⚜ 5-sinf biologiya darsligi bòyicha kerakli ma'lumotlar
Kirish va 1- dars bòyicha kerakli ma'lumotlar
▪️Y.Tòraqulov - qalqonsimon bez ish yurutdi
▪️J.Hamidov - sitologiya sohasi
▪️J.Musayev - ģoza kolleksiyasi
▪️M.Valixonov - ģoza fiziologiyasi
▪️M.Mavloniy - mikrobiologiya sohasi va mikroorganizmlar kolleksiyasini yaratdi
▪️J.Azimov - zoologiya sohasi va hayvon parazitlarini
▪️T.Rahimova - chòl va adir òsimliklar ekologiyasi
▪️Ò.Pratov - botanika sohasi boyicha ilmiy ishlar
2 - dars
Moddalar almashinuvi - metabolizm
Metabolizm 2 xil bòladi -
🔸️ 1. Assimilyatsiya - sintez reaksiyalari
(Oqsil biosintezi , fotosintez )
🔸️2. Dissimilyatsiya - parchalanish reaksiyalari
(Oqsil, yoģ, uglevodlarning tarkibiy qismlarga parchalanishi )
🔸️Avtotroflar - òz ozuqasini òzi sintezlaydiganlar
(Òsimliklar va ayrim bakteriyalar )
🔸️Geterotroflar - tayyor ozuqa bilan oziqlanadi
(Bakteriya,zamburuģ va hayvonlar )
Qòshimcha atamalar :
🌿 Uyatchan mimoza - o'simlik
3- dars
🔹️Kuzatish usuli - eng qadimgi usul bu usuldan hozirda videokamera qòyish yoki chip ulash ham tatbiq etilgan
🔹️Taqqoslash usuli - 2 ta organizm òzaro solishtiriladi va ular orasidagi òxshashlik va farqlar aniqlanadi.
🔹️Tarixiy usul - qadimda yashayotgan organizmlar hozirda yashayotganlari bilan solishtiriladi.
(Otlarning kelib chiqishi )
🔹️Tajriba usuli - organizmlar uchun qulay bòlgan muhit yaratib beriladi.
Qòshimcha ma'lumotlar
🧪 Redi tajribasida ikki qanotlilar turkumi qatnashadi
🔬Mikrovintni - burash orqali aniq tasvir hosil qilinadi
4- dars
🩸Eritrosit- 2 tomoni botiq shaklda kislorod tashiydi
🩸Leykosit - soxta oyoqlar hosil qiladi mikroblardan himoya qiladi
🍃 Barg oģizchalari - loviyasimon tuzilishga ega suv buģlatadi
🔸️Prokaroitlar - yadrosi shakllanmagan organizmlar
(Bakteriyalar va kòk yashil suv òtlar )
🔸️Eukariotlar - yadrosi shakllanganlar
(Zamburuģ,òsimlik,hayvonlar )
Plastida - 3 xil bòladi
1.Xromoplast- sariq, qizil, kòk bòladi gul va mevada uchraydi
2.Xloroplast - yashil bòladi yosh poya va barglarda uchraydi
3.Leykoplast - rangsiz yoki oq bòladi ildiz va uruģda uchraydi.
🔹️Asosiy tòqima uchun xos - ustunsimon va bulutsimon hujayralar.
5- dars
Tirik organizmalar deb kimlarga aytish mumkin ? 🤔
Javob : hayvonlarga , o'simliklarga , bakteriyalarga va zamburug'larga 😉
Viruslarga nisbatan tirik organizm tushunchasini qo'llash noto'g'ri.
😷 Viruslar
Gepatit A va B - jigar hujayralarida
Gripp va Koronavirus - nafas yo'llari shilliq qavatida
Gerpes - lab epiteliysida
Bakteriofag - bakteriyalarda
Tamaki mozaikasi - o'simliklarda
Quturish - hayvonlarda
Bundan tashqari virusli kasalliklar - ensefalit va OITS .
6 - dars
Bakteriyalarni - mikrobiologiya o'rganadi.
🦠 Tashqi tuzulishiga ko'ra bakteriyalar 3 xil :
1. Sharsimon - kokk
2. Tayoqchasimon - batsilla
3. Buralgan - vibrion va spirilla
♨️ Noqulay sharoitda spora hosil qiladi.
