ادامه از 👆🏼

🔍 عبدالملک ابن مروان بر کتیبه‌ی قبّة‌الصخرة در اورشلیم چه نوشت؟

✨ متنِ عباراتِ کتیبه‌ی مشهورِ قُبّّة الصخرة

بخش ۳ از ۳

———————————————
🔻 متن کتیبه‌ی طاقگان‌نمایِ بیرونیِ هشت‌ضلعی [Outer face of octagonal arcade]

🔅 ضلع جنوبی
بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا الله وحده لا شریک له قل هو الله احد الله الصمد لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد محمد رسول الله صلی الله علیه

🔅 ضلع جنوبِ غربی
بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا الله وحده لا شریک له محمد رسول الله ان الله و ملئکته یصلون علی النبی

🔅 ضلع غربی
یا ایها الذین امن‌وا صلوا علیه و سلموا تسلیما بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا اله وحده الحمد

🔅 ضلع شمالِ غربی
لله الذی لم یتخذ ولدا و لم یکن له شریک فی الملک و لم یکن له ولی من الذل و کبره تکبیرا محمد رسول ال...

🔅 ضلع شمالی
...له صلی الله علیه و ملئکته و رسله و السلم علیه و رحمت الله بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا الله وحده لا شریک له

🔅 ضلع شمالِ شرقی
له الملک و له الحمد یحیی و یمیت و هو علی کل شی قدیر محمد رسول الله صلی الله علیه و تقبل شفعته یوم القیمه فی امته

🔅 ضلع شرقی
بسم الله الرحمن الرحیم لا اله الا الله وحده لا شریک له محمد رسول الله صلی الله علیه بنی هذه القبه ﻋﺒ...

🔅 ضلع جنوب شرقی
...د الله الامام المامون امیر المومنین فی سنه اثنتین و سبعین تقبل الله منه و رضی عنه امین رب العلمین لله الحمد


📗 بعضی از مطالب این یادداشت برگرفته از منبع زیر است:
Kessler, Christel. "'Abd Al-Malik's Inscription in the Dome of the Rock: A Reconsideration". The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. 1 (1970), pp. 2-14.

#قبة_الصخرة #اورشلیم #کتیبه #خط‌‌_کوفی #عبدالملک_ابن_مروان
#Dome_of_the_Rock #Inscription #Kufic #Abd_alMalik_ibn_Marwan

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

ادامه از 👆🏼

🔍 به طرف مقابل گوش بده | Audi alteram partem

✨ نقد و نظر

📌 گزارشی از بخشی از کتاب اخیر احمد الجلاد با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی»

بخش ۲ از ۲


🔻 بخشی از دیباجه‌ی این کتاب را به فارسی برگردانده‌ام که در ادامه می‌آورم:

📖 متداول‌ترین مرجع برای دین عرب پیشااسلامی «کتاب الأصنام» نوشته‌ی هشام ابن الکلبی است. متن آن کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های عامیانه را ارائه می‌کند که تاریخ باورمندی انسان را بازگویی می‌کند؛ تاریخی که با یکتاپرستی خالص آغاز می‌شود، به سوی تکوین چندخداپرستی و شرک می‌رود، و با «نابودی نهایی خدایان» که به واسطه‌ی ظهور محمّد آغاز شده است به پایان می‌رسد...

📖 با اینکه به‌درستی در اصالتِ تاریخی این گزارش‌ها [یعنی گزارش‌های موجود در منابع اسلامی درباره‌ی اعراب یا کوچ‌گردهای عربستان پیشااسلامی] تردید شده است، اما این گزارش‌ها نکته‌ی مهمی که ولید صالح [قرآن‌پژوه مسلمان در کتابش به سال ۲۰۱۹ با عنوان «خدایان مکّی، الوهیت عیسی: تحلیلی از سوره‌ی زخرف»] به آن اشاره کرده بود را بسیار شایان توجه می‌کند: "مخالفانِ محمّد جان به در نبردند که بتوانند طرف دیگر ماجرا را [برای ما] بگویند". آنچه ما در مورد آن‌ها و کسانی که پیش از آن‌ها بوده‌اند می‌دانیم به طور سنتی بر پایه‌ی منابع جدلی مانند این منبع [یعنی «کتاب الأصنام» هشام ابن الکلبی] بازسازی شده‌اند. جهان‌بینی و باورهای آن‌ها از صافی‌های اسلامی عبور داده شده‌اند و به شکلی پراکنده و آشفته به دست ما می‌رسند. مرز میان آنچه ممکن است «هسته‌های اصیل حقیقت» باشند با برداشت‌های آزاد، مجازگویی، و سنّت‌های ادبی مشخص نیست.

