجموعه را در زیر می‌آورم.

📕 قرآن به‌مثابه‌ی متنی از دوران باستان متأخّر: رویکردی اروپایی

📕 [جلد ۱] پیامبریِ شاعرانه: سوره‌های مکّی متقدّم

📕 [جلد ۱/۲] قومِ تازه‌ی خدا: «بایبلی‌سازیِ» جهان‌بینیِ عربیِ کهن

📕 [جلد ۲/۲] سوره‌های مکّی میانی

📕 [جلد ۳] جماعتِ ستیزه‌جو: سوره‌های مکّی متأخّر

📕 [جلد ۴] در میانِ میراث‌بران سنّت بایبلی: سوره‌های مَدَنی متقدّم

📕 [جلد ۵] جماعت مؤمنان به مثابه‌ی حاکم خدا بر زمین: سوره‌های مَدَنی متأخّر


🔻 ساموئل وایلْدِر، مترجم متون عربی و پژوهشگر ادبیات عرب در دانشگاه کمبریج، نخستین جلد از این مجموعه را از آلمانی به انگلیسی برگردانده است و انتشارات دانشگاه آکسفورد آن را در مجموعه‌ی «مطالعات دوران باستان متأخّر» در سال ۲۰۱۹ با عنوان The Quran and Late Antiquity: A Shared Heritage منتشر کرد. نام انگلیسی کتاب را می‌توان به «قرآن و دوران باستان متأخّر: میراثی مشترک» برگرداند.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 تفسیر کامل قرآن با رویکرد تاریخی–ادبی–انتقادی

✨ معرفی منابع

📌 معرفی کتاب «قرآن و دوران باستانِ متأخّر: میراثی مشترک» نوشته‌ی اَنگیلیکا نُیوِرت (به آلمانی) با ترجمه‌ی ساموئل وایلْدِر (به انگلیسی)


بخش ۲ از ۲


🔻 انگیلیکا نُیوِرت در این کتاب رهیافتی نو به فهم متنِ بنیادینِ اسلام ارائه می‌کند. تفسیرهای متداول از قرآن، متنِ آن را فرجام‌یافته یا متنی که «بی‌چون‌وچرا» کامل‌شده تلقّی می‌کنند؛ یا آن را رونوشت یا چکیده‌ای از بایبل به زبان عربی می‌دانند. در عوض، رهیافت نُیوِرت به قرآن به مثابه‌ی فرآورده‌ای از جامعه‌ای خاص در دوران باستان متأخّر در شبه‌جزیره‌ی عربستان است؛ جامعه‌ای که هم در معرض جهانِ وسیعِ امپراتوری‌های بیزانس و ساسانی، و هم در معرض سنّت‌های غنیِ فکری یهودیّت رَبّانی، مسیحیت آغازین، و گرایش‌های غنوصی (یا گنوسی) و عرفانی قرار داشته است.

🔻 هدف اصلی کتابِ نُیوِرت این است که آن تصوّری که قرآن را فراتاریخی می‌داند از ذهن خواننده بزُداید. نُیوِرت نشان می‌دهد که در واقع قرآن از وضعیت خود در دوران باستان متأخّر به‌خوبی آگاه بوده است و از همین رو اطلاعات تاریخی ارزشمندی را درباره‌ی زمینه و زمانه‌اش برای ما به ارمغان می‌آورد.

🔻 نیوِرت در فصل‌های میانی، با تأکید بر کارکردِ آیینی و عبادیِ قرآن به خواننده‌ی کتاب کمک می‌کند تا بتواند قرآن را، پیش از آنکه در قالب یک کتاب جمع‌آوری و تدوین شده باشد، به مثابه‌ی متنِ سنّتِ شفاهیِ متحول‌شونده‌ای در درون یک جامعه‌ی در حال شکل‌گیری ببیند. این تحلیل، فرآیند شکل‌گیری نگرش‌های تاریخی، الاهیاتی، و سیاسی قرآن را به خوبی آشکار می‌سازد.

🔻 نویسنده در فصل‌های پایانی این کتاب به تحلیلِ رابطه‌ی قرآن با متون بایبلی، و رابطه‌ی قرآن با سنّت‌های شعریِ عربی، و به‌طور کلی به رابطه‌ی قرآن با فرهنگ و قالب‌های بلاغیِ دوران باستان متأخّر می‌پردازد.