Chidamliligi : +140°C .... -253°C
🌳 Tugunak bakteriyalar dukkakdoshlar oilasiga kiruvchi o'simliklar ildizida simbioz yashaydi.
☘ Tuproqni azotga boyitishda bedadan keng foydalaniladi.
🦠 Parazit bakteriyalar - sil , vabo , o'lat , ichburug' va qoqshol .
🌲 Archa va terak fitonsid ajratadi.
📋🔻Ilm izlaganlar uchun 🎓
Kirish va 1- dars bòyicha kerakli ma'lumotlar
▪️Y.Tòraqulov - qalqonsimon bez ish yurutdi
▪️J.Hamidov - sitologiya sohasi
▪️J.Musayev - ģoza kolleksiyasi
▪️M.Valixonov - ģoza fiziologiyasi
▪️M.Mavloniy - mikrobiologiya sohasi va mikroorganizmlar kolleksiyasini yaratdi
▪️J.Azimov - zoologiya sohasi va hayvon parazitlarini
▪️T.Rahimova - chòl va adir òsimliklar ekologiyasi
▪️Ò.Pratov - botanika sohasi boyicha ilmiy ishlar
2 - dars
Moddalar almashinuvi - metabolizm
Metabolizm 2 xil bòladi -
🔸️ 1. Assimilyatsiya - sintez reaksiyalari
(Oqsil biosintezi , fotosintez )
🔸️2. Dissimilyatsiya - parchalanish reaksiyalari
(Oqsil, yoģ, uglevodlarning tarkibiy qismlarga parchalanishi )
🔸️Avtotroflar - òz ozuqasini òzi sintezlaydiganlar
(Òsimliklar va ayrim bakteriyalar )
🔸️Geterotroflar - tayyor ozuqa bilan oziqlanadi
(Bakteriya,zamburuģ va hayvonlar )
Qòshimcha atamalar :
🌿 Uyatchan mimoza - o'simlik
3- dars
🔹️Kuzatish usuli - eng qadimgi usul bu usuldan hozirda videokamera qòyish yoki chip ulash ham tatbiq etilgan
🔹️Taqqoslash usuli - 2 ta organizm òzaro solishtiriladi va ular orasidagi òxshashlik va farqlar aniqlanadi.
🔹️Tarixiy usul - qadimda yashayotgan organizmlar hozirda yashayotganlari bilan solishtiriladi.
(Otlarning kelib chiqishi )
🔹️Tajriba usuli - organizmlar uchun qulay bòlgan muhit yaratib beriladi.
Qòshimcha ma'lumotlar
🧪 Redi tajribasida ikki qanotlilar turkumi qatnashadi
🔬Mikrovintni - burash orqali aniq tasvir hosil qilinadi
4- dars
🩸Eritrosit- 2 tomoni botiq shaklda kislorod tashiydi
🩸Leykosit - soxta oyoqlar hosil qiladi mikroblardan himoya qiladi
🍃 Barg oģizchalari - loviyasimon tuzilishga ega suv buģlatadi
🔸️Prokaroitlar - yadrosi shakllanmagan organizmlar
(Bakteriyalar va kòk yashil suv òtlar )
🔸️Eukariotlar - yadrosi shakllanganlar
(Zamburuģ,òsimlik,hayvonlar )
Plastida - 3 xil bòladi
1.Xromoplast- sariq, qizil, kòk bòladi gul va mevada uchraydi
2.Xloroplast - yashil bòladi yosh poya va barglarda uchraydi
3.Leykoplast - rangsiz yoki oq bòladi ildiz va uruģda uchraydi.
🔹️Asosiy tòqima uchun xos - ustunsimon va bulutsimon hujayralar.
5- dars
Tirik organizmalar deb kimlarga aytish mumkin ? 🤔
Javob : hayvonlarga , o'simliklarga , bakteriyalarga va zamburug'larga 😉
Viruslarga nisbatan tirik organizm tushunchasini qo'llash noto'g'ri.
😷 Viruslar
Gepatit A va B - jigar hujayralarida
Gripp va Koronavirus - nafas yo'llari shilliq qavatida
Gerpes - lab epiteliysida
Bakteriofag - bakteriyalarda
Tamaki mozaikasi - o'simliklarda
Quturish - hayvonlarda
Bundan tashqari virusli kasalliklar - ensefalit va OITS .