📖 کتاب پیش‌رو، با استفاده از منابعی متفاوت [از منابع روایی اسلامی]، یعنی با سنگ‌نبشت‌های صفایی، به دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربِ پیشااسلامی می‌پردازد. متون این سنگ‌نبشته‌ها، در نزدیکترین زمان، از حدود سه سده پیش از ظهور اسلام تا زمان‌هایی بسیار دور نوشته شده‌اند؛ و برخلاف منابع ادبی دوره‌ی اسلامی، این مطالب [یعنی سنگ‌نبشته‌ها] به دست مُتِنَسّکان به دینِ عربِ سنّتی ایجاد شده‌اند. این سنگ‌نبشته‌ها شاهدان عینی بر حیات دینی کوچ‌گردهای عرب‌اند پیش از آنکه یهودیّت و مسیحیّت در سرتاسر عربستان گسترده بشوند. در ادامه‌ی کتاب می‌کوشم تا جهانِ آن‌ها را با استفاده از واژه‌های خودشان بازسازی کنم، که البته با واسطه‌ی متن‌پژوهی تطبیقی، منابع ادبی دوره‌های پیشااسلامی و اسلامی، و خود بافتار باستان‌شناختی‌شان تفسیر شده‌اند.


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Al-Jallad, Ahmad. The Religion and Rituals of the Nomads of Pre-Islamic Arabia: A Reconstruction Based on the Safaitic Inscriptions. Leiden:Brill, 2022.


#اسلام #قرآن #عربستان_پیشااسلامی #سنگ‌نبشته #احمد_الجلاد #صفایی #جدلی
#Islam #Quran #PreIslamic_Arabia #Inscription #Ahmad_AlJallad #Safaitic #Polemic


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها در عربستان پیشااسلامی

✨ گزارشِ نشست


🔻 در پانزدهمین و آخرین نشست از مجموعه‌‌ی نشست‌های «پانزده مقاله‌ی قرآنی» به دعوت دین‌آنلاین و دوست دانشور و گرامی‌ام،‌ علی سلطانی، درباره‌ی مقاله‌ای از اَندرو ریپین سخن گفتم. عنوان مقاله «کتیبه‌های عربستان جنوبی و تفسیرِ قرآن» است. در آن نشست همچنین درباره‌ی مطالب زیر توضیح و گزارشی ارائه کردم:

🔅 مشخصات کتاب‌شناختی مقاله
🔅 آشنایی اجمالی با اَندرو ریپین و کارنامه‌ی علمی او
🔅 روش تفسیر‌پژوهی اَندرو ریپین
🔅 فهرست انواع شواهد مادی در دین‌پژوهی
🔅 خط و زبان در عربستان پیشااسلامی و طبقه‌بندی آن‌ها
🔅 تفاوت کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها (گرافیتی‌ها)
🔅 یافته‌های پژوهشگران از محتوای سنگ‌نبشته‌ها در عربستان
🔅 تضاد بعضی یافته‌های مادی با منابع متنیِ عربی و اسلامی
🔅 معرفی چند پژوهشگر برتر کتیبه‌شناس در زمینه‌ی اسلام‌پژوهی
🔅 معرفی چند منبع برای دسترسی به فهرست و محتوای کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها


🔻 آوای این نشست‌ در دسترس است که در فرسته‌ی زیر آن را از دین‌آنلاین هم‌رسان می‌کنم.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #تفسیر_قرآن #کتیبه #سنگ‌نبشته #اندرو_ریپین #عربستان #پیشااسلامی #خط #زبان
#Quran #Quranic_Studies #Quran_Exegesis #Inscription #graffiti #Andrew_Rippin #Arabia #Pre_Islamic #Script #Language