🔻 کتاب «قرآن و دوران باستان متأخّر: میراث مشترک» با ارائه‌ی برداشتی نو از قرآن، که انگاره‌های کنونی درباره‌ی ظهور و شکل‌گیری قرآن را به‌طور بی‌سابقه‌ای به چالش می‌کشد، رهیافت‌های شرقی و غربی به این متن مقدّس را به هم پیوند می‌دهد.

🔻 عنوان فصل‌های کتاب از این قرارند:
۱. آن‌گونه که قرآن تاکنون خوانده شده است: طرح کلی پژوهش
۲. قرآن و «کتاب»
۳. قرآن و تاریخ
۴. ویرایش و تاریخ متن
۵. ساختارها و ترتیبِ‌زمانیِ سوره‌ها
۶. قرآنِ نیایشی: در باب بسطِ آیین در زمانه‌ی ابلاغ رسالت ‌
۷. مراحل تشکیل امّت در دوره‌ی مکّی متقدّم
۸. مراحل تشکیل امّت در دوره‌ها‌ی مکّی میانی و مکّی متأخّر
۹. مراحل تشکیل امّت در مدینه
۱۰. قرآن و بایبل
۱۱. شخصیت‌های بایبلی–قرآنی
۱۲. قرآن و شاعری
۱۳. قرآنِ بلاغی

🔻 به پیشنهاد خانم اعظم پویا، دبیر مجموعه‌ی قرآن‌پژوهیِ معاصر در نشر نِی، این کتاب را به فارسی ترجمه خواهم کرد.


📗 بخش‌هایی از این یادداشت، غیر از متن کتاب به آلمانی و انگلیسی، از آنچه انتشارات دانشگاه آکسفورد در معرفی همین کتاب منتشر کرده است برگرفته‌ شده‌اند.


#قرآن #اسلام #باستان_متاخر #انگیلیکا_نیورت #ساموئل_وایلدر #نقادی_ادبی
#Quran #Islam #Late_Antiquity #Angelika_Neuwirth #Samuel_Wilder #Literary_Criticism

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ معرفی همایش‌های مطالعاتِ ادیان و مطالعاتِ متون مقدس

📌 همایش دوسالانه‌ی «انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی» در سال ۲۰۲۱ میلادی [برگزاری به‌صورت حضوری و مجازی]


🔻 انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی (International Qur'anic Studies Association - IQSA) به‌طور تخصصی در سطح بین‌المللی به پژوهش‌های قرآنی می‌پردازد. مجموعه‌ای از برترین قرآن‌پژوهان معاصر عضو این انجمن‌اند، از جمله: آدام سیلوِراستاین، أسماء هِلالی، اِستِفِن شومِیکِر، اوری روبین، توماسو تِسی، جِین مک‌آلِف، سیدنی گریفیث، شان اَنتونی، عِمران البدوی، گابرییِل سعید رِینولدز، گیوم دی، ماغین فُن پوتِن، مجید دانشگر، محسن گودرزی، مهدی عزَایز، نیکولای ساینای، هُلگِر زِلِنتین، و بسیاری دیگر.

🔻 این همایش بین‌المللی در سال ۲۰۲۱ به دو صورتِ حضوری و مجازی در ۱۰ روز، از ۴ تا ۱۱ جولای، برابر با ۱۳ تا ۲۰ تیر ۱۴۰۰ برگزار خواهد شد. کتابخانه‌ی «جُرجُ لا پیرا» در پالِرمو در ایتالیا میزبان برگزاری نشست حضوری خواهد بود. فهرستی از مقاله‌ها و سخنرانی‌هایی که در این همایش ۱۰ روزه درباره‌ی مطالعات قرآنی ارائه خواهند شد را می‌توانید در این پیوند بیابید.

🔻 بعضی از قرآن‌پژوهان ایرانی نیز در این همایش مقاله‌های خود را ارائه خواهند کرد. محمد قندهاری مقاله‌ای با عنوان «مقابله میان مسیحیانِ نخستین و دشمنانشان در آیه‌ی ۱۴ از سوره‌ی صف، و تلمیح آن به فصل ۱۰ از انجیل لوقا» ارائه خواهد کرد. همچنین، رضا اکبری نیز مقاله‌ای با عنوان «تفسیر ملاصدرا از قرآن: عرفانی یا شبه‌عرفانی» ارائه خواهد کرد.