6 - dars
Bakteriyalarni - mikrobiologiya o'rganadi.
🦠 Tashqi tuzulishiga ko'ra bakteriyalar 3 xil :
1. Sharsimon - kokk
2. Tayoqchasimon - batsilla
3. Buralgan - vibrion va spirilla
♨️ Noqulay sharoitda spora hosil qiladi.
Chidamliligi : +140°C .... -253°C
🌳 Tugunak bakteriyalar dukkakdoshlar oilasiga kiruvchi o'simliklar ildizida simbioz yashaydi.
☘ Tuproqni azotga boyitishda bedadan keng foydalaniladi.
🦠 Parazit bakteriyalar - sil , vabo , o'lat , ichburug' va qoqshol .
🌲 Archa va terak fitonsid ajratadi.
📋🔻Ilm izlaganlar uchun 🎓
👍1🥰1
🧪 Fransuz olimi Lui Paster probirkaga S simon naycha ulagan
7 - dars
Mikologiya zamburug'larni o'rganuvchi fan.
(Eukariot-getratrof organizm)
1) Achitqi zamburug‘i- ovolsimon, bir hujayrali
❗️shakarli suvda kurtaklanib ko'payadi
2) Mog‘or zamburug‘i-
❗️ sporadan ko'payadi
Ayrim mog‘or zamburug‘idan antibiotik olinadi
3) Qalpoqchali zambrug‘-
✅Iste'mol qilsa bo'ladigan zambrug‘lar- qo‘zidumba (shampinion), oq qo‘ziqorin.
5-7daqiqa qaynatilgan
❌Zaharli turlari- qizil muxomor, sariq soxta qo‘ziqorinlar
4)Parazid zamburug‘lar-
🧬Qora kuya-boshoqdoshlar oilasida parazidlik qiladi ,
Qora kukun hosil qiladi boshog‘i puch bo‘lib qoladi,
🧬Zang zamburug‘i- zanglagan o'xshash dog‘ hosil qiladi
🧬Vertitsillium zambrug‘i- Vilt o‘simliklar o‘tkazuvchi qismida parazidlik qiladi,
Barglari va poyasi so‘lib qoladi
Mikologiya zamburug'larni o'rganuvchi fan.
(Eukariot-getratrof organizm)
1) Achitqi zamburug‘i- ovolsimon, bir hujayrali
❗️shakarli suvda kurtaklanib ko'payadi
2) Mog‘or zamburug‘i-
❗️ sporadan ko'payadi
Ayrim mog‘or zamburug‘idan antibiotik olinadi
3) Qalpoqchali zambrug‘-
✅Iste'mol qilsa bo'ladigan zambrug‘lar- qo‘zidumba (shampinion), oq qo‘ziqorin.
5-7daqiqa qaynatilgan
❌Zaharli turlari- qizil muxomor, sariq soxta qo‘ziqorinlar
4)Parazid zamburug‘lar-
🧬Qora kuya-boshoqdoshlar oilasida parazidlik qiladi ,
Qora kukun hosil qiladi boshog‘i puch bo‘lib qoladi,
🧬Zang zamburug‘i- zanglagan o'xshash dog‘ hosil qiladi
🧬Vertitsillium zambrug‘i- Vilt o‘simliklar o‘tkazuvchi qismida parazidlik qiladi,
Barglari va poyasi so‘lib qoladi
👍2
8-dars
Vegetativ o‘rgonlar:
Ildiz
Poya
Barg
( oziqlanish, o'sish, rivojlanish)
Generativ organlar
Gul
Meva
Urug‘
(Ko‘payish,tarqalish)
❗️Oziq ovqat- olma, o'rik, yong'oq
❗️dori darmon- yalpiz, na‘matak, shirin miya
❗️ chorva mollari uchun yem xashak - beda, sebarga, shuvoq
❗️manzarali va xona o‘simligi sifatida - (fikus, kaktus)
❗️qurilish va sanoat homashyosi- (yog'och, kanop, paxta)
🧬Karl Liney shved olimi - sistematika
O‘simliklarning 500 mingdan ortiq turi mavjud.