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 کشف کتیبه‌ای پارسی دربردارنده‌ی شعری از مولانا جلال‌الدین محمد بلخی در گورستانی در اندونزی منسوب به سده‌ی نهم قمری

✨ تازه‌ها و خبرها


🔻 در پروژه‌ای مشترک، پژوهشگران دانشگاه کمبریج در انگلستان٬ دانشگاه کیوتو در ژاپن٬ و موزه پدیر در اندونزی موفق به کشف و رمزگشایی از کتیبه‌ای پارسی شدند که در گورستانی مفقود‌شده در شمال جزیره‌ی سوماترا در کشور اندونزی واقع شده بود. نخستین تصویر منتشرشده از این کتیبه٬ واقع در منطقه بیرئن-آچه٬ بیش از صد سال پیش و در سال ۱۹۱۲ میلادی از دوربینِ طراح و عکاسِ جوان هلندی به نام «د-فینک» گرفته شده بود. اما پس از آن این کتیبه و گورستان هر دو ناپدید شدند و دسترسی پژوهشگران به کتیبه‌ها و سنگ‌قبرها تنها بر اساس تصاویر ثبت‌شده به دست «د-فینک» میسر بود؛ و البته تلاش متخصصانِ تاریخِ اسلام در جنوب شرق آسیا در خواندن کتیبه بی‌ثمر بود.

🔻 چندی پیش، «مرکز تحقیقات میراث دریایی آسیا» در دانشگاه کیوتو توانست بار دیگر این گورستان را کشف کند و عکس‌های جدیدی از سنگ‌قبرهای آن را ثبت نماید. گروهی متشکل از مجید دانشگر (دانشگاه کمبریج)، گرگوریس کوسوانتا (مرکز تحقیقات میراث دریایی آسیا شعبه اندونزی)، مشکور شفرالدین (موزه‌ی پدیر، اندونزی)، و مایکل فینر (مرکز تحقیقات میراث دریایی آسیا، کیوتو) به بررسی ابعاد متفاوت کتیبه‌ها پرداختند. آنها توانستند سرانجام معمای صد ساله‌ی این سنگ‌نبشته را حل کنند.

🔻 این کتیبه متعلق است به «توهَن مَند» فردی پرنفوذ در شمال سوماترا که در سال ۸۴۴ هجری قمری برابر با ۱۴۴۰ میلادی از دنیا رفته است. بر روی سنگ‌قبر چنین نوشته شده است:
هذالقبر توهن مند ‎
نقلت من الدنیا یوم الخمیس اثنا ‎
عشر یوما من شهر ذوالحجة ‎

ترجمه:
این قبرِ توهَن-مَند است. در روز پنج‌شنبه، دوازدهم ماه ذوالحجة از دنیا درگذشت.

بخش دیگر کتیبه شاملِ سالِ درگذشت و دو بیت شعر است که به احتمال زیاد به شاعر و عارف پرآوازه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی تعلق دارد:
سنت أربع وأربعون ثمانمائة
روزت بستودم و نمیدانستم شب با تو غنودم و نمیدانستم
ظن بردا بدم بمن کمن من بودم من جمل تو بودم و نمیدانستم ‎

ترجمه و بازنویسی با رسم‌الخط امروزین فارسی اینچنین است:
سال هشتصد و چهل و چهار
روزت بستودم و نمی‌دانستم؛ شب با تو غنودم و نمی‌دانستم
ظن برده بُدَم به من که من من بودم؛ من جمله تو بودم و نمی‌دانستم

🔻 علاوه بر بررسی تاریخی دیگر کتیبه‌های پارسی در سوماترا٬ این مقاله به‌طور خاص به اهمیت دو موضوع می پردازد: نخست اینکه برخلاف اکثر کتیبه‌های موجود در گورستان‌های اسلامی اندونزی، این اشعار هیچ اشاره‌ای به موضوع «مرگ و پس از مرگ» ندارند. محتوای اشعار به «وحدت وجود» –اصلی بنیادین در تصوّف– اشاره دارد. از جهت دیگر، این اشعار بر سنگِ محلیِ سوماترایی و به شیوه‌ای کاملاً فشرده حک شده‌اند و به هیچ عنوان از طریق هندوستان وارد نشده‌اند. این امر دلالت بر آشنایی کامل مردم منطقه با نگارش و حتی خوانشِ ادبیاتِ پارسی دارد.

