🔍 گفتوگو با متون: از انسان کلاسیک تا پژوهشگر مدرن
✨ معرفی منابع؛ روششناسی
📌 نقلقولی از کتاب تازه منتشرشدهی «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» اثر مجتبی مجرد
📝 کتاب «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» در بهار امسال، ۱۴۰۰ خورشیدی، منتشر شده است که دربردارندهی بررسیهایی نظری دربارهی متنپژوهی است. متن زیر را عیناً از متن کتاب در اینجا بازتاب میدهم، و در آینده دربارهی این کتاب بیشتر خواهم نوشت.
——————————
🔻 انسانِ کلاسیک در مواجهه با میراثِ مکتوبِ پیشینیان، به گفتوگو با متن مینشیند. اما این گفتوگو توام است با یک انتظارِ متوَقَّع یا از پیش اندیشیده شده. در اینجا باید یکی از دو طرفِ گفتوگو جامع و کامل باشد تا بتواند دیگری را اصلاح کند. استبدادِ کلاسیک در فهمِ متن دقیقاً از همینجا متولد میشود. یا خواننده درمییابد که متن نسبت به فهم خودش جامع و کامل نیست که در این صورت خود را محقّ میداند که به اصلاح متن بپردازد، یا آنکه گمان میکند خودِ او در مواجهه با متن دچار نقصان است که در اینجا تلاش خواهد کرد تا متن را چنان مقدس سازد که به تدریج بتواند از طریق خوانشهای گوناگون، خویشتن را جامع و کامل کند. درست در همین نقطه است که سنّتهای کلاسیک برای «تصحیح متن» آغاز میشود.
🔻 اصلاح و تصحیح خواننده از طریق متن زمانی رخ میدهد که متن، کامل و جامع به نظر آید. پرسش اینجاست که چگونه برای انسانِ کلاسیک، متنها کامل و جامع (=مقدّس) میشوند؟ به گمانم پاسخ تا حد زیادی روشن است: ایمان. فقط ایمان است که میتواند متنی را کامل و جامع بنمایاند، و گرنه هیچ متنی —و باز تاکید میکنم هیچ متنی— نمیتواند جامع و کامل باشد، زیرا متن به سبب متن بودنش، مکانمند و زمانمند است. متن قادر به حرکت نیست و فقط میتواند بازتفسیر شود، اما این بازتفسیرها نیز نمیتوانند همیشگی باشد، زیرا دگردیسیهای زبانی، فرهنگی، و اجتماعی باعث میشود به تدریج برخی واژگان و عبارات متن با زبان مردمِ دورههای بعد بیگانه شود. علاوه بر آن، بار عاطفی و فرهنگی واژگان نیز بهطور پیوسته در حال دگرگونی است.
🔻 هنگامی که متنی مقدّس میشود، اساساً قابل تصحیح نیست، بلکه خواننده باید خودش را با آن تصحیح کند. متن مقدّس تغییر نمییابد و اصلاح نمیشود، بلکه فقط میتوان از تفسیر آن سخن گفت. در گفتوگوی خواننده و متن مقدّس، این خواننده است که تصحیح میشود نه متن ... مصحّحِ کلاسیک در بندِ پیشفرضهایی است که گفتوگوی او با متن را تبدیل میکند به یک «مونولوگِ دیالوگنما». گویا قرار نیست مفاهمهای با متن صورت بگیرد. ... مصحّح، دستنویسهای یک متن را گرد میآورد و حتی آنان را میسنجد و سپس به «اصلاح» و «نیکوساختن» متن میپردازد. او یکی «سلفیگرایِ متنی» است، یعنی گمان میکند که متن در هنگام تولد بسیار متعالی و آرمانی بوده و در جریان انتقال و استنساخهای پیاپی دچار تیرگی و کدورتِ تحریف و تصحیف شده است و رسالت او اکنون این است که متن را به همان دوران اوج اولیه بازگرداند.
🔻 شکی نیست که نوع گفتوگوی مصحّح کلاسیک با متن، با نوع گفتوگوی متنپژوه مدرن متفاوت است، زیرا حاصل این گفتوگو برای یکی —کلاسیک— باید به کمال منتهی شود: کمالِ خود یا متن؛ اما برای دیگری —مدرن— حاصلِ گفتوگو صرفاً به یک مفاهمهی دوطرفه منجر میشود، مفاهمهای که به دنبال کمال و جامعیّت نیست بلکه در پی ادراک مخاطب است. ... پژوهشگر مدرن —به اقتضای فهم و زیستِ مدرن— هنگامی که به سراغ متونِ تاریخی میرود، نمیتواند از سیطرهی نگاه علمی و تجربهگرایانهی خود خلاصی یابد و یگانه روش صحیح رویارویی با متن را عبور از همین منشور میداند. از همین رو، بیش از آنکه در اندیشهی تصحیح متون باشد به بازسازیِ متن میاندیشد؛ بازسازیِ متنی هرچه شبیهتر به تراویدههای قلمِ مؤلف. از نظر او لازمهی پژوهشِ راستین، گردآوری دادههاست؛ دادهها چنان که هستند و نه چنان که —مطابق تصوّر مصحّح کلاسیک— باید باشند. دقیقاً در همین نقطه است که بازسازیِ متن، از تصحیح سنّتی فاصله میگیرد و نگاه کلاسیک به نقد کشیده میشود؛ نقدی مبتنی بر واقعگرایی علمی و تجربیِ مدرن.