🔻 یادداشت‌ها و پژوهش‌های محمد قندهاری را می‌توانید در شبکه‌ی سُلَیم‌پژوهی در تلگرام دنبال کنید


#قرآن #قرآن‌پژوهی #انجمن_بین‌المللی_مطالعات_قرآنی
#Quran #Quranic_Studies #IQSA

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 انتشار پنجمین شماره‌ی نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی

✨ معرفی منابع


🔻 پنجمین شماره‌ی نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی (Journal of the International Qur'anic Studies Association) برای سال ۲۰۲۰ میلادی منتشر شد. در این شماره که در ۲۴۰ صفحه تدوین شده است، پنج قرآن‌پژوه معاصر مقاله‌های خود را منتشر کرده‌اند.


🔻نام مقاله‌ها و نویسندگان آن‌ها عبارتند از:

🔅 جفت‌های قرآنی: تحقیقی مقدماتی نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز.
Reynolds, Gabriel S. The Qurʾānic Doublets: A Preliminary Inquiry. JIQSA 5 (2020): 5-39.

🔅 از قِبطی به عربی: پوست‌نوشته‌ای نویافته [از قرآن] و تاریخ انتقالِ اولیه‌ی قرآن نوشته‌ی اِلیونو سِلا و کَترین لوئیز.
Cellard, Éléonore and Louis, Catherine. From Coptic to Arabic: A New Palimpsest and the Early Transmission History of the Qurʾān. JIQSA 5 (2020): 41-96.

🔅 رؤیای پیامبر در سوره‌ی نجم نوشته‌ی ثاقب حسین.
Hussain, Saqib. The Prophet’s Visions in Sūrat al-Najm. JIQSA 5 (2020): 97-132.

🔅 در باب بومی‌بودن مصاحف قرآنی نوشته‌ی هیثم صدقی.
Sidky, Hythem. On the Regionality of Qur'anic Codices. JIQSA 5 (2020): 133-210.

🔅 سوره‌ی انسان: مکّی یا مَدَنی؟ خوانشی موضوعی و بلاغی از سوره‌ی انسان (سوره‌ی ۷۶) به موازاتِ سوره‌ی قیامه (سوره‌ی ۷۵) نوشته‌ی ندین السُلَیمی.
Alsulaimi, Nadeen. Sūrat al-Insān, Meccan or Medinan? A Thematic and Rhetorical Reading of Sūrat al-Insān (Q 76) in Parallel with Sūrat al-Qiyāmah (Q 75). JIQSA 5 (2020): 211-238.

🔻 در روزهای آینده‌ی گزارش‌هایی از این مقاله‌ها —به‌ویژه مقاله‌های نوآورانه و‌ جالب‌توجه رِینولدز، سِلا و لوئیز، و صِدقی— در عنقاء منتشر خواهم کرد.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #نشریه‌ی_انجمن_بین‌المللی_مطالعات_قرآنی
#Quran #Quranic_Studies #JIQSA

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 گفت‌وگو با متون: از انسان کلاسیک تا پژوهشگر مدرن

✨ معرفی منابع؛ روش‌شناسی

📌 نقل‌قولی از کتاب تازه منتشر‌شده‌ی «متن‌کاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متن‌پژوهی» اثر مجتبی مجرد



📝 کتاب «متن‌کاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متن‌پژوهی» در بهار امسال، ۱۴۰۰ خورشیدی، منتشر شده است که دربردارنده‌ی بررسی‌هایی نظری درباره‌ی متن‌پژوهی است. متن زیر را عیناً از متن کتاب در اینجا بازتاب می‌دهم، و در آینده درباره‌ی این کتاب بیشتر خواهم نوشت.

——————————
🔻 انسانِ کلاسیک در مواجهه با میراثِ مکتوبِ پیشینیان، به گفت‌وگو با متن می‌نشیند. اما این گفت‌وگو توام است با یک انتظارِ متوَقَّع یا از پیش اندیشیده شده. در اینجا باید یکی از دو طرفِ گفت‌و‌گو جامع و کامل باشد تا بتواند دیگری را اصلاح کند. استبدادِ کلاسیک در فهمِ متن دقیقاً از همین‌جا متولد می‌شود. یا خواننده درمی‌یابد که متن نسبت به فهم خودش جامع و کامل نیست که در این صورت خود را محقّ می‌داند که به اصلاح متن بپردازد، یا آنکه گمان می‌کند خودِ او در مواجهه با متن دچار نقصان است که در اینجا تلاش خواهد کرد تا متن را چنان مقدس سازد که به تدریج بتواند از طریق خوانش‌های گوناگون، خویشتن را جامع و کامل کند. درست در همین نقطه است که سنّت‌های کلاسیک برای «تصحیح متن» آغاز می‌شود.