🔻 مقاله‌ای درباره‌ی این کتیبه در مجموعه‌ای از مقالات با عنوان «اسلام پژوهی در بستر جهان مالایا-اندونزی: جشن‌نامه‌ای به افتخار پیتِر گ. ریدِل» زیر نظر مجید دانشگر و عرفان نورتواب از سوی انتشارات بریل منتشر شده است. علاقه‌مندان می‌توانند با این پیوند به این مقاله به رایگان دسترسی بیابند. پیش از این، مطالب گوناگونی از مجید دانشگر در عنقاء منتشر کرده‌ام که برای دسترسی به آنها کافی است نام او را در عنقاء جستجو کنید.


#کتیبه #پارسی #بیرئن #آچه #سوماترا #اندونزی #مجید_دانشگر
#Inscription #Persian #Bireuen #Aceh #Sumatra #Indonesia #Majid_Daneshgar #Gregorius_Dwi_Kuswanta #Masykur_Syafruddin #Michael_Feener

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 کوثر: از اسطوره تا سوره‌ [فرسته‌ی دوم]

✨ متن‌پژوهی | زیرمتن‌های متون مقدس

📌 «کوثر» در نوشتارگان یونانی و سنگ‌نبشته‌های عربستانی پیشااسلامی


🔻در فرسته‌ی پیشین از خاستگاه اوگاریتی واژه‌ی کوثر به‌منزله‌ی خدایی دون‌پایه در مجموعه‌ی خدایان اوگاریتی و کنعانی نوشتم که صنعتگر خدایان بوده است. کوثر ماهر و خردمند است (کوثر-و-خسیس)، فرزندِ دریاست، و فرزندِ هم‌ریزی آب‌هاست. این دو عبارت اخیر —که نقش «آب» و «جریان آب» و «هم‌ریزی آب‌ها» را پررنگ می‌کنند— در فهم تفسیرهایی که مسلمانان از سوره‌ی کوثر و واژه‌ی کوثر در همان سده‌های آغازین ظهور اسلام ارائه داده‌اند بسیار راه‌گشاست.

🔻 واژه‌ی کوثر را پس از متون اوگاریتی و کنعانی می‌توان در متون سُریانی، یونانی، و زبان‌های عربستانیِ پیشااسلامی ردیابی کرد. خوآن کول (Juan Cole) در مقاله‌ای با عنوان «چوبه‌ی کوثر، سپرِ هِفِیْستوس: الکوثر در سوره‌ی ۱۰۸ قرآن به‌مثابه‌ی اختلاطی در باستان متاخر» که در گردهم‌آیی مجازی سالیانه‌ی جمعیت بین‌المللی مطالعات قرآنی (IQSA) در سال ۲۰۲۰ ارائه کرد نه فقط حضور این واژه در نوشتارگان یونانی و پیشااسلامی را نشان داد بلکه مدعی شد که این واژه‌ی تک‌آمد (لفظِ فرید) در قرآن خاستگاهی غیر از ریشه‌ی اوگاریتی آن نمی‌تواند داشته باشد. او همچنین ادعا می‌کند که مفسران مسلمان در نخستین سده‌های ظهور اسلام از ریشه‌های اوگاریتی این واژه و ارتباط روایت اسطوره‌ای‌ آن با «آب» آگاهی داشته‌اند. از همین روست که کوثر در تفاسیر اسلامی بعضاً به رود یا جریان آب یا حوضی در بهشت برگردانده شده است. خوآن کول همچنین مدعی می‌شود که معنای «خیر کثیر» برای واژه‌ی کوثر که در بعضی از تفاسیر اسلامی دیده می‌شود در سیاق عبارات سوره‌ی کوثر هیچ وجهی ندارد.

