عقب‌گردی به عهد باستان
#A047
آرمان امیری @ArmanParian- از دوران باستان گرفته تا عصر میانه و ای بسا همین چند قرن اخیر، در بسیاری از کشورهای جهان سنتی در هنر نمایش رایج بوده که نقش زنان را نیز مردان بازی می‌کرده‌اند. در واقع، جوامع سنتی بسیاری به زنان اجازه حضور در نقش بازیگر را نمی‌دادند و برای جبران این کمبود، مردانی با گریم زنانه روی صحنه حاضر می‌شده‌اند.
من از سابقه حضور زنان در نمایش‌های ایرانی چندان اطلاعی ندارم. اما می‌دانیم که صدیقه(روح‌انگیز) سامی‌نژاد، نخستین زنی بود که در سینمای ایران مقابل دوربین قرار گرفت. اتفاقی که یک سنت‌شکنی آشکار بود و طبیعتا عواقب بسیاری هم برای او به همراه داشت. خودش در این باره گفته است: «به خاطر ناراحتی‌هایی که در موقع فیلمبرداری و بعد از آن چه از طرف فامیل و چه از طرف مردم کشیدم، هرگز راضی نشدم در فیلم دیگری بازی کنم ... هر موقع که از در شرکت می‌آمدیم بیرون، مجبور بودیم سه نفر مستحفظ داشته باشیم، یک شوفر و دو نفر کمک شوفر که شیشه پرت نکنن. هر جایی هم که می رفتیم یا باید یه چیزی سرمون می‌انداختیم کسی ما رو نشناسه...».
علی‌رغم دشواری‌هایی که صف‌شکنان تحمل می‌کنند، بالاخره حضور زنان در عرصه سینما و تیاتر ایران نیز عادی شد و گسترش یافت. با این حال، هنوز سنت بازی کردن مردان در نقش زنان پابرجا بود. احتمالا، یکی از معروف‌ترین نمونه‌های ایرانی در دهه هفتاد رخ داد. جایی که داوود میرباقری برای فیلم «آدم برفی» خود اکبر عبدی را همزمان در دو نقش به کار گرفت. یکی زن و دیگری مرد. فیلم جنجالی شد و گروه‌های فشار به سینما حمله کردند و خساراتی هم به بار آوردند. (علی مطهری از یک مورد سقط جنین در جریان آن حملات خبر داده است) اما شاید خیلی‌ها ندانند که پیش از اکبر عبدی، این «محمود بصیری» بود که در فیلم «دست‌فروش»، ساخته «محسن مخملباف» در نقش پیرزنی علیل بر روی ویلچر ایفای نقش کرد. من دلیل این انتخاب را هیچ وقت متوجه نشدم اما بازی اکبر عبدی در فیلم آدم‌برفی، در خدمت داستان قرار داشت. یعنی خط داستان چنین تصمیمی را می‌طلبید، اما اگر قاطعانه بگوییم تنها دلیل آن نقش‌آفرینی دوگانه همین بوده شاید همه ماجرا را ندیده باشیم.
قوانین مربوط به پوشش و حجاب زنان ایرانی، طی سه دهه گذشته یکی از دشواری‌های مداوم فیلم‌سازان کشور بوده است. البته در نماهای بیرونی این مساله چندان مشکل‌ساز نیست اما وقتی قرار است صحنه‌ای در داخل خانه و گاه روی رختخواب فیلمبرداری شود، یک زن کاملا پوشیده در حجاب رسمی بیش از اندازه مصنوعی و غیرقابل هضم به نظر می‌رسد. ممنوعیت تماس بدنی زنان و مردان هم مشکل دیگری است که در مواردی با راه‌حل‌های ابتکاری از جانب کارگردان‌ها دور زده می‌شود. برای مثال، در فیلم «استراحت مطلق»، عبدالرضا کاهانی برای بازیگر مقابل «رضا عطاران» از همسر واقعی او استفاده کرد. این مساله در تیتراژ اولیه فیلم به شدت مورد تاکید قرار گرفت تا در طول فیلم، برخوردهای مداوم این زن و شوهر مخاطبان معتقد و ممیزان گرامی را برآشفته نسازد. با این حال، همین روال هم چندان تحمل نمی‌شود و زوج‌های هنری دیگر (همچون علی‌مصفا و لیلا حاتمی) معمولا اجازه پیدا نمی‌کنند از این محرمیت شرعی خود استفاده کنند. همه این‌ها یعنی همچنان وسوسه‌ای برای تغییر نقش زنان و مردان وجود دارد.
این روزها، گروه کودک «عمو پورنگ» در مجموعه «محله گل و بلبل» دو شخصیت شبه‌عروسکی دارند با نام‌های «سوسن‌خانوم» و «سنبل خانوم». در واقع این دو شخصیت عروسک‌های کوکی هستند که نقش آن‌ها را دو بازیگر واقعی ایفا می‌کنند. عروسک‌ها درست به مانند عروسک‌هایی که به چشم کودکان آشنا می‌آید از موهای بافته و صورتی آرایش‌شده بهره می‌برند. در واقع، کودکان هنوز آمادگی پذیرش توافقات عجیب و غریب دنیای ما بزرگ‌ترها را ندارند. بدین ترتیب، این آرایش خاص، نشانه حداقل ضرورت‌های باورپذیری در پیش چشمان کودک است. حداقل‌هایی که برآورده‌سازی آن با استفاده از بازیگران زن امکان‌پذیر نبوده و سبب شده تا بار دیگر، سنت تاریخی و باستانی نقش‌آفرینی مردان به جای زنان زنده شود.
از نگاهی بالاتر که به داستان نگاه کنیم، حکایت غریبی است. صدها و شاید هزاران سال پس از دورانی که جامعه تحمل حضور زنان روی صحنه را نداشت، بالاخره غالب جامعه چنان با مساله کنار آمده که حتی پخش فیلم‌های خارجی با زنانی بدون حجاب از سیمای ملی هم عادی محسوب می‌شود. اما حالا هم که عرف جامعه مساله را پذیرفته، قوانینی وضع شده‌اند که بار دیگر اهالی نمایش را به تکرار همان روش‌های عهد باستان می‌کشاند.
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
#A047
آرمان امیری @ArmanParian- از دوران باستان گرفته تا عصر میانه و ای بسا همین چند قرن اخیر، در بسیاری از کشورهای جهان سنتی در هنر نمایش رایج بوده که نقش زنان را نیز مردان بازی می‌کرده‌اند. در واقع، جوامع سنتی بسیاری به زنان اجازه حضور در نقش بازیگر را نمی‌دادند و برای جبران این کمبود، مردانی با گریم زنانه روی صحنه حاضر می‌شده‌اند.
من از سابقه حضور زنان در نمایش‌های ایرانی چندان اطلاعی ندارم. اما می‌دانیم که صدیقه(روح‌انگیز) سامی‌نژاد، نخستین زنی بود که در سینمای ایران مقابل دوربین قرار گرفت. اتفاقی که یک سنت‌شکنی آشکار بود و طبیعتا عواقب بسیاری هم برای او به همراه داشت. خودش در این باره گفته است: «به خاطر ناراحتی‌هایی که در موقع فیلمبرداری و بعد از آن چه از طرف فامیل و چه از طرف مردم کشیدم، هرگز راضی نشدم در فیلم دیگری بازی کنم ... هر موقع که از در شرکت می‌آمدیم بیرون، مجبور بودیم سه نفر مستحفظ داشته باشیم، یک شوفر و دو نفر کمک شوفر که شیشه پرت نکنن. هر جایی هم که می رفتیم یا باید یه چیزی سرمون می‌انداختیم کسی ما رو نشناسه...».