🔻 اصلاح و تصحیح خواننده از طریق متن زمانی رخ می‌دهد که متن، کامل و جامع به نظر آید. پرسش اینجاست که چگونه برای انسانِ کلاسیک، متن‌ها کامل و جامع (=مقدّس) می‌شوند؟ به گمانم پاسخ تا حد زیادی روشن است: ایمان. فقط ایمان است که می‌تواند متنی را کامل و جامع بنمایاند، و گرنه هیچ متنی —و باز تاکید می‌کنم هیچ متنی— نمی‌تواند جامع و کامل باشد، زیرا متن به سبب متن بودنش، مکان‌مند و زمان‌مند است. متن قادر به حرکت نیست و فقط می‌تواند بازتفسیر شود، اما این بازتفسیرها نیز نمی‌توانند همیشگی باشد، زیرا دگردیسی‌های زبانی، فرهنگی، و اجتماعی باعث می‌شود به تدریج برخی واژگان و عبارات متن با زبان مردمِ دوره‌های بعد بیگانه شود. علاوه بر آن، بار عاطفی و فرهنگی واژگان نیز به‌طور پیوسته در حال دگرگونی است.

🔻 هنگامی که متنی مقدّس می‌شود، اساساً قابل تصحیح نیست، بلکه خواننده باید خودش را با آن تصحیح کند. متن مقدّس تغییر نمی‌یابد و اصلاح نمی‌شود، بلکه فقط می‌توان از تفسیر آن سخن گفت. در گفت‌وگوی خواننده و متن مقدّس، این خواننده است که تصحیح می‌شود نه متن ... مصحّحِ کلاسیک در بندِ پیش‌فرض‌هایی است که گفت‌وگوی او با متن را تبدیل می‌کند به یک «مونولوگِ دیالوگ‌نما». گویا قرار نیست مفاهمه‌ای با متن صورت بگیرد. ... مصحّح، دست‌نویس‌های یک متن را گرد می‌آورد و حتی آنان را می‌سنجد و سپس به «اصلاح» و «نیکو‌ساختن» متن می‌پردازد. او یکی «سلفی‌گرایِ متنی» است، یعنی گمان می‌کند که متن در هنگام تولد بسیار متعالی و آرمانی بوده و در جریان انتقال و استنساخ‌های پیاپی دچار تیرگی و کدورتِ تحریف و تصحیف شده است و رسالت او اکنون این است که متن را به همان دوران اوج اولیه بازگرداند.

🔻 شکی نیست که نوع گفت‌وگوی مصحّح کلاسیک با متن، با نوع گفت‌وگوی متن‌پژوه مدرن متفاوت است، زیرا حاصل این گفت‌وگو برای یکی —کلاسیک— باید به کمال منتهی شود: کمالِ خود یا متن؛ اما برای دیگری —مدرن— حاصلِ گفت‌وگو صرفاً به یک مفاهمه‌ی دوطرفه منجر می‌شود، مفاهمه‌ای که به دنبال کمال و جامعیّت نیست بلکه در پی ادراک مخاطب است. ... پژوهشگر مدرن —به اقتضای فهم و زیستِ مدرن— هنگامی که به سراغ متونِ تاریخی می‌رود، نمی‌تواند از سیطره‌ی نگاه علمی و تجربه‌گرایانه‌ی خود خلاصی یابد و یگانه روش صحیح رویارویی با متن را عبور از همین منشور می‌داند. از همین رو، بیش از آن‌که در اندیشه‌ی تصحیح متون باشد به بازسازیِ متن می‌اندیشد؛ بازسازیِ متنی هرچه شبیه‌تر به تراویده‌های قلمِ مؤلف. از نظر او لازمه‌ی پژوهشِ راستین، گردآوری داده‌هاست؛ داده‌ها چنان که هستند و نه چنان که —مطابق تصوّر مصحّح کلاسیک— باید باشند. دقیقاً در همین نقطه است که بازسازیِ متن، از تصحیح سنّتی فاصله می‌گیرد و نگاه کلاسیک به نقد کشیده می‌شود؛ نقدی مبتنی بر واقع‌گرایی علمی و تجربیِ مدرن.