Tur➡️ Turkum ➡️ Oila ➡️ Sinf ➡️ Bo‘lim ➡️ Dunyo
Tuman o‘simliklar- qattana yoki tallom -suvo‘tlar
Poya, barg, Ildiz rivojlanmagan
Yuksak o‘simliklar-Poya, barg, Ildiz rivojlangan
🧬J. Pristli 1771-yilda britaniyalik tabiatshunos- ikkita sichqon ustida tajriba o‘tkazgan
Vegetativ o‘rgonlar:
Ildiz
Poya
Barg
( oziqlanish, o'sish, rivojlanish)
Generativ organlar
Gul
Meva
Urug‘
(Ko‘payish,tarqalish)
❗️Oziq ovqat- olma, o'rik, yong'oq
❗️dori darmon- yalpiz, na‘matak, shirin miya
❗️ chorva mollari uchun yem xashak - beda, sebarga, shuvoq
❗️manzarali va xona o‘simligi sifatida - (fikus, kaktus)
❗️qurilish va sanoat homashyosi- (yog'och, kanop, paxta)
🧬Karl Liney shved olimi - sistematika
O‘simliklarning 500 mingdan ortiq turi mavjud.
Tur➡️ Turkum ➡️ Oila ➡️ Sinf ➡️ Bo‘lim ➡️ Dunyo
Tuman o‘simliklar- qattana yoki tallom -suvo‘tlar
Poya, barg, Ildiz rivojlanmagan
Yuksak o‘simliklar-Poya, barg, Ildiz rivojlangan
🧬J. Pristli 1771-yilda britaniyalik tabiatshunos- ikkita sichqon ustida tajriba o‘tkazgan
9-dars
Tuban o‘simliklar- qattana yoki tallom (organlarga bo‘linmagan tana)
📌 Bir xujayrali - xlorella va xlomidomonada
Ko‘p xujayrali- ulotriks, spirogira, porfira, laminariya
Xlorella 🟩- sharsimon- yashil suv o‘ti
Kosachasimon🥣- xromatofor
O'qilgan boy- chorva mollari uchun ozuqa sifatida ishlatiladi
Xlamidomonada- 🟩qisqarishida vakuola-yashil suv o‘ti- qizil ko‘zchasi- xivchinlari- 2ta
Kosachasimon🥣- xromatofor
❗️Akvarium devorida ifloslangan suv havzalarini tozalashda
Ulotriks- 🟩yashil suv o‘ti
Xromatofor- belbog'i shaklida🧲
Tallomi shoxlanmaydi ipsimon
📌Rizoidi orqali suv turiga birikib turadi
📣 Rizoid - yunoncha ildiziga o'xshash-Ildiz tukchalariga o‘xshidi
Ko‘payishi
Qulay sharoitda -jinsiz- 4 xivchinli zoospora hosil qiladi
Noqulay sharoitda-jinsiy-2 xivchinli izogametalar ( 2 ta bir biriga o'xshash izogameta qo'shilib zigota hosil qiladi, zigota qalin po‘st bilan o‘ralib tinimsiz davriga o'tadi.
📌Zigotadan 4 ta ulotriks hosil bo‘ladi
Spirogira- 🟩 rizoidsiz🚫
Baqa tonlarni hosil qiladi
Tallomi och yashil rangda shilimshiq bilan o'ralgan
Xromatofor-spiralsimon〰
📣 Baliq va bazalarining harakati, suv oqimi hisobiga tallomi bo'laklarga bo'linib ko'payadi
Porfira 🟥-qizil suv o‘ti
Tallomi bir qavat xujayradan iborat
Keng, chetlari kungurador
Uzunligi 1 metrdan oshadi
Rizoidi bor
Dengiz suv o‘ti
Antotsianin-qizil rang beruvchi pigment♦️ (dengiz salati)
Laminariya 🟫- qo'ng'ir suv o‘ti
Dengiz suv o‘ti
Tasmasimon rizoidi bor
Yod moddasi bor
(Dengiz karami)
Suv o‘tlarini ahamiyati
📌yod, brom olinadi
Xlorella va xlomidomonada-suv havzalarini tozalaydi
Tuban o‘simliklar- qattana yoki tallom (organlarga bo‘linmagan tana)
📌 Bir xujayrali - xlorella va xlomidomonada
Ko‘p xujayrali- ulotriks, spirogira, porfira, laminariya
Xlorella 🟩- sharsimon- yashil suv o‘ti
Kosachasimon🥣- xromatofor
O'qilgan boy- chorva mollari uchun ozuqa sifatida ishlatiladi
Xlamidomonada- 🟩qisqarishida vakuola-yashil suv o‘ti- qizil ko‘zchasi- xivchinlari- 2ta
Kosachasimon🥣- xromatofor
❗️Akvarium devorida ifloslangan suv havzalarini tozalashda
Ulotriks- 🟩yashil suv o‘ti
Xromatofor- belbog'i shaklida🧲
Tallomi shoxlanmaydi ipsimon
📌Rizoidi orqali suv turiga birikib turadi
📣 Rizoid - yunoncha ildiziga o'xshash-Ildiz tukchalariga o‘xshidi
Qulay sharoitda -jinsiz- 4 xivchinli zoospora hosil qiladi
Noqulay sharoitda-jinsiy-2 xivchinli izogametalar ( 2 ta bir biriga o'xshash izogameta qo'shilib zigota hosil qiladi, zigota qalin po‘st bilan o‘ralib tinimsiz davriga o'tadi.