🖋 مجتبی مجرّد
———————————————
#متنپژوهی #تصحیح #بازسازی
#Textual_Criticism #Editing #Reconstruction
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ معرفی منابع؛ روششناسی
📌 نقلقولی از کتاب تازه منتشرشدهی «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» اثر مجتبی مجرد
📝 کتاب «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» در بهار امسال، ۱۴۰۰ خورشیدی، منتشر شده است که دربردارندهی بررسیهایی نظری دربارهی متنپژوهی است. متن زیر را عیناً از متن کتاب در اینجا بازتاب میدهم، و در آینده دربارهی این کتاب بیشتر خواهم نوشت.
——————————
🔻 انسانِ کلاسیک در مواجهه با میراثِ مکتوبِ پیشینیان، به گفتوگو با متن مینشیند. اما این گفتوگو توام است با یک انتظارِ متوَقَّع یا از پیش اندیشیده شده. در اینجا باید یکی از دو طرفِ گفتوگو جامع و کامل باشد تا بتواند دیگری را اصلاح کند. استبدادِ کلاسیک در فهمِ متن دقیقاً از همینجا متولد میشود. یا خواننده درمییابد که متن نسبت به فهم خودش جامع و کامل نیست که در این صورت خود را محقّ میداند که به اصلاح متن بپردازد، یا آنکه گمان میکند خودِ او در مواجهه با متن دچار نقصان است که در اینجا تلاش خواهد کرد تا متن را چنان مقدس سازد که به تدریج بتواند از طریق خوانشهای گوناگون، خویشتن را جامع و کامل کند. درست در همین نقطه است که سنّتهای کلاسیک برای «تصحیح متن» آغاز میشود.
🔻 اصلاح و تصحیح خواننده از طریق متن زمانی رخ میدهد که متن، کامل و جامع به نظر آید. پرسش اینجاست که چگونه برای انسانِ کلاسیک، متنها کامل و جامع (=مقدّس) میشوند؟ به گمانم پاسخ تا حد زیادی روشن است: ایمان. فقط ایمان است که میتواند متنی را کامل و جامع بنمایاند، و گرنه هیچ متنی —و باز تاکید میکنم هیچ متنی— نمیتواند جامع و کامل باشد، زیرا متن به سبب متن بودنش، مکانمند و زمانمند است. متن قادر به حرکت نیست و فقط میتواند بازتفسیر شود، اما این بازتفسیرها نیز نمیتوانند همیشگی باشد، زیرا دگردیسیهای زبانی، فرهنگی، و اجتماعی باعث میشود به تدریج برخی واژگان و عبارات متن با زبان مردمِ دورههای بعد بیگانه شود. علاوه بر آن، بار عاطفی و فرهنگی واژگان نیز بهطور پیوسته در حال دگرگونی است.
🔻 هنگامی که متنی مقدّس میشود، اساساً قابل تصحیح نیست، بلکه خواننده باید خودش را با آن تصحیح کند. متن مقدّس تغییر نمییابد و اصلاح نمیشود، بلکه فقط میتوان از تفسیر آن سخن گفت. در گفتوگوی خواننده و متن مقدّس، این خواننده است که تصحیح میشود نه متن ... مصحّحِ کلاسیک در بندِ پیشفرضهایی است که گفتوگوی او با متن را تبدیل میکند به یک «مونولوگِ دیالوگنما». گویا قرار نیست مفاهمهای با متن صورت بگیرد. ... مصحّح، دستنویسهای یک متن را گرد میآورد و حتی آنان را میسنجد و سپس به «اصلاح» و «نیکوساختن» متن میپردازد. او یکی «سلفیگرایِ متنی» است، یعنی گمان میکند که متن در هنگام تولد بسیار متعالی و آرمانی بوده و در جریان انتقال و استنساخهای پیاپی دچار تیرگی و کدورتِ تحریف و تصحیف شده است و رسالت او اکنون این است که متن را به همان دوران اوج اولیه بازگرداند.