🖋 مجتبی مجرّد
———————————————

#متن‌پژوهی #تصحیح #بازسازی
#Textual_Criticism #Editing #Reconstruction

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔍 مرحله‌ای جدید در فرآیندِ «تدوین و رسمی‌سازیِ» قرآن: وجودِ زیرپیکره‌هایِ متنیِ جداگانه‌ی مکّی و مَدَنی پیش از تدوین رسمیِ قرآن

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «دوتایی‌های قرآنی: تحقیقی مقدّماتی» نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز

🖋 زهیر میرکریمی

بخش ۱ از ۳


——————
🔻 گابرییِل سعید رِینولدز در تازه‌ترین شماره‌ی نشریه‌ی انجمن بین‌المللی مطالعات قرآنی، مقاله‌ای با عنوان «دوتایی‌های قرآنی: تحقیقی مقدّماتی» را در ۳۶ صفحه منتشر کرده است که در آن به بررسی عبارت‌های تکرارشونده یا «دوتایی‌ها» در قرآن پرداخته است. پژوهش او با آنکه در حوزه‌ی مطالعات قرآنی بی‌سابقه نیست، اما نگاهی بدیع و نقّادانه به عبارات تکرارشونده‌ در قرآن دارد و از آن‌ها در راستای تأیید نظریه‌ای جدید درباره‌ی تدوین و ویرایش قرآن بهره جسته است.


🔻 معیار او برای تشخیص عبارات تکرارشونده در قرآن این‌چنین است: دو عبارت که دست‌کم ۹ واژه یا بُن‌واژه‌ی یکسان داشته باشند. تنها تفاوت مجاز می‌تواند این باشد که حداکثر در یک واژه با یکدیگر متفاوت باشند، یا ترتیب حداکثر دو واژه پس‌وپیش باشند.


🔻 با چنین معیاری، در قرآن ۲۹ دوتایی (doublet) موجود است، که البته ۴ مورد از آن‌ها سه‌تایی (triplet) نیز هستند، یعنی سه‌بار در متن قرآن تکرار شده‌اند. رِینولدز بحث می‌کند که همه‌ی این ۲۹ مورد بلندتر از آن هستند که بتوان آن‌ها را «قالب‌بندی زبانی» (formula) یا عباراتِ شفاهیِ متداول و مصطلح محسوب کرد. در واقع، معیاری که این عبارات باید دست‌کم ۹ واژه داشته باشند از این جهت انتخاب شده است که قالب‌بندی‌های زبانی شفاهی را از دایره‌ی نتایج بیرون بگذارد.


🔻 البته رِینولدز عالماً عامداً عباراتِ ترجیعیِِ قرآن را در شمار دوتایی‌های قرآنی نیاورده است؛ یعنی برای نمونه عبارت «فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُر» در سوره‌ی قمر؛ یا «فَبِأَیِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُکَذِّبَان» در سوره‌ی رحمن؛ یا «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِّلْمُکَذِّبِین» در سوره‌ی مُرسَلات جزء دوتایی‌ها و عبارات تکرار‌شونده محسوب نشده‌اند. به نظر رِینولدز این عباراتِ ترجیعی آشکارا محصولِ سبکِ ادبیِ آن بخش از متن قرآن هستند [مشابه ترجیع‌بندها در مزامیر].


🔻 رینولدز در این مقاله به تفصیل به بررسی این عبارت‌های دوتایی پرداخته است، اما مقاله‌ی رِینولدز به بررسی این عبارت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه او این بررسی را به‌مثابه‌ی شاهدی برای پیش‌نهادن یا بسطِ یک نظریه‌ی درباره‌ی تولید، تدوین، و رسمی‌سازی استفاده می‌کند. اما روش‌شناسی او در این پژوهش مبتنی بر روش‌هایی است که بیش از دو سده است برای پژوهش بر روی دوتایی‌های موجود در انجیل‌های نظیر (یعنی انجیل مّتّیٰ، مَرقُس، و لوقا) تکوین و توسعه یافته‌اند. افزون بر بررسی دوتایی‌های موجود در هریک از انجیل‌ها، پژوهشگران به بررسی تناظرهای موجود میان انجیل‌های نظیر نیز توجه داشته‌اند. یعنی بررسی این مطلب که چه عباراتی عیناً در میان انجیل‌های مَتّیٰ، مَرقُس، و لوقا تکرار شده‌اند، یا شباهت‌های انکارناپذیری دارند.


🔻 این بررسی‌ها بر روی انجیل‌ها با استفاده از روش‌های «نقّادی منابع» (source criticism) پژوهشگران را به «فرضیه‌ی دو منبعی» رسانده است. فرضیه‌ای که در آن ادعا می‌شود که انجیل‌های مَتّی و لوقا با تکیه بر مطالب موجود در دو منبعِ متقدّمِ دیگر، یعنی انجیل مَرقُس و منبع دیگری موسوم به منبع «کیو» (Q)، نگاشته شده‌اند. «کیو» یا Q را معمولاً ناظر به واژه‌ی آلمانی «کُئِلِ» (Quelle) به معنای «منبع» می‌دانند.