علی‌رغم دشواری‌هایی که صف‌شکنان تحمل می‌کنند، بالاخره حضور زنان در عرصه سینما و تیاتر ایران نیز عادی شد و گسترش یافت. با این حال، هنوز سنت بازی کردن مردان در نقش زنان پابرجا بود. احتمالا، یکی از معروف‌ترین نمونه‌های ایرانی در دهه هفتاد رخ داد. جایی که داوود میرباقری برای فیلم «آدم برفی» خود اکبر عبدی را همزمان در دو نقش به کار گرفت. یکی زن و دیگری مرد. فیلم جنجالی شد و گروه‌های فشار به سینما حمله کردند و خساراتی هم به بار آوردند. (علی مطهری از یک مورد سقط جنین در جریان آن حملات خبر داده است) اما شاید خیلی‌ها ندانند که پیش از اکبر عبدی، این «محمود بصیری» بود که در فیلم «دست‌فروش»، ساخته «محسن مخملباف» در نقش پیرزنی علیل بر روی ویلچر ایفای نقش کرد. من دلیل این انتخاب را هیچ وقت متوجه نشدم اما بازی اکبر عبدی در فیلم آدم‌برفی، در خدمت داستان قرار داشت. یعنی خط داستان چنین تصمیمی را می‌طلبید، اما اگر قاطعانه بگوییم تنها دلیل آن نقش‌آفرینی دوگانه همین بوده شاید همه ماجرا را ندیده باشیم.
قوانین مربوط به پوشش و حجاب زنان ایرانی، طی سه دهه گذشته یکی از دشواری‌های مداوم فیلم‌سازان کشور بوده است. البته در نماهای بیرونی این مساله چندان مشکل‌ساز نیست اما وقتی قرار است صحنه‌ای در داخل خانه و گاه روی رختخواب فیلمبرداری شود، یک زن کاملا پوشیده در حجاب رسمی بیش از اندازه مصنوعی و غیرقابل هضم به نظر می‌رسد. ممنوعیت تماس بدنی زنان و مردان هم مشکل دیگری است که در مواردی با راه‌حل‌های ابتکاری از جانب کارگردان‌ها دور زده می‌شود. برای مثال، در فیلم «استراحت مطلق»، عبدالرضا کاهانی برای بازیگر مقابل «رضا عطاران» از همسر واقعی او استفاده کرد. این مساله در تیتراژ اولیه فیلم به شدت مورد تاکید قرار گرفت تا در طول فیلم، برخوردهای مداوم این زن و شوهر مخاطبان معتقد و ممیزان گرامی را برآشفته نسازد. با این حال، همین روال هم چندان تحمل نمی‌شود و زوج‌های هنری دیگر (همچون علی‌مصفا و لیلا حاتمی) معمولا اجازه پیدا نمی‌کنند از این محرمیت شرعی خود استفاده کنند. همه این‌ها یعنی همچنان وسوسه‌ای برای تغییر نقش زنان و مردان وجود دارد.
این روزها، گروه کودک «عمو پورنگ» در مجموعه «محله گل و بلبل» دو شخصیت شبه‌عروسکی دارند با نام‌های «سوسن‌خانوم» و «سنبل خانوم». در واقع این دو شخصیت عروسک‌های کوکی هستند که نقش آن‌ها را دو بازیگر واقعی ایفا می‌کنند. عروسک‌ها درست به مانند عروسک‌هایی که به چشم کودکان آشنا می‌آید از موهای بافته و صورتی آرایش‌شده بهره می‌برند. در واقع، کودکان هنوز آمادگی پذیرش توافقات عجیب و غریب دنیای ما بزرگ‌ترها را ندارند. بدین ترتیب، این آرایش خاص، نشانه حداقل ضرورت‌های باورپذیری در پیش چشمان کودک است. حداقل‌هایی که برآورده‌سازی آن با استفاده از بازیگران زن امکان‌پذیر نبوده و سبب شده تا بار دیگر، سنت تاریخی و باستانی نقش‌آفرینی مردان به جای زنان زنده شود.
از نگاهی بالاتر که به داستان نگاه کنیم، حکایت غریبی است. صدها و شاید هزاران سال پس از دورانی که جامعه تحمل حضور زنان روی صحنه را نداشت، بالاخره غالب جامعه چنان با مساله کنار آمده که حتی پخش فیلم‌های خارجی با زنانی بدون حجاب از سیمای ملی هم عادی محسوب می‌شود. اما حالا هم که عرف جامعه مساله را پذیرفته، قوانینی وضع شده‌اند که بار دیگر اهالی نمایش را به تکرار همان روش‌های عهد باستان می‌کشاند.
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
پرسش‌هایی پیرامون دلایل واهمه از «برجام دو»
خسرو شکوری (نویسنده #میهمان ) «برجام دو همان اقدام مشترک ملی در داخل کشور است که با وحدت، آشتی و با همدلی شروع خواهد شد؛ برجامی که قبل از اقتصاد از اخلاق آغاز می‌شود». (از پیام نوروزی آقای روحانی)
«برجام دو و سه و غیره باید به وجود بیاید تا بتوانیم راحت زندگی کنیم. این منطقی است که سعی می‌کنند در میان نخبگان جامعه و از سوی نخبگان جامعه به افکار عمومی جامعه منتقل کنند. معنای این حرف چیست؟ معنای این حرف این است که جمهوری اسلامی از مسائل اساسی که به حکم اسلام و برجستگی‌های نظام جمهوری اسلامی به آن پایبند است صرف نظر کند. از فلسطین و حمایت از مقاومت در منطقه صرف نظر کند. از مظلومان منطقه مانند مردم یمن، بحرین و غیره پشتیبانی و حمایت سیاسی نکند». (از سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای در مشهد)
* در تعریف آقای روحانی، برجام دو، پیش‌شرط اینکه «بتوانیم راحت زندگی کنیم» نیست؛ بلکه «قبل از اقتصاد، از اخلاق آغاز می‌شود». اگر می‌شد چنان برنامه محتملی را اجرا کرد با حذف تهمت، دروغ، رشوه و فساد، زندگی مردم به سمت «خوب‌تر شدن» می‌رفت. ولی سخت و صادقانه کار کردن همچنان پیش‌شرط مهم‌تری برای راحت زندگی کردن بود.
* اصطلاح برجام دو را برای اولین بار آقای روحانی به کار برد و نمونه‌ای از مطرح کردن، تکرار یا تشویق آن از طرف یک سیاستمدار یا رسانه غربی موجود نیست. گفتن اینکه «سعی می‌کنند در میان نخبگان جامعه و از سوی نخبگان جامعه به افکار عمومی جامعه منتقل کنند» یعنی یک منبع خارجی، یک بیگانه، یک «دشمن» منبع این پیام است و آقای روحانی در حال انتقال آن هستند.
* آقای روحانی چندین بار و از جمله در همین پیام توضیح دادند که برجام دو ناظر به مسائل «داخل کشور» است. از بین فلسطین، حمایت از مقاومت، مردم یمن، بحرین و غیره... کدام یک از مسائل داخل کشور است؟
* آقای روحانی با دعوت به وحدت، آشتی، همدلی و اخلاق خواستار «صرف نظر» از تفرقه، دعوا، دشمنی و بی‌اخلاقی شده است. از بین این چهار رذیلت، کدام یک از «مسائل اساسی» است که جمهوری اسلامی «به حکم اسلام و برجستگی‌های نظام» به آن‌ها پایبند است؟
آقای روحانی به زبان ساده می‌گوید همچنان که در سیاست خارجی برنامه‌ای تدوین کردیم تا به مرور مسائل خود را حل کنیم، نیاز به برنامه‌ای برای حل مسائل داخلی داریم. کسانی که با این نطر مخالفت می‌کنند یا معتقدند مشکل داخلی نداریم، یا حل مشکلات نیاز به برنامه جامع ندارد. هر چه غیر از این، اساساً پاسخی به دعوت آقای روحانی نیست.