🔻 شکی نیست که نوع گفتوگوی مصحّح کلاسیک با متن، با نوع گفتوگوی متنپژوه مدرن متفاوت است، زیرا حاصل این گفتوگو برای یکی —کلاسیک— باید به کمال منتهی شود: کمالِ خود یا متن؛ اما برای دیگری —مدرن— حاصلِ گفتوگو صرفاً به یک مفاهمهی دوطرفه منجر میشود، مفاهمهای که به دنبال کمال و جامعیّت نیست بلکه در پی ادراک مخاطب است. ... پژوهشگر مدرن —به اقتضای فهم و زیستِ مدرن— هنگامی که به سراغ متونِ تاریخی میرود، نمیتواند از سیطرهی نگاه علمی و تجربهگرایانهی خود خلاصی یابد و یگانه روش صحیح رویارویی با متن را عبور از همین منشور میداند. از همین رو، بیش از آنکه در اندیشهی تصحیح متون باشد به بازسازیِ متن میاندیشد؛ بازسازیِ متنی هرچه شبیهتر به تراویدههای قلمِ مؤلف. از نظر او لازمهی پژوهشِ راستین، گردآوری دادههاست؛ دادهها چنان که هستند و نه چنان که —مطابق تصوّر مصحّح کلاسیک— باید باشند. دقیقاً در همین نقطه است که بازسازیِ متن، از تصحیح سنّتی فاصله میگیرد و نگاه کلاسیک به نقد کشیده میشود؛ نقدی مبتنی بر واقعگرایی علمی و تجربیِ مدرن.
🖋 مجتبی مجرّد
———————————————
#متنپژوهی #تصحیح #بازسازی
#Textual_Criticism #Editing #Reconstruction
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
Telegram
آشیانهی عنقاء
🖼 جلد کتاب «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی، و متنپژوهی» نوشتهی مجتبی مجرد. نشر هرمس، ۱۴۰۰ خورشیدی.
@anqanotes
@anqanotes
🔍 تعطیلِ نقدِ متونِ مقدس
✨ معرفی منابع
📌 نقلقولی از کتاب تازه منتشرشدهی «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» اثر مجتبی مجرد
📝 کتاب «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» در بهار امسال، ۱۴۰۰ خورشیدی، منتشر شده است که دربردارندهی بررسیهایی نظری دربارهی متنپژوهی است. پیش از این در عنقاء بخشهای کوتاهی از کتاب را منتشر کردم. عبارتهای زیر را هم از متن کتاب در اینجا بازتاب میدهم.
——————————
🔻”مخاطب کلاسیک —یعنی کسی که اندیشه و باورهای کلاسیک دارد ولو اینکه در عصر مدرن زندگی کند— میکوشد متن مقدس را به مثابهی کلام خداوند، فراتر از تأثیرپذیریِ بشری ببیند و حتی اگر برخی تأثیرات اجتماعی را نیز بپذیرد آنها را اموری عارضی در شکلگیری متن میپندارد؛ اموری که پیشتر در علم الهی موجود بوده و به تقدس و کمال متن مقدس آسیبی نمیرساند. از همین روست که مخاطب کلاسیک، متن مقدس را جاودانه میشمارد و این جاودانگی را نه در محتوا و مضمون، بلکه حتی به واژگان و ترکیبات نیز تسرّی میدهد. البته منظور از مخاطب کلاسیک وجه غالبِ کسانی است که در چارچوب جهانشناسی پیشامدرن میزیستهاند و نه همهی پیشینیان.”
🔻 “تئوری «جاودانگی متن» نه تنها در میان مصحّحان سنتی، بلکه در بین بازسازندگان مدرن نیز طرفدارانی جدی داشته است. لاخمان [Karl Lachmann]، به عنوان نمایندهی برجستهی بازسازی مدرن، معتقد بود که کتاب مقدس موهبتی الهی است. موهبتدانستنِ کتاب مقدس به تدریج زمینههای نقد اجتماعی و فرهنگی آن را به تعطیل میکشاند و آن را از یک «متن» به «متنی مقدس» تبدیل مینماید. متن مقدس به تدریج در میان پیروانش تبدیل به اسطورهی «متن کامل» میشود، متنی که جامعِ جمیعِ وجوهِ بشری است. بدین ترتیب متن از دسترس نقد خارج میشود. پژوهش در باب آن —دستکم در میان پیروان متن— معطوف به تفسیر متن خواهد بود نه پژوهش در علل پیدایی آن. بدیهی است که از این منظر، نقد ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر متن یا بازسازی آن اقدامی گستاخانه به شمار خواهد رفت.”