🔻 خلاصه آنکه تکرارها و شباهت‌های انکارناپذیر عبارت‌های موجود در انجیل‌ها معلولِ واقعاً سخنان عیسی در موقعیت‌های متفاوت نیستند؛ بلکه برآمده از ویرایش‌های متأخرتر هستند که نشان‌دهنده‌ی رونویسی و ویرایش منابع متقدّم‌تر است. البته نگاه سنّتی مسیحی دیدگاه رقیبی را مطرح می‌کند: «دیدگاه همسازی» یا harmonistic view که ادعا می‌کند دوتایی‌های موجود در انجیل‌ها واقعاً «تکرارِ ویرایشی» نیستند، بلکه بیش از یک‌بار از سوی عیسی در موقعیت‌های متفاوت به‌طور آگاهانه ابراز شده‌اند. رِینولدز در این مقاله می‌خواهد نشان بدهد که قرآن نیز در فرآیند تدوین و رسمی‌شدن دست‌کم بر دو منبع مکتوبِ اصلی و مستقل از هم تکیه داشته است: منبعی مکّی و منبعی مَدَنی.


🔻 رینولدز در متن مقاله مقایسه‌ای میان تعداد دوتایی‌های موجود در انجیل‌های نظیر و قرآن نیز انجام می‌دهد. او ادعا می‌کند که اگر همان معیارهایی که برای یافتن دوتایی‌ها در انجیل‌ها به‌کار رفته‌اند را به متنِ قرآن اِعمال کنیم تعداد دوتایی‌های قرآنی به مراتب بیشتر از انجیل‌ها خواهند بود. به بیان دیگر، وجود دوتایی‌ها و سه‌تایی‌ها یکی از ویژگی‌های بارز متن قرآن است که تاکنون پژوهشی جدّی بر روی آن‌ها انجام نشده است.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 مرحله‌ای جدید در فرآیندِ «تدوین و رسمی‌سازیِ» قرآن: وجودِ زیرپیکره‌هایِ متنیِ جداگانه‌ی مکّی و مَدَنی پیش از تدوین رسمیِ قرآن

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «دوتایی‌های قرآنی: تحقیقی مقدّماتی» نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز

🖋 زهیر میرکریمی

بخش ۲ از ۳


——————
🔻اجازه بدهید به دوتایی‌ها بپردازیم. متنِ ۱۴ مورد از ۲۹ مورد از دوتایی‌ها عیناً نظیرِ یکدیگرند، و در ۱۵ مورد باقی‌مانده تفاوت‌های اندکی وجود دارد در حد ضمائر یا حروف اضافه یا پس‌وپیش‌بودن دو واژه. رِینولدز سپس این ۲۹ دوتایی را با استفاده از نظریه‌ای که تئودور نولدکه برای ترتیب‌زمانی سوره‌های قرآن و مکّی و مَدَنی بودن آن‌ها داشته است به دوتایی‌های مکّی-مکّی (۱۴ مورد)، مَدَنی-مَدَنی (۱۲ مورد)، و مکّی-مَدَنی (۳ مورد) تقسیم می‌کند. برای نمونه:

🔅 مکّی-مکّی
أنعام:۱۰ | وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُون
أنبیاء:۴۱ | وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

🔅 مدَنی-مَدَنی
بقره:۶۲ | إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ النَّصَارَىٰ وَ الصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحًا
مائده:۶۹ | إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ الصَّابِئُونَ وَ النَّصَارَىٰ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحًا

🔅 مکّی-مَدَنی
نحل:۱۱۵| إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِيرِ وَ مَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَ لَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
بقره:۱۷۳ |إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِيرِ وَ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَ لَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ


🔻 او پیش از طرح نظریه‌ی خود، تبیینِ سنّتی اسلامی برای وجودِ عبارت‌های تکرارشونده در قرآن را مطرح می‌کند اما آن را نمی‌پذیرد و ردّ می‌کند. معمولاً در پاسخ به پرسش از علّت وجود عبارات دوتایی و تقریباً عیناً تکرار‌شونده در قرآن گفته می‌شود که این عبارات در موقعیت‌های متفاوت صادر شده‌اند و به‌طور آگاهانه از سوی محمّد یا خدا در موقعیت‌های گوناگون تکرار شده‌اند، و محصول ویرایش و بازتدوین‌های بعدی نیستند.