حالا سوال اینجاست که آیا ما مشکل داخلی نداریم؟ فرض کنیم در سال ۸۸ اتفاق خاصی نیفتاد، چند میلیون نفر به خیابان نیامدند، چند هزار نفر زندانی نشدند، چند صد نفر کشته نشدند و چند نفر محصور و ممنوع التصویر و ممنوع المنبر نشدند. آیا رای آوردن۴۴ از۴۵ فرد معرفی شدۀ آقایان خاتمی و هاشمی برای دو مجلس، رای اول شدن آقای هاشمی، حذف تمامی چهره‌های اصولگرای تهران از مجلس شورا، رد صلاحیت آقایان یزدی و مصباح برای مجلس خبرگان با رای مردم و آخرین نفر بودن آقای جنتی در انتخاباتی که خود مسئول بررسی صلاحیت دیگران بوده مساله بزرگی محسوب نمی‌شود؟ آیا پیام انتخابات اخیر جز اثبات قطبی بودن شدید جامعه و معترض بودن آن به وضعیت حاضر است؟
آقای روحانی بزرگواری مردم در چشم پوشی از اشتباهات سال ۸۸ را درک کرده و به عنوان فردی دلسوز به مردم و نظام با مطرح کردن برجام دو در صدد ارایه راه آبرومندانه‌ای برای برون رفت از انسداد موجود است. قاعدتاً جز نیت خیر برای کار ایشان قابل تصور نیست. در مقابل آیت الله خامنه‌ای مهم‌ترین استدلال‌شان برای عدم مذاکره با آمریکا این بود که «این کار ما را در افکار عمومی ملت‌ها و دولت‌ها به تذبذب متهم می‌کند». آیا ایشان نگران نیستند که این سطح از مغالطه، طفره روی و آدرس غلط دادن درباره طرح برجام دو، نظام را در «افکار عمومی مردم ایران» به چیز بدتری متهم خواهد کرد؟
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
خسرو شکوری (نویسنده #میهمان ) «برجام دو همان اقدام مشترک ملی در داخل کشور است که با وحدت، آشتی و با همدلی شروع خواهد شد؛ برجامی که قبل از اقتصاد از اخلاق آغاز می‌شود». (از پیام نوروزی آقای روحانی)
«برجام دو و سه و غیره باید به وجود بیاید تا بتوانیم راحت زندگی کنیم. این منطقی است که سعی می‌کنند در میان نخبگان جامعه و از سوی نخبگان جامعه به افکار عمومی جامعه منتقل کنند. معنای این حرف چیست؟ معنای این حرف این است که جمهوری اسلامی از مسائل اساسی که به حکم اسلام و برجستگی‌های نظام جمهوری اسلامی به آن پایبند است صرف نظر کند. از فلسطین و حمایت از مقاومت در منطقه صرف نظر کند. از مظلومان منطقه مانند مردم یمن، بحرین و غیره پشتیبانی و حمایت سیاسی نکند». (از سخنرانی آیت‌الله خامنه‌ای در مشهد)
* در تعریف آقای روحانی، برجام دو، پیش‌شرط اینکه «بتوانیم راحت زندگی کنیم» نیست؛ بلکه «قبل از اقتصاد، از اخلاق آغاز می‌شود». اگر می‌شد چنان برنامه محتملی را اجرا کرد با حذف تهمت، دروغ، رشوه و فساد، زندگی مردم به سمت «خوب‌تر شدن» می‌رفت. ولی سخت و صادقانه کار کردن همچنان پیش‌شرط مهم‌تری برای راحت زندگی کردن بود.
* اصطلاح برجام دو را برای اولین بار آقای روحانی به کار برد و نمونه‌ای از مطرح کردن، تکرار یا تشویق آن از طرف یک سیاستمدار یا رسانه غربی موجود نیست. گفتن اینکه «سعی می‌کنند در میان نخبگان جامعه و از سوی نخبگان جامعه به افکار عمومی جامعه منتقل کنند» یعنی یک منبع خارجی، یک بیگانه، یک «دشمن» منبع این پیام است و آقای روحانی در حال انتقال آن هستند.
* آقای روحانی چندین بار و از جمله در همین پیام توضیح دادند که برجام دو ناظر به مسائل «داخل کشور» است. از بین فلسطین، حمایت از مقاومت، مردم یمن، بحرین و غیره... کدام یک از مسائل داخل کشور است؟
* آقای روحانی با دعوت به وحدت، آشتی، همدلی و اخلاق خواستار «صرف نظر» از تفرقه، دعوا، دشمنی و بی‌اخلاقی شده است. از بین این چهار رذیلت، کدام یک از «مسائل اساسی» است که جمهوری اسلامی «به حکم اسلام و برجستگی‌های نظام» به آن‌ها پایبند است؟
آقای روحانی به زبان ساده می‌گوید همچنان که در سیاست خارجی برنامه‌ای تدوین کردیم تا به مرور مسائل خود را حل کنیم، نیاز به برنامه‌ای برای حل مسائل داخلی داریم. کسانی که با این نطر مخالفت می‌کنند یا معتقدند مشکل داخلی نداریم، یا حل مشکلات نیاز به برنامه جامع ندارد. هر چه غیر از این، اساساً پاسخی به دعوت آقای روحانی نیست.
حالا سوال اینجاست که آیا ما مشکل داخلی نداریم؟ فرض کنیم در سال ۸۸ اتفاق خاصی نیفتاد، چند میلیون نفر به خیابان نیامدند، چند هزار نفر زندانی نشدند، چند صد نفر کشته نشدند و چند نفر محصور و ممنوع التصویر و ممنوع المنبر نشدند. آیا رای آوردن۴۴ از۴۵ فرد معرفی شدۀ آقایان خاتمی و هاشمی برای دو مجلس، رای اول شدن آقای هاشمی، حذف تمامی چهره‌های اصولگرای تهران از مجلس شورا، رد صلاحیت آقایان یزدی و مصباح برای مجلس خبرگان با رای مردم و آخرین نفر بودن آقای جنتی در انتخاباتی که خود مسئول بررسی صلاحیت دیگران بوده مساله بزرگی محسوب نمی‌شود؟ آیا پیام انتخابات اخیر جز اثبات قطبی بودن شدید جامعه و معترض بودن آن به وضعیت حاضر است؟
آقای روحانی بزرگواری مردم در چشم پوشی از اشتباهات سال ۸۸ را درک کرده و به عنوان فردی دلسوز به مردم و نظام با مطرح کردن برجام دو در صدد ارایه راه آبرومندانه‌ای برای برون رفت از انسداد موجود است. قاعدتاً جز نیت خیر برای کار ایشان قابل تصور نیست. در مقابل آیت الله خامنه‌ای مهم‌ترین استدلال‌شان برای عدم مذاکره با آمریکا این بود که «این کار ما را در افکار عمومی ملت‌ها و دولت‌ها به تذبذب متهم می‌کند». آیا ایشان نگران نیستند که این سطح از مغالطه، طفره روی و آدرس غلط دادن درباره طرح برجام دو، نظام را در «افکار عمومی مردم ایران» به چیز بدتری متهم خواهد کرد؟
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
تروریست‌های امروز، پیش از آنکه مذهبی شوند، رادیکال بوده‌اند
#M007
فرید زکریا- واشنگتن پست
ترجمه محمد افخمی
حملات اخیر بروکسل، به فاصله کمی پس از حملات پاریس و کالیفرنیا صورت گرفت و هیزم در آتش بحث داغ تروریسم اسلامی در ایالات متحده ریخت. بسیاری، از جمله دو کاندیدای پیشروی حزب جمهوری‌خواه (ترامپ و کروز)، برای یافتن علاقمندان به افراط‌گرایی مذهبی و تروریسم، خواهان عملیات پلیسی گسترده در محله‌ها و گروه‌های مسلمان هستند؛ اما بمب‌گذاری‌های اخیر در اروپا توسط نسل جدیدی از تروریست‌ها انجام می‌شود. نسلی که تصورات پیشین ما را از انگیزه‌های این افراد به کلی دگرگون کرده است. به زبان ساده‌تر، تروریست‌های امروز، مذهبی‌هایی افراطی نیستند که بعدا رادیکال شده باشند؛ بلکه رادیکال‌هایی هستند که در ادامه افراط‌گرایان مذهبی هم شده‌اند. تفاوت بین این دو بسیار مهم است.
مثلا ابراهیم و خالد البکراوی، دو برادر طراح و مجری بمب‌گذاری بروکسل را در نظر بگیرید. در خانواده‌ای از کارگران مهاجر متولد شدند. مذهبی‌های مقیدی نبودند. خیلی زود به اعمال مجرمانه گرایش پیدا کردند. در بیست و چند سالگی سابقه ماشین دزدی و سرقت مسلحانه داشتند و به دلیل این جرایم به ۹ و ۵ سال زندان محکوم شدند. احتمالا در همین زندان یا پس از آن بود که آن‌ها مسیر «جهاد» را برای ادامه زندگی انتخاب کردند.
داستان این دو به طرز حیرت‌آوری مشابه داستان تعداد زیاد دیگری از تروریست‌های بلژیک و فرانسه است. تنها معدودی از آن‌ها، مسلمان سفت و سخت بوده‌اند. عبدالحمید اباعود، سردسته حملات پاریس، مانند خیلی از همراهان مسلحش، الکل و مخدر مصرف می‌کرد. دو جهادی بریتانیایی هم که در ۲۲ سالگی بیرمنگام انگلیس را به قصد سوریه ترک کردند، پیش از سفر، کتاب‌های «اسلام به زبان ساده» و «قرآن به زبان ساده» را خریده بودند.