🔻 "مخاطبان به تبع شرایط اجتماعی عصر خود از متن انتظاراتی دارند که بر نوع تلقی پژوهشگران نیز تأثیر میگذارد. تلقی «متن ابدی» که زادهی تأثیر مخاطبانِ مؤمنِ متن مقدس است بر بنیاد ابدیتِ زبان و جاودانگی زیبایی و جهانشناسی بنا شده است. این تلقی، در دوران سنتی —تا پیش از رنسانس در اروپا و پیش از مشروطه در ایران— تصوّر عمومی و غالب بوده است. مخاطبانی که با این نگاه، زیست اجتماعی خود را تجربه میکردند، هرگز نمیتوانستند «جاودانگی متن» را ناممکن بشمارند، و مصحّحان نیز به تبع مخاطبان، در پی فراهم ساختن متنهایی کامل بودند، متن آن چنان که باید باشد!"
🖋 مجتبی مجرّد
———————————————
#متنپژوهی #تصحیح #بازسازی
#Textual_Criticism #Editing #Reconstruction
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
✨ معرفی منابع
📌 نقلقولی از کتاب تازه منتشرشدهی «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» اثر مجتبی مجرد
📝 کتاب «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی و متنپژوهی» در بهار امسال، ۱۴۰۰ خورشیدی، منتشر شده است که دربردارندهی بررسیهایی نظری دربارهی متنپژوهی است. پیش از این در عنقاء بخشهای کوتاهی از کتاب را منتشر کردم. عبارتهای زیر را هم از متن کتاب در اینجا بازتاب میدهم.
——————————
🔻”مخاطب کلاسیک —یعنی کسی که اندیشه و باورهای کلاسیک دارد ولو اینکه در عصر مدرن زندگی کند— میکوشد متن مقدس را به مثابهی کلام خداوند، فراتر از تأثیرپذیریِ بشری ببیند و حتی اگر برخی تأثیرات اجتماعی را نیز بپذیرد آنها را اموری عارضی در شکلگیری متن میپندارد؛ اموری که پیشتر در علم الهی موجود بوده و به تقدس و کمال متن مقدس آسیبی نمیرساند. از همین روست که مخاطب کلاسیک، متن مقدس را جاودانه میشمارد و این جاودانگی را نه در محتوا و مضمون، بلکه حتی به واژگان و ترکیبات نیز تسرّی میدهد. البته منظور از مخاطب کلاسیک وجه غالبِ کسانی است که در چارچوب جهانشناسی پیشامدرن میزیستهاند و نه همهی پیشینیان.”
🔻 “تئوری «جاودانگی متن» نه تنها در میان مصحّحان سنتی، بلکه در بین بازسازندگان مدرن نیز طرفدارانی جدی داشته است. لاخمان [Karl Lachmann]، به عنوان نمایندهی برجستهی بازسازی مدرن، معتقد بود که کتاب مقدس موهبتی الهی است. موهبتدانستنِ کتاب مقدس به تدریج زمینههای نقد اجتماعی و فرهنگی آن را به تعطیل میکشاند و آن را از یک «متن» به «متنی مقدس» تبدیل مینماید. متن مقدس به تدریج در میان پیروانش تبدیل به اسطورهی «متن کامل» میشود، متنی که جامعِ جمیعِ وجوهِ بشری است. بدین ترتیب متن از دسترس نقد خارج میشود. پژوهش در باب آن —دستکم در میان پیروان متن— معطوف به تفسیر متن خواهد بود نه پژوهش در علل پیدایی آن. بدیهی است که از این منظر، نقد ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر متن یا بازسازی آن اقدامی گستاخانه به شمار خواهد رفت.”
🔻 "مخاطبان به تبع شرایط اجتماعی عصر خود از متن انتظاراتی دارند که بر نوع تلقی پژوهشگران نیز تأثیر میگذارد. تلقی «متن ابدی» که زادهی تأثیر مخاطبانِ مؤمنِ متن مقدس است بر بنیاد ابدیتِ زبان و جاودانگی زیبایی و جهانشناسی بنا شده است. این تلقی، در دوران سنتی —تا پیش از رنسانس در اروپا و پیش از مشروطه در ایران— تصوّر عمومی و غالب بوده است. مخاطبانی که با این نگاه، زیست اجتماعی خود را تجربه میکردند، هرگز نمیتوانستند «جاودانگی متن» را ناممکن بشمارند، و مصحّحان نیز به تبع مخاطبان، در پی فراهم ساختن متنهایی کامل بودند، متن آن چنان که باید باشد!"
🖋 مجتبی مجرّد
———————————————
#متنپژوهی #تصحیح #بازسازی
#Textual_Criticism #Editing #Reconstruction
🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
Telegram
آشیانهی عنقاء
🖼 جلد کتاب «متنکاوی: تأملاتی تئوریک در باب تصحیح، بازسازی، و متنپژوهی» نوشتهی مجتبی مجرد. نشر هرمس، ۱۴۰۰ خورشیدی.
@anqanotes
@anqanotes