🔻 اما تبیین سنّتی با چالش‌هایی رو‌به‌رو است. رِینولدز، برای نمونه، دوتاییِ مَدَنی-مَدَنیِ بقره:۶۲ و مائده:۶۹ را بررسی می‌کند. چنانچه در بخش یکم از این یادداشت متنِ این دو آیه را آورده‌ام، در این عبارت صحبت از این است که هر آن‌کس از مؤمنان و یهودیان و نصارا و صابئین که به خدا و روز بازپسین ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد پاداش خود را از پروردگارش دریافت خواهد کرد و خوف و حُزنی نخواهد داشت.


🔻 می‌دانیم که بقره نخستین سوره‌ی مَدَنی و مائده آخرین سوره‌ی مَدَنی است، با ۱۰ سال اختلاف زمانی. اما عبارتِ مائده:۶۹ به هیچ وجه با موضع‌گیری‌های دیگرِ محمّد و قرآن در همان سوره درباره‌ی یهودیان و مسیحیان مطابقت ندارد. مثلاً در آیه‌ی ۵۱ مؤمنان از دوستی با یهودیان و مسیحیان منع شده‌اند؛ در آیه‌ی ۱۳ آمده است که خدا بنی‌اسرائیل را لعنت کرده است؛ آیه‌های ۱۷ و ۷۲ نیز مسیحیان را به کفر متّهم می‌کند زیرا که عیسی را به مقام الوهیت رسانده‌اند؛ و علاوه بر آن در آیه‌ی ۷۲ به آن‌ها وعیدِ عذاب در جهنم به سبب گناه‌شان را می‌دهد.


🔻رینولدز می‌افزاید که تنش‌های موجود در متن سوره‌ی مائده به همین چند آیه ختم نمی‌شود. برای نمونه، او به پژوهش نیکولای ساینای اشاره می‌کند که نشان می‌دهد بخشی از آیه‌ی ۳، و تمام آیه‌ی ۴ و ۵ افزوده‌های بعدی به متن قرآن‌اند.‌ یا در نمونه‌ای دیگر، تنش و تضاد میان آیه‌ی ۵ و آیه‌ی ۵۱ را نشان می‌دهد. رِینولدز در مجموع نتیجه می‌گیرد که نمی‌توان پذیرفت که محمّد عبارتی را از ۱۰ سال پیش از این (از بقره:۶۲ در سال یکم هجری) وام بگیرد و در سال ۱۰ هجری در شرایطی آن‌ها را تکرار کند که در همان زمان و در همان سوره به دفعات یهودیان و مسیحیان را شدیداً نواخته است. به بیان دیگر، عبارتِ موجود در مائده:۶۹ افزوده‌ای متأخر و وام‌گرفته شده از بقره:۶۲ است که نه در زمان محمّد بلکه در فرآیند تدوین و ویرایش کتبیِ قرآن (و احتمالاً بنا به اقتضائات آن زمان) به منظور تلطیفِ آیه‌های ۶۸ و ۷۰ به میانه‌ی آن‌ها افزوده شده است.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

ادامه در 👇🏼
ادامه از 👆🏼

🔍 مرحله‌ای جدید در فرآیندِ «تدوین و رسمی‌سازیِ» قرآن: وجودِ زیرپیکره‌هایِ متنیِ جداگانه‌ی مکّی و مَدَنی پیش از تدوین رسمیِ قرآن

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «دوتایی‌های قرآنی: تحقیقی مقدّماتی» نوشته‌ی گابرییِل سعید رِینولدز

🖋 زهیر میرکریمی

بخش ۳ از ۳


——————
🔻 نظریه‌ی مختارِ او در تبیینِ وجود دوتایی‌های قرآنی و پراکندگی آن‌ها را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

🔅 جز ۳ مورد از ۲۹ مورد (یعنی در حدود ۱۰ درصد)، تمامی دوتایی‌های قرآن یا مکّی-مکّی هستند یا مَدَنی-مَدَنی؛ یعنی یا هر دو در سوره‌های مکّی قرار گرفته‌اند یا هر دو در سوره‌های مَدَنی واقع شده‌اند. اینکه چرا محمّد (جز در مواردی بسیار معدود و قابل اغماض) عباراتِ موجود در سوره‌های مکّی را دوباره فقط در سوره‌های مکّی، و عبارات موجود در سوره‌های مَدَنی را فقط در سوره‌های مَدَنی استفاده کرده است محل پرسش جدّی است.

🔅 اینکه «هجرت» از محمّد شخصیّتی نو ساخته است، یا او ترجیح داده است که شخصیّتی کاملا متفاوت از خود در مدینه نشان بدهد، یا اینکه شاید او عبارات سوره‌های مکّی را فراموش کرده است، نمی‌توانند پاسخی برای پرسشِ بالا باشند.