موسسه بلژیکی اگمونت به دنبال درک موج جدید جهادی‌ها و متمایز کردن آن از جهادی‌های قدیم یک تحقیق فوق‌العاده‌ای منتشر کرده است. میانگین سن جهادی‌های اروپایی بین سال‌های ۲۰۰۲ و ۲۰۰۹، حدود۲۷ سال بوده و امروز نزدیک ۲۰ است. ده سال پیش، برای تولید یک جهادی، سال‌ها تلقین مذهبی لازم بود، امروز عضویت در داعش عمدتا تصمیمی لحظه‌ای و آنی است.
این تفاوت بارز را در نظر بگیرید؛ القاعده و تبارش، فتواهایی با انتقادات ریز و مفصل و درخواست‌هایی دینی/سیاسی منتشر می‌کردند. درخواست‌های حملات پاریس و بروکسل چه بود؟ «الیور روی»، یک استاد اسلام‌شناسی فرانسوی درباره این جهادی‌های جوان فرانسوی می‌نویسد «تقریبا هیچ‌کدام این‌ها سابقه‌ای در فعالیت سیاسی (مثلا مساله فلسطین)، اسلام بنیادگرایانه، یا محافظه‌کاری اجتماعی ندارند. رادیکال شدن آن‌ها محصول فانتزی قهرمان شدن، خشونت و مرگ است، نه شریعت و آرمانشهر». دولت اسلامی کعبه آمال است: تقدیس خشونت برای خشونت.
این مردان و زنان جوان، معمولا فرزندان مهاجران اروپا هستند. «روی» حتی به این مساله اشاره می‌کند که بسیاری از آن‌ها در حال طغیان علیه پدر و مادر سنتی و مذهبی خود هستند. این افراد در «هویت» خود شک دارند. آنان نه در کشور قدیم ریشه دارند و نه در کشور جدید. دچار تبعیض و طردشدگی هستند. در همین بستر است که به دنبال عصیان، جنایت و بعد از آن سفر غایی ممنوعه، یعنی جهاد می‌روند.
معمای این که چرا مسلمانان بلژیکی، چنین سهم بزرگی در میان اعضای داعش دارند هم با در نظر گرفتن این شرایط قابل شرح است. مقاله اگمونت اشاره می‌کند که فاصله بین سطح آموزش و میزان بیکاری در بین بومی‌ها و مهاجران بلژیک از هر جای دیگر اروپا بیشتر است. ۱۵٪ بلژیکی‌هایی که در خانواده‌ای بلژیکی متولد شده‌اند زیر خط فقر زندگی می‌کنند، این عدد برای بلژیکی‌های با ریشه مراکشی، حدود ۵۰٪ است. به علاوه، شهروندان بلژیکی در داشتن روحیه ملی کارنامه ضعیفی دارد. این کشور دچار بحران هویت است. کشوری دوپاره بین دو فرهنگ فلاندرزی و والون.
این یافته‌ها سیمای جدیدی از یک تروریست ترسیم می‌کنند. تروریستی که کمتر به واسطه مذهب جذب تروریسم شده است. تروریستی که مسیر ترور را به عنوان عصیان غایی علیه دنیای مدرن انتخاب کرده و سپس یک ایدئولوژی برگزیده که به علایقش مشروعیت ببخشد. اسلام رادیکال، همان بسته مطلوبی است که به سادگی در اینترنت و رسانه‌های اجتماعی یافت می‌شود. اما این حلقه آخر زنجیر است، نه حلقه ابتدایی آن.
همچنان می‌دانیم که مسلمان‌ها باید با سرطانی که به اسم «اسلام رادیکال» در میان‌شان رشد کرده بجنگند. اما از آن طرف، مجریان قانون در غرب هم باید بدانند اگر هدف پیدا کردن تروریست‌ها است، شنود مساجد و گشت زدن در محله‌های مسلمان و حتی جنگیدن با بنیادگرایان مسلمان آدرسی اشتباه است. تروریست‌ها ممکن است در بارها و محله‌های خرید و فروش مخدر، صف‌های بیکاری و زندان‌ها در حال رادیکال شدن پیش از مسلمان شدن باشند.
#M007
فرید زکریا- واشنگتن پست
ترجمه محمد افخمی
حملات اخیر بروکسل، به فاصله کمی پس از حملات پاریس و کالیفرنیا صورت گرفت و هیزم در آتش بحث داغ تروریسم اسلامی در ایالات متحده ریخت. بسیاری، از جمله دو کاندیدای پیشروی حزب جمهوری‌خواه (ترامپ و کروز)، برای یافتن علاقمندان به افراط‌گرایی مذهبی و تروریسم، خواهان عملیات پلیسی گسترده در محله‌ها و گروه‌های مسلمان هستند؛ اما بمب‌گذاری‌های اخیر در اروپا توسط نسل جدیدی از تروریست‌ها انجام می‌شود. نسلی که تصورات پیشین ما را از انگیزه‌های این افراد به کلی دگرگون کرده است. به زبان ساده‌تر، تروریست‌های امروز، مذهبی‌هایی افراطی نیستند که بعدا رادیکال شده باشند؛ بلکه رادیکال‌هایی هستند که در ادامه افراط‌گرایان مذهبی هم شده‌اند. تفاوت بین این دو بسیار مهم است.
مثلا ابراهیم و خالد البکراوی، دو برادر طراح و مجری بمب‌گذاری بروکسل را در نظر بگیرید. در خانواده‌ای از کارگران مهاجر متولد شدند. مذهبی‌های مقیدی نبودند. خیلی زود به اعمال مجرمانه گرایش پیدا کردند. در بیست و چند سالگی سابقه ماشین دزدی و سرقت مسلحانه داشتند و به دلیل این جرایم به ۹ و ۵ سال زندان محکوم شدند. احتمالا در همین زندان یا پس از آن بود که آن‌ها مسیر «جهاد» را برای ادامه زندگی انتخاب کردند.
داستان این دو به طرز حیرت‌آوری مشابه داستان تعداد زیاد دیگری از تروریست‌های بلژیک و فرانسه است. تنها معدودی از آن‌ها، مسلمان سفت و سخت بوده‌اند. عبدالحمید اباعود، سردسته حملات پاریس، مانند خیلی از همراهان مسلحش، الکل و مخدر مصرف می‌کرد. دو جهادی بریتانیایی هم که در ۲۲ سالگی بیرمنگام انگلیس را به قصد سوریه ترک کردند، پیش از سفر، کتاب‌های «اسلام به زبان ساده» و «قرآن به زبان ساده» را خریده بودند.
موسسه بلژیکی اگمونت به دنبال درک موج جدید جهادی‌ها و متمایز کردن آن از جهادی‌های قدیم یک تحقیق فوق‌العاده‌ای منتشر کرده است. میانگین سن جهادی‌های اروپایی بین سال‌های ۲۰۰۲ و ۲۰۰۹، حدود۲۷ سال بوده و امروز نزدیک ۲۰ است. ده سال پیش، برای تولید یک جهادی، سال‌ها تلقین مذهبی لازم بود، امروز عضویت در داعش عمدتا تصمیمی لحظه‌ای و آنی است.
این تفاوت بارز را در نظر بگیرید؛ القاعده و تبارش، فتواهایی با انتقادات ریز و مفصل و درخواست‌هایی دینی/سیاسی منتشر می‌کردند. درخواست‌های حملات پاریس و بروکسل چه بود؟ «الیور روی»، یک استاد اسلام‌شناسی فرانسوی درباره این جهادی‌های جوان فرانسوی می‌نویسد «تقریبا هیچ‌کدام این‌ها سابقه‌ای در فعالیت سیاسی (مثلا مساله فلسطین)، اسلام بنیادگرایانه، یا محافظه‌کاری اجتماعی ندارند. رادیکال شدن آن‌ها محصول فانتزی قهرمان شدن، خشونت و مرگ است، نه شریعت و آرمانشهر». دولت اسلامی کعبه آمال است: تقدیس خشونت برای خشونت.