🔻 ترجمه‌ی فارسیِ چکیده‌ی مقاله‌ی خوآن کول را در زیر می‌آورم:
📖 این مقاله استدلال می‌کند که اصطلاح «الکوثر» در سوره‌ی کوثر<۱۰۸> از قرآن در شخصیتی از فرهنگ سامیِ غربی یعنی شخصیتِ «کوثر و خسیس» —که خدای صنعتگر و یاور بعل در چرخه‌های حماسی اوگاریتی است— ریشه دارد. در پیروی از نظریه‌های ویلیام اَلبرایت (William Foxwell Albright) و جان بروان (John Pairman Brown)، این مقاله استدلال می‌کند که این نام —یعنی «کوثر»— اصطلاحی مشهور و ضرب‌المثل‌گونه شده است و به معنای چیزی مانند «کمک الهی» یا «پایمردی» است.
📖 فیلونِ بیبلوسی در سده‌ی یکم میلادی گفت که اهالیِ شام که در فرهنگ هلنیستی می‌زیستند «کوثر» را همان «هِفِیْستوس» می‌دانستند [هِفِیْستوس نام خدایی از خدایان یونانی است که ایزد صنعتگری است]. این نام —یعنی «کوثر»— بر روی سنگ قبری منسوب به سده‌ی سوم میلادی در شام/سوریه که در نزدیکی حَماة یافت شده است وجود دارد که از «کوثر پسرِ باسوس» (βασσου Χαuθαρ) نام می‌برد.
📖 اختلاط و ادغامِ «کوثر» و «هِفِیْستوس» در فرهنگ خاور نزدیک به دلیل آنچه ممکن است در مورد دلالت‌های ضمنی واژه‌ی «کوثر» به ما بگوید نیز مورد توجه قرار گرفته است. به این مطلب اشاره شده است که یکی از آخرین نوافلاطونیانِ بی‌دین، داماسکیوسِ دمشقی (درگذشته به حدود سال ۵۵۰ میلادی) گفته است که در اندیشه‌ی اهالی شام، اولوموس —یا همان ابدیت— است که «کوثرِ (کوسوروسِ) فاتح» را به وجود می‌آورد.
📖 رودی پارت استدلال کرده است که ف-ت-ح در قرآن، به معنای واقعی کلمه به معنای «گشایش» است، در واقع باید به «موفقیت» ترجمه شود. از این رو، «فاتح» کسی است که موفقیت را به ارمغان می‌آورد. همچنین، احمد الجلاد نشان داده است که بخش‌هایی از حماسه‌ی بعل در کتیبه‌های عربی قدیم صفائی دیده می‌شود و بعل چهارمین خدای ذکر شده از نظر بسامدِ تکرار در آن سنگ‌نبشته‌ها بوده است، و این امر باعث می‌شود که کوثر برای مردمان عرب‌زبان به خوبی شناخته شده باشد.
📖 در نهایت، شباهتی میان حدیثی که یکی از نخستین مفسران مسلمان، مُقاتل بن سلیمان، که کوثر را به عنوان رودخانه‌ای در بهشت نشان می‌دهد و عناصر چرخه‌ی بعل را نشان می‌دهد که کوثر در حال ساخت پنجره‌ی کاخی برای بعل است که از طریق آن جریانی از آبِ باران از آسمان به زمین می‌ریزد. در مقابل، می‌توان نشان داد که روایت منسوب به ابن عباس که کوثر را خیر یا «خیر کثیر» می‌داند در سیاق این سوره معنا ندارد. افزون بر این، تنها همزادِ سامی برای ریشه‌ی ک-ث-ر عربی ریشه‌ی اوگاریتیِ آن است، که در آن زبان به معنای «خوب» یا «فراوانی» نیست، بلکه به معنای «ماهر» است. به همین دلیل است که آن را برای خدای صنعتگر به کار می‌بردند.


#متن‌پژوهی #قرآن‌پژوهی #زیرمتن #یونانی #سنگ‌نبشته #کوثر #هفیستوس
#Philology #Quranic_Studies #Sub_Text #Greek #Inscription #Kothar #Kawthar #Hephaestus

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

در روزهای آینده ادامه دارد...