🔅 بررسی‌ها و پژوهش‌های ادبی بر روی متن قرآن، به‌ویژه آن‌چه اَنگیلیکا نُیوِرث و نیکولای ساینای انجام داده‌اند، نشان می‌دهند که آیه‌هایی در زمانه‌ی حضور پیامبر در مدینه در سوره‌های مکّی اضافه شده‌اند. برای نمونه، مزمّل:۲۰ و مدّثّر:۳۱ هر دو افزوده‌های مَدَنی در سوره‌های مکّی‌اند. علاوه بر این مطلب، پژوهش‌های نُیوِرث و ساینای از وجودِ ساختار‌های لایه‌‌لایه و پیچیده‌ی ویرایشی در سوره‌های بلند مدنی (یعنی بقره تا مائده) خبر می‌دهند. این پژوهش‌ها نقش پررنگ «ویرایش» در تدوین متن نهایی قرآن را نشان می‌دهند.

🔅 طولِ عبارت‌های تکرار‌شونده‌ی دوتایی‌ها نشان می‌دهند که از متنی مکتوب وام‌گرفته شده‌اند و تکرارِ قالب‌های زبانیِ شفاهی نیستند.


🔻 نتیجه‌گیری

🔅
دوتایی‌های تکرارشونده در قرآن عباراتی نیستند که در موقعیت‌های متفاوت صرفاً به‌طور تصادفی یا عالماً عامداً تکرار شده‌اند (یا دوباره وحی شده‌اند)، بلکه محصول فرآیند ویرایش‌گریِ متن قرآن‌اند.

🔅 بخشی از پیکره‌ی متنیِ قرآن پیش از رسمی‌شدگی احتمالاً در دو منبع مستقل از یکدیگر موجود بوده است: منبعِ مکّی و منبعِ مدنی. بسامد بسیار اندک دوتایی‌های مکّی-مَدَنی استقلال این دو زیرپیکره‌ی‌متنی (subcorpus) از یکدیگر را نشان می‌دهد.

🔅 دوتایی‌های قرآنی و پراکندگی آن‌ها می‌توانند نشان‌دهنده‌ی نوع خاصی از فرآیند تدوینِ مبتنی بر متن مکتوب و ویرایش‌های متن‌های ازپیش‌موجودی باشند که به تولید متنِ رسمی قرآن (احتمالاً در زمان خلیفه‌ی سوم، عثمان) انجامیده است.

🔅 مراحل تولید تا رسمی‌شدن قرآن را می‌توان این‌گونه دانست:
آ. مرحله‌ی تدوینِ شفاهی (یا احتمالاً کتبیِ) خطبه‌ها و موعظه‌ها
ب. شکل‌گیریِ دو زیرپیکره‌ی متنیِ مکّی و مَدَنی مستقل از یکدیگر
ج. ویرایش منابعِ متنیِ مکّی و مَدَنی و دیگر منابع موجود برای تدوین قرآن رسمی با افزوده‌ها و کاستن‌ها


🔻 این مقاله سرشار از ارجاعات گسترده به آثار پیشین قرآن‌پژوهان در زمینه‌ی تاریخ قرآن، ویرایش متن قرآن، افزودن آیه‌ها به قرآن، و تدوین و‌ رسمی‌سازی نهایی آن است که در چنین یادداشت کوتاهی امکان پرداختن به آن‌ها نبوده است. خواننده‌ی علاقه‌مند را به مطالعه‌ی همه‌ی مقاله‌ی رِینولدز دعوت می‌کنم.


📗 برای دسترسی به این مقاله بنگرید به:
Reynolds, Gabriel S. The Quranic Doublets: A Preliminary Inquiry. JIQSA 5 (2020): 5-39.


📗 به درخواست بعضی از مخاطبان گرامی عنقاء، و به علت در دسترس نبودن مقاله برای عموم، مقاله را اینجا هم‌رسان کرده‌ام.

#قرآن #قرآن‌پژوهی #دوتایی #زیرپیکره‌ی‌متنی #انجیل‌های_نظیر
#Quran #Quranic_Studies #Dublets #Subcorpus #Subcorpora #Synoptic_Gospels #IQSA #JIQSA


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
🔗 بازنشر یادداشت‌های پیشین

یادداشتی درباره‌ی دعای عرفه (و رد انتساب آن به امام سوم شیعیان، حسین ابن علی)
👇🏼