این مردان و زنان جوان، معمولا فرزندان مهاجران اروپا هستند. «روی» حتی به این مساله اشاره می‌کند که بسیاری از آن‌ها در حال طغیان علیه پدر و مادر سنتی و مذهبی خود هستند. این افراد در «هویت» خود شک دارند. آنان نه در کشور قدیم ریشه دارند و نه در کشور جدید. دچار تبعیض و طردشدگی هستند. در همین بستر است که به دنبال عصیان، جنایت و بعد از آن سفر غایی ممنوعه، یعنی جهاد می‌روند.
معمای این که چرا مسلمانان بلژیکی، چنین سهم بزرگی در میان اعضای داعش دارند هم با در نظر گرفتن این شرایط قابل شرح است. مقاله اگمونت اشاره می‌کند که فاصله بین سطح آموزش و میزان بیکاری در بین بومی‌ها و مهاجران بلژیک از هر جای دیگر اروپا بیشتر است. ۱۵٪ بلژیکی‌هایی که در خانواده‌ای بلژیکی متولد شده‌اند زیر خط فقر زندگی می‌کنند، این عدد برای بلژیکی‌های با ریشه مراکشی، حدود ۵۰٪ است. به علاوه، شهروندان بلژیکی در داشتن روحیه ملی کارنامه ضعیفی دارد. این کشور دچار بحران هویت است. کشوری دوپاره بین دو فرهنگ فلاندرزی و والون.
این یافته‌ها سیمای جدیدی از یک تروریست ترسیم می‌کنند. تروریستی که کمتر به واسطه مذهب جذب تروریسم شده است. تروریستی که مسیر ترور را به عنوان عصیان غایی علیه دنیای مدرن انتخاب کرده و سپس یک ایدئولوژی برگزیده که به علایقش مشروعیت ببخشد. اسلام رادیکال، همان بسته مطلوبی است که به سادگی در اینترنت و رسانه‌های اجتماعی یافت می‌شود. اما این حلقه آخر زنجیر است، نه حلقه ابتدایی آن.
همچنان می‌دانیم که مسلمان‌ها باید با سرطانی که به اسم «اسلام رادیکال» در میان‌شان رشد کرده بجنگند. اما از آن طرف، مجریان قانون در غرب هم باید بدانند اگر هدف پیدا کردن تروریست‌ها است، شنود مساجد و گشت زدن در محله‌های مسلمان و حتی جنگیدن با بنیادگرایان مسلمان آدرسی اشتباه است. تروریست‌ها ممکن است در بارها و محله‌های خرید و فروش مخدر، صف‌های بیکاری و زندان‌ها در حال رادیکال شدن پیش از مسلمان شدن باشند.
دیپلماسی از سرِ ناچاری؟
#N007
امیرعلی نصراله‌راده @AmirA_N- توسعه توانایی موشکی یکی از سیاست‌های کلی نظام است که بعد از جنگ تحمیلی به عنوان یک ضرورت دفاعی توجیه شده و تا به امروز مورد انتقاد جدی واقع نبوده است. برای نخستین بار توقع حصول ثمرات برجام، گروهی را به انتقاد از آزمایش اخیر موشکی سپاه وا داشته است. انتقاداتی که در مقدمه آن دائما بر حق افزایش قدرت دفاعی تأکید می‌شود و در نتیجه این انتقادات در پوشش تنش‌زدایی در منطقه، در توصیه به پنهان‌کاری سپاه محدود می‌ماند. حمایت از دیپلماسی هسته‌ای در عین تاکید بر ضرورت «دیپلماسی با موشک» (اما یواشکی!) نشان می‌دهد که حتی این منتقدان نیز «دیپلماسی» را صرفا در معنای رفع تحریم‌های هسته‌ای به رسمیت می‌شناسند و قلبا باوری به راه حل دیپلماتیک برای رسیدن به امنیت و ثبات منطقه‌ای ندارند.
خاورمیانه منطقه پر تلاطمی است. اسرائیل با تعقیب سیاست شهرک‌سازی منطقه را ناامن می‌کند. افغانستان و پاکستان با طالبان دست و پنجه نرم می‌کنند. با وضعیت آشفته سوریه، عراق و یمن، انواع و اقسام گروه‌های شبه نظامی در سرتاسر خاورمیانه پخش شده‌اند. بنیادگرایی مذهبی به اشکال مختلف بروز یافته و مسلح شده است و بیم آن می‌رود هر خلأ قدرت متمرکزی با ظهور یک گروه بنیادگرای جدید پر شود. در چنین آشفته‌بازاری، رهبران منطقه نیز تصمیم به رقابت تسلحیاتی گرفته‌اند!
آزمایش موشک‌هایی با برد بالا و مزین به پیام نابودی کشوری دیگر، به زحمت می‌تواند در نگاه جامعه بین‌المللی توجیه تقویت قوای دفاعی باشد. چنین اقداماتی صرفا به تشدید رقابت تسلیحاتی دامن می‌زند. عربستان، امارات، ترکیه، پاکستان و اسرائیل بودجه‌های هنگفتی به نیروهای نظامی خود اختصاص داده‌اند و این دست آزمایش‌های موشکی ما، به سادگی کارکرد «دفاعی» این هزینه‌های کلان را توجیه می‌کند. با یک نگاه انتقادی می‌توان پرسید کدام سیاست نظامی/تبلیغاتی برای رقابت در عرصه افکار عمومی کارآمدتر است؟ موشک بالستیکی که با شعار نابودی اسرائیل آزمایش می‌شود؟ یا گنبد آهنین که برای دفاع از تل‌آویو در برابر حملات موشکی طراحی شده؟
«ایران اتمی» توانست دوستانی چون آمریکا و اروپا را با رقبایی مثل روسیه و چین در یک جبهه متحد کند. به دنبال پایان پرهزینه و پرحاشیه این جنجال چندین ساله، خیلی زود نگاه‌ها معطوف فعالیت‌های نظامی عربستان شد و پارلمان اروپا تحریم تسلیحاتی این کشور را تصویب کرد. این یک فرصت استثنایی برای کشور ما بود. اما ما به جای فعال کردن موتورهای دیپلماسی و سوار شدن بر موج کنترل تسلیحاتی عربستان، موتور موشک‌های «قدر» را فعال کردیم. یعنی درست در جایی که با دیپلماسی می‌توانستیم خاورمیانه را برای خود امن‌تر کنیم، با شلیک چند موشک، مهر تاییدی بر ادعای عربستان و ضرورت تقویت قوای دفاعی‌اش زدیم.
فرصت‌های دیپلماتیکی که با اقدامات این‌چنینی از دست می‌روند تنها محدود به کنترل توان تسلیحاتی رقبا نیستند. دولت ایران با دیپلماسی دوران اصلاحات، نه با همکاری آمریکا، که از خلال جامعه جهانی و سازمان ملل در بازسازی عراق سهیم شد و بدون جنگ نیابتی گسترده توانست روابطش را با عراق به صورت دوجانبه تنظیم کند و به سطح بالاتری ارتقا بخشد. روابطی که امروزه از جانب همه‌کس به عمق استراتژیک ایران تا بغداد تعبیر می‌شود.
سوریه آبستن فرصتی دیگر است، اما شریک شدن در جنایات اسد به بهانه مقابله با داعش مانعی بزرگ در برابر بهره‌برداری از چنین فرصتی ایجاد کرده. جامعه جهانی آمادگی خود را برای این همکاری نشان داده، اما ایران به جای تمرکز روی راه‌حل‌های دیپلماتیک برای تعیین سرنوشت سوریه، اساسا مقدمات شکل‌گیری این همکاری‌ها را زیر پا می‌گذارد. در سوی دیگر، شهرک‌سازی اسرائیل در اراضی فلسطینی به عنوان سیاستی خصمانه و مخل امنیت منطقه و جهان مورد توجه بسیاری از کشورهای عضو سازمان ملل قرار گرفته است. اما باز هم به جای استفاده حداکثری از این موقعیت استثنایی، ایران به تنهایی پیام‌های موشکی برای اسرائیل می‌فرستد تا از آن به عنوان توجیه اقدامات تنش‌زای خود استفاده کند.