📌Zigotadan 4 ta ulotriks hosil bo‘ladi
Spirogira- 🟩 rizoidsiz🚫
Baqa tonlarni hosil qiladi
Tallomi och yashil rangda shilimshiq bilan o'ralgan
Xromatofor-spiralsimon〰
📣 Baliq va bazalarining harakati, suv oqimi hisobiga tallomi bo'laklarga bo'linib ko'payadi
Porfira 🟥-qizil suv o‘ti
Tallomi bir qavat xujayradan iborat
Keng, chetlari kungurador
Uzunligi 1 metrdan oshadi
Rizoidi bor
Dengiz suv o‘ti
Antotsianin-qizil rang beruvchi pigment♦️ (dengiz salati)
Laminariya 🟫- qo'ng'ir suv o‘ti
Dengiz suv o‘ti
Tasmasimon rizoidi bor
Yod moddasi bor
(Dengiz karami)
Suv o‘tlarini ahamiyati
📌yod, brom olinadi
Xlorella va xlomidomonada-suv havzalarini tozalaydi
👍2
10-dars
Suv qaroqchisi, yo‘sin
Yuksak o‘simliklar: sporali va urug‘li
Sporali yuksak o‘simliklar:
YO‘SIN- zax yerlarda o‘sadi.
Bargi-ketma ket
Rizoidi bor✅ ildizi yo'q ❌
Ko‘payishi-spora qo‘ng‘ir rangli ko‘sakchada yetladi
Qiriqbo‘g‘im- ildizpoyali
Poyasi ikki xil❗️
1⃣Erta bahorgi qo‘ng‘ir rangli - uchida spora beruvchi boshoq joylashgan
2⃣Yozda yashil, nozik spora beruvchi Poya rivojlanadi fotosintez ildizpoyada zahira to'plash
📣 Yashil poya va barg- siydik haydovchi vosita
Qirqquloq- Ildiz poyali patsimon uzun poya
🔈Yozda-barg ostida qo‘ng‘ir bo‘rtma sorus hosil qiladi undan spora yetladi
📌 qadimda 20 -25 metr
Suv qaroqchisi, yo‘sin
Yuksak o‘simliklar: sporali va urug‘li
Sporali yuksak o‘simliklar:
YO‘SIN- zax yerlarda o‘sadi.
Bargi-ketma ket
Rizoidi bor✅ ildizi yo'q ❌
Ko‘payishi-spora qo‘ng‘ir rangli ko‘sakchada yetladi
Qiriqbo‘g‘im- ildizpoyali
Poyasi ikki xil❗️
1⃣Erta bahorgi qo‘ng‘ir rangli - uchida spora beruvchi boshoq joylashgan
2⃣Yozda yashil, nozik spora beruvchi Poya rivojlanadi fotosintez ildizpoyada zahira to'plash
📣 Yashil poya va barg- siydik haydovchi vosita
Qirqquloq- Ildiz poyali patsimon uzun poya
🔈Yozda-barg ostida qo‘ng‘ir bo‘rtma sorus hosil qiladi undan spora yetladi
📌 qadimda 20 -25 metr
👍1