افزایش عمق استراتژیک از طریق حضور نظامی توأم با رقابت تسلیحاتی پیامدهایی به دنبال دارد که بخش وسیعی از دنیا خطرات آن را حس کرده است. بعد از جنگ جهانی دوم، عمق استراتژیک شوروی به کوبا رسیده بود و آمریکا در ترکیه و ایتالیا حضور داشت. فرجام این رقابت تسلیحاتی در جریان بحران موشکی کوبا دنیا را تا مرز نابودی پیش برد. حال دمیدن در شعله‌های آتش «عمق استراتژیک» در «هلال شیعی» و دامن زدن به مسابقه تسلیحاتی در منطقه‌ای که بدون حضور این عوامل هم به اندازه کافی خطرناک هست، تنها فرجام ناگوار احتمالی را تلخ‌تر و ای بسا فاجعه‌بارتر خواهد کرد.
کانال «مجمع دیوانگان»@DivaneSara
#N007
امیرعلی نصراله‌راده @AmirA_N- توسعه توانایی موشکی یکی از سیاست‌های کلی نظام است که بعد از جنگ تحمیلی به عنوان یک ضرورت دفاعی توجیه شده و تا به امروز مورد انتقاد جدی واقع نبوده است. برای نخستین بار توقع حصول ثمرات برجام، گروهی را به انتقاد از آزمایش اخیر موشکی سپاه وا داشته است. انتقاداتی که در مقدمه آن دائما بر حق افزایش قدرت دفاعی تأکید می‌شود و در نتیجه این انتقادات در پوشش تنش‌زدایی در منطقه، در توصیه به پنهان‌کاری سپاه محدود می‌ماند. حمایت از دیپلماسی هسته‌ای در عین تاکید بر ضرورت «دیپلماسی با موشک» (اما یواشکی!) نشان می‌دهد که حتی این منتقدان نیز «دیپلماسی» را صرفا در معنای رفع تحریم‌های هسته‌ای به رسمیت می‌شناسند و قلبا باوری به راه حل دیپلماتیک برای رسیدن به امنیت و ثبات منطقه‌ای ندارند.
خاورمیانه منطقه پر تلاطمی است. اسرائیل با تعقیب سیاست شهرک‌سازی منطقه را ناامن می‌کند. افغانستان و پاکستان با طالبان دست و پنجه نرم می‌کنند. با وضعیت آشفته سوریه، عراق و یمن، انواع و اقسام گروه‌های شبه نظامی در سرتاسر خاورمیانه پخش شده‌اند. بنیادگرایی مذهبی به اشکال مختلف بروز یافته و مسلح شده است و بیم آن می‌رود هر خلأ قدرت متمرکزی با ظهور یک گروه بنیادگرای جدید پر شود. در چنین آشفته‌بازاری، رهبران منطقه نیز تصمیم به رقابت تسلحیاتی گرفته‌اند!
آزمایش موشک‌هایی با برد بالا و مزین به پیام نابودی کشوری دیگر، به زحمت می‌تواند در نگاه جامعه بین‌المللی توجیه تقویت قوای دفاعی باشد. چنین اقداماتی صرفا به تشدید رقابت تسلیحاتی دامن می‌زند. عربستان، امارات، ترکیه، پاکستان و اسرائیل بودجه‌های هنگفتی به نیروهای نظامی خود اختصاص داده‌اند و این دست آزمایش‌های موشکی ما، به سادگی کارکرد «دفاعی» این هزینه‌های کلان را توجیه می‌کند. با یک نگاه انتقادی می‌توان پرسید کدام سیاست نظامی/تبلیغاتی برای رقابت در عرصه افکار عمومی کارآمدتر است؟ موشک بالستیکی که با شعار نابودی اسرائیل آزمایش می‌شود؟ یا گنبد آهنین که برای دفاع از تل‌آویو در برابر حملات موشکی طراحی شده؟
«ایران اتمی» توانست دوستانی چون آمریکا و اروپا را با رقبایی مثل روسیه و چین در یک جبهه متحد کند. به دنبال پایان پرهزینه و پرحاشیه این جنجال چندین ساله، خیلی زود نگاه‌ها معطوف فعالیت‌های نظامی عربستان شد و پارلمان اروپا تحریم تسلیحاتی این کشور را تصویب کرد. این یک فرصت استثنایی برای کشور ما بود. اما ما به جای فعال کردن موتورهای دیپلماسی و سوار شدن بر موج کنترل تسلیحاتی عربستان، موتور موشک‌های «قدر» را فعال کردیم. یعنی درست در جایی که با دیپلماسی می‌توانستیم خاورمیانه را برای خود امن‌تر کنیم، با شلیک چند موشک، مهر تاییدی بر ادعای عربستان و ضرورت تقویت قوای دفاعی‌اش زدیم.
فرصت‌های دیپلماتیکی که با اقدامات این‌چنینی از دست می‌روند تنها محدود به کنترل توان تسلیحاتی رقبا نیستند. دولت ایران با دیپلماسی دوران اصلاحات، نه با همکاری آمریکا، که از خلال جامعه جهانی و سازمان ملل در بازسازی عراق سهیم شد و بدون جنگ نیابتی گسترده توانست روابطش را با عراق به صورت دوجانبه تنظیم کند و به سطح بالاتری ارتقا بخشد. روابطی که امروزه از جانب همه‌کس به عمق استراتژیک ایران تا بغداد تعبیر می‌شود.
سوریه آبستن فرصتی دیگر است، اما شریک شدن در جنایات اسد به بهانه مقابله با داعش مانعی بزرگ در برابر بهره‌برداری از چنین فرصتی ایجاد کرده. جامعه جهانی آمادگی خود را برای این همکاری نشان داده، اما ایران به جای تمرکز روی راه‌حل‌های دیپلماتیک برای تعیین سرنوشت سوریه، اساسا مقدمات شکل‌گیری این همکاری‌ها را زیر پا می‌گذارد. در سوی دیگر، شهرک‌سازی اسرائیل در اراضی فلسطینی به عنوان سیاستی خصمانه و مخل امنیت منطقه و جهان مورد توجه بسیاری از کشورهای عضو سازمان ملل قرار گرفته است. اما باز هم به جای استفاده حداکثری از این موقعیت استثنایی، ایران به تنهایی پیام‌های موشکی برای اسرائیل می‌فرستد تا از آن به عنوان توجیه اقدامات تنش‌زای خود استفاده کند.
افزایش عمق استراتژیک از طریق حضور نظامی توأم با رقابت تسلیحاتی پیامدهایی به دنبال دارد که بخش وسیعی از دنیا خطرات آن را حس کرده است. بعد از جنگ جهانی دوم، عمق استراتژیک شوروی به کوبا رسیده بود و آمریکا در ترکیه و ایتالیا حضور داشت. فرجام این رقابت تسلیحاتی در جریان بحران موشکی کوبا دنیا را تا مرز نابودی پیش برد. حال دمیدن در شعله‌های آتش «عمق استراتژیک» در «هلال شیعی» و دامن زدن به مسابقه تسلیحاتی در منطقه‌ای که بدون حضور این عوامل هم به اندازه کافی خطرناک هست، تنها فرجام ناگوار احتمالی را تلخ‌تر و ای بسا فاجعه‌بارتر خواهد کرد.
کانال «مجمع دیوانگان»@DivaneSara
طنزهای تلویزیون به ما چه می‌گویند؟
#A048
آرمان امیری @ArmanParian - حتما شما هم با آثار کلاسیک طنزپردازان تاریخ سینما آشنا هستید. از چارلی چاپلین و باستر کیتون گرفته، تا لورل و هاردی، جری لوییس، نورمن ویزدوم و خلاصه تمامی آنان که عمری خنده به لب میلیون‌ها مخاطب خود نشاندند. تعداد زیادی از آثار این کمدین‌های سرشناس به تناوب از سیمای ملی پخش شده و ما ایرانیان نیز به مانند بسیاری از مردم جهان آشنایی خوبی با آن داریم. حال، نکته‌ای که می‌خواهم از خلال این آثار طنز مورد تاکید قرار دهم، دست‌مایه‌های شوخی، یا بنیان اخلاقی شخصیت‌های کمدی است.
فهرست آثار هر یک از کمدین‌های برجسته تاریخ را که مرور کنید، با شخصیت‌هایی ساده، صادق، مهربان، فداکار و خلاصه از هر نظر دوست‌داشتنی مواجه می‌شویم که سادگی اغراق شده‌شان به معصومیتی کودکانه می‌ماند. در مقابل شخصیت‌های اغراق‌شده ما، دنیایی وجود دارد که درست به مانند واقعیت جهان بیرونی، خشن، تیره، پر از دروغ، سودجویی، بی‌وفایی و در یک کلام «بی‌اخلاقی» است. تقابل شخصیت‌های ساده قصه ما در برابر جهانی از واقعیات تلخ، ضمن پدیدآوردن یک وضعیت کمیک و خنده‌دار، در نهایت ته مایه‌هایی از انتقاد را به همراه دارد. تلنگرهایی که به ما یادآوری می‌کند ذات انسان و خوبی‌های مورد ستایش ما تا چه میزان با واقعیت‌های اجتماعی فاصله گرفته است. در نهایت، شخصیت اصلی داستان که باید مورد ستایش و تمجید مخاطبان قرار گیرد، همان نماد سادگی و سلامت اخلاقی انسان است که در برابر پلیدی‌های جهان یک «وصله ناجور» به نظر می‌رسد اما مقاومت می‌کند و تسلیم نمی‌شود.
این شیوه از خلق موقعیت کمیک، احتمالا تاریخی‌ترین و کلاسیک‌ترین شیوه طنزپردازی نقادانه است و اتفاقا در کشور ما نیز پیشینه‌ای دور و دراز دارد. یکی از قدیمی‌ترین مصادیق آن در تاریخ ادب و سنت ایرانی را باید در شخصیت «ملا نصرالدین» جست. اگر به نسخه‌های تاریخی و معتبرتر حکایت‌های ملا مراجعه کنیم، او نیز دقیقا نمونه‌ای است از انسانی زیرک، صادق و به شدت صریح‌الهجه. کسی که در برابر ناهنجاری‌های جامعه با لحنی شوخ و برنده زبان به انتقاد و کنایه می‌گشاید.
پس از ملانصرالدین، شخصیت «مبارک» نیز در تاریخ ادبیات نمایشی ما چهره‌ای کاملا شناخته شده است. «مبارک» نیز به مانند «ملانصرالدین»، فردی هوشمند در لباسی از سادگی و بلاهت است. در طول داستان شاهد سودجویی‌ها و دروغ‌گویی‌های دیگر شخصیت‌ها است و با طنز و کنایه آن‌ها را دست می‌اندازد، اما در نهایت با «پایان خوش» داستان، مبارک سیه‌چرده سربلند باقی می‌ماند و روسیاهی واقعی به چهره دغل‌کاران می‌نشیند. بدین ترتیب، سنت طنز ایرانی نیز به درستی همان روح تمجید از خوبی‌ها و تشویق به اخلاق‌گرایی را در دل خود حفظ کرده بود، البته تا زمانی که پای سریال‌های تلویزیونی به میان کشیده شد!
سال‌ها است که برجسته‌ترین شخصیت‌های سریال‌های طنز تلویزیونی ما، از فرمولی یکسره متفاوت برای خنداندن مردم استفاده می‌کنند. شاخص‌ترین چهره‌های طنز در سیمای ملی، شخصیت‌هایی به غایت دروغ‌گو، تنبل، دورو، فریب‌کار، سودجو، خودخواه، از زیر کار در رو، متملق، بددهن و خلاصه «لمپن» هستند. در نسخه سریال‌های تلویزیونی، این جهان بیرونی است که منطقی، با اخلاق، ساده و صادق است و موقعیت کمیک، این‌بار از تقابل شخصیت اصلی بی‌اخلاق، در برابر جهان منطقی شکل گرفته است. همچنان این تقابل سنتی می‌تواند لبخند به لب بیننده بنشاند، اما پرسش من این است که در نهایت دستاورد و پیام چنین طنزی چیست؟
چارلی چاپلین، از فراز شاهکارهای ماندگار خود، گویی انگشت اتهام خود را به تمامی جهانیان اشاره می‌رود و فریاد می‌زند: انسان واقعی همین شخصیت ساده، صمیمی و حتی معصوم چارلی است که من خلق کرده‌ام. آنچه ناهنجار است جهان سیاه شماست. «عصر جدید» شما انسانیت را لای چرخ دهنده‌هایش خورد کرده است. «دیکتاتور»های شما جهان را به جنگ و نابودی کشانده‌اند. فریب و نیرنگ در دل‌هایتان خانه گزیده، اما من از تمامی این رنگ‌های تیره شما اعلام برائت می‌کنم.
اما شخصیت‌هایی چون «بهروز پیرپکاجکی»، «داوود و فرهاد برره»، «مرد هزار چهره»، «کنگر زهتاب» (با بازی جواد رضویان و تکه کلام معروف «واس ماس») و ده‌ها سریال طنزی که به صورت مسلسلی و سفارشی در تلویزیون ساخته می‌شود و معمولا به صورت مناسبتی (نوروز یا رمضان) پخش می‌شود، حجم مجموعه کاملی از تمامی بی‌اخلاقی‌ها را به نمایش می‌گذارند که در بهترین حالت می‌تواند «عصاره رذایل» جامعه ایرانی تلقی شود. گویا، سریال‌های طنز سیمای ملی، بر خلاف رویه کلاسیک و تاریخی طنز که سنتی انتقادی و عامل تحرک به سمت پیرایش اخلاقی جامعه بوده است، صرفا می‌خواهند به مخاطب خود تسکینی مخدرگونه بدهند که «نگران خرده رذایل اخلاقی خود نباشید، همه این پلیدی‌ها فراگیر و حتی خنده‌دار است».
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
#A048
آرمان امیری @ArmanParian - حتما شما هم با آثار کلاسیک طنزپردازان تاریخ سینما آشنا هستید. از چارلی چاپلین و باستر کیتون گرفته، تا لورل و هاردی، جری لوییس، نورمن ویزدوم و خلاصه تمامی آنان که عمری خنده به لب میلیون‌ها مخاطب خود نشاندند. تعداد زیادی از آثار این کمدین‌های سرشناس به تناوب از سیمای ملی پخش شده و ما ایرانیان نیز به مانند بسیاری از مردم جهان آشنایی خوبی با آن داریم. حال، نکته‌ای که می‌خواهم از خلال این آثار طنز مورد تاکید قرار دهم، دست‌مایه‌های شوخی، یا بنیان اخلاقی شخصیت‌های کمدی است.
فهرست آثار هر یک از کمدین‌های برجسته تاریخ را که مرور کنید، با شخصیت‌هایی ساده، صادق، مهربان، فداکار و خلاصه از هر نظر دوست‌داشتنی مواجه می‌شویم که سادگی اغراق شده‌شان به معصومیتی کودکانه می‌ماند. در مقابل شخصیت‌های اغراق‌شده ما، دنیایی وجود دارد که درست به مانند واقعیت جهان بیرونی، خشن، تیره، پر از دروغ، سودجویی، بی‌وفایی و در یک کلام «بی‌اخلاقی» است. تقابل شخصیت‌های ساده قصه ما در برابر جهانی از واقعیات تلخ، ضمن پدیدآوردن یک وضعیت کمیک و خنده‌دار، در نهایت ته مایه‌هایی از انتقاد را به همراه دارد. تلنگرهایی که به ما یادآوری می‌کند ذات انسان و خوبی‌های مورد ستایش ما تا چه میزان با واقعیت‌های اجتماعی فاصله گرفته است. در نهایت، شخصیت اصلی داستان که باید مورد ستایش و تمجید مخاطبان قرار گیرد، همان نماد سادگی و سلامت اخلاقی انسان است که در برابر پلیدی‌های جهان یک «وصله ناجور» به نظر می‌رسد اما مقاومت می‌کند و تسلیم نمی‌شود.
این شیوه از خلق موقعیت کمیک، احتمالا تاریخی‌ترین و کلاسیک‌ترین شیوه طنزپردازی نقادانه است و اتفاقا در کشور ما نیز پیشینه‌ای دور و دراز دارد. یکی از قدیمی‌ترین مصادیق آن در تاریخ ادب و سنت ایرانی را باید در شخصیت «ملا نصرالدین» جست. اگر به نسخه‌های تاریخی و معتبرتر حکایت‌های ملا مراجعه کنیم، او نیز دقیقا نمونه‌ای است از انسانی زیرک، صادق و به شدت صریح‌الهجه. کسی که در برابر ناهنجاری‌های جامعه با لحنی شوخ و برنده زبان به انتقاد و کنایه می‌گشاید.
پس از ملانصرالدین، شخصیت «مبارک» نیز در تاریخ ادبیات نمایشی ما چهره‌ای کاملا شناخته شده است. «مبارک» نیز به مانند «ملانصرالدین»، فردی هوشمند در لباسی از سادگی و بلاهت است. در طول داستان شاهد سودجویی‌ها و دروغ‌گویی‌های دیگر شخصیت‌ها است و با طنز و کنایه آن‌ها را دست می‌اندازد، اما در نهایت با «پایان خوش» داستان، مبارک سیه‌چرده سربلند باقی می‌ماند و روسیاهی واقعی به چهره دغل‌کاران می‌نشیند. بدین ترتیب، سنت طنز ایرانی نیز به درستی همان روح تمجید از خوبی‌ها و تشویق به اخلاق‌گرایی را در دل خود حفظ کرده بود، البته تا زمانی که پای سریال‌های تلویزیونی به میان کشیده شد!
سال‌ها است که برجسته‌ترین شخصیت‌های سریال‌های طنز تلویزیونی ما، از فرمولی یکسره متفاوت برای خنداندن مردم استفاده می‌کنند. شاخص‌ترین چهره‌های طنز در سیمای ملی، شخصیت‌هایی به غایت دروغ‌گو، تنبل، دورو، فریب‌کار، سودجو، خودخواه، از زیر کار در رو، متملق، بددهن و خلاصه «لمپن» هستند. در نسخه سریال‌های تلویزیونی، این جهان بیرونی است که منطقی، با اخلاق، ساده و صادق است و موقعیت کمیک، این‌بار از تقابل شخصیت اصلی بی‌اخلاق، در برابر جهان منطقی شکل گرفته است. همچنان این تقابل سنتی می‌تواند لبخند به لب بیننده بنشاند، اما پرسش من این است که در نهایت دستاورد و پیام چنین طنزی چیست؟
چارلی چاپلین، از فراز شاهکارهای ماندگار خود، گویی انگشت اتهام خود را به تمامی جهانیان اشاره می‌رود و فریاد می‌زند: انسان واقعی همین شخصیت ساده، صمیمی و حتی معصوم چارلی است که من خلق کرده‌ام. آنچه ناهنجار است جهان سیاه شماست. «عصر جدید» شما انسانیت را لای چرخ دهنده‌هایش خورد کرده است. «دیکتاتور»های شما جهان را به جنگ و نابودی کشانده‌اند. فریب و نیرنگ در دل‌هایتان خانه گزیده، اما من از تمامی این رنگ‌های تیره شما اعلام برائت می‌کنم.
اما شخصیت‌هایی چون «بهروز پیرپکاجکی»، «داوود و فرهاد برره»، «مرد هزار چهره»، «کنگر زهتاب» (با بازی جواد رضویان و تکه کلام معروف «واس ماس») و ده‌ها سریال طنزی که به صورت مسلسلی و سفارشی در تلویزیون ساخته می‌شود و معمولا به صورت مناسبتی (نوروز یا رمضان) پخش می‌شود، حجم مجموعه کاملی از تمامی بی‌اخلاقی‌ها را به نمایش می‌گذارند که در بهترین حالت می‌تواند «عصاره رذایل» جامعه ایرانی تلقی شود. گویا، سریال‌های طنز سیمای ملی، بر خلاف رویه کلاسیک و تاریخی طنز که سنتی انتقادی و عامل تحرک به سمت پیرایش اخلاقی جامعه بوده است، صرفا می‌خواهند به مخاطب خود تسکینی مخدرگونه بدهند که «نگران خرده رذایل اخلاقی خود نباشید، همه این پلیدی‌ها فراگیر و حتی خنده‌دار است».
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
بگو آخرین حرفت چیست تا بگویم چه کاره هستی!
#A049
آرمان امیری @ArmanParian - به باور من، روشنفکر، یا باید راه حلی برای دردهای جامعه‌اش ارایه دهد، یا دست‌کم از امید حرف بزند. آنکه نه تنها راه حلی ندارد، بلکه به گوش جامعه آیه یاس می‌خواند، اگر نگوییم خیانت کرده، حکایت دوستی‌اش به حکایت «خاله خرسه» می‌ماند. اگر راه‌حلی نداریم، بهتر است بدبختی‌های مردم را مدام جلوی چشم‌شان نیاوریم و زخم‌هاشان را بی‌دلیل دست‌کاری نکنیم.* این مشکلی است که به باور من بخش عمده‌ای از آثار سینمای اجتماعی و حتی ادبیات داستانی کشور با آن مواجه هستند.** گمان می‌کنم خالق بسیاری از این آثار، تحت یک هژمونی نامیمون و با درکی نادرست از روشنفکری، هرگونه روایت یا پایان‌بندی شاد یک داستان را نشان ابتذال و زرد بودن اثر می‌دانند. طبیعی است که با چنین تصوری، تلخی اثر هم نشان وزین بودن و قرار گرفتن‌اش در زمره آثار روشنفکری خواهد بود. این روال نامیمون، نه تنها به اصل آثار هنری ما ضربه زده، بلکه تاثیرات به شدت مخرب و حتی ویرانگری نیز در دل جامعه به جای گذاشته است.
هنر بخش فرهنگ‌ساز و روحیه‌بخش اجتماع است. وقتی آثار هنری/اجتماعی یک جامعه، به گونه‌ای معضلات و ناهنجاری‌ها را روایت کنند که گویی همه چیز رو به نابودی است و راه نجات و امیدی هم وجود ندارد، قطعا شاهد جامعه‌ای مایوس و راکد خواهیم بود. جامعه‌ای که در هر زمینه‌ای فقط یاد می‌گیرد به مانند خالقان آثار هنری‌اش «آیه یاس» بخواند و در ناامیدی از هر امکان بهبودی، دست به هیچ تحرک و اقدام سازنده‌ای نزند. تنها کار این جامعه می‌شود مرثیه‌خوانی و روضه‌خوانی برای بدبختی‌های خودش، که الحق هم قابل ترحم است!
البته که تراژدی یک ژانر شناخته شده و حتی قابل احترام در وادی هنر است. اما تراژدی نه در پایان‌بندی خلاصه می‌شود، و نه ترجمان آیه یاس است. از منظر درون‌مایه، تراژدی می‌تواند حماسی و غرور‌آفرین باشد. می‌تواند پدیدآورنده اسطوره‌ها یا ستایش‌گر خوبی‌ها و نوید دهنده جهانی بهتر باشد. از منظر ساختار نیز تراژدی می‌تواند در نخستین برخورد، یعنی با همان طرح موضوع اولیه تکمیل شود، به اوج برسد و حتی پایان یابد. از آن پس ما می‌مانیم و مخاطب. روشنفکر باقی می‌ماند و جامعه. حالا تکلیف چیست؟ راه حل ساده و سرراست که بعید است وجود داشته باشد. اگر هم باشد لزوما در قاموس هنر نمی‌گنجد که نسخه‌ای بپیچد. اما حداقل می‌توان از «امید» سخن گفت. این دیگر نه تنها با ذات هنر در تضاد نیست، بلکه حتی می‌تواند به یکی از ارکان آن بدل شود.
«ابد و یک روز» به باور من در کل فیلم خوبی بود. من کل فیلم را دوست داشتم. اما آنچه به نظرم قابل تقدیر بود، تصمیم نهایی کارگردان برای پایان‌بندی بود. تراژدی اگر نه در همان مراحل ابتدایی فیلم، که دست‌کم در دقایقی مانده به انتهای فیلم تکمیل شده بود. حالا می‌خواهید با مخاطب چه کنید؟ نابودش کنید؟ روح ضربه خورده و احساسات تحریک شده‌اش را له و لورده کنید؟ یا اینکه به عنوان صحنه پایانی، روزنه‌ای از امید برای تنفس باقی بگذارید؟ این فیلم می‌توانست حدود ۳ دقیقه زودتر تمام شود. (در صحنه داخل ماشین و تماشای خیابان از پس حرکت برف‌پاکن) و یک پایان به شدت تلخ، مایوس و ویران‌کننده را رقم بزند. من واقعا از کارگردان متشکرم که این کار را نکرد و یک تکمله ساده برای باز کردن یک منفذ تنفس به فیلم اضافه کرد.
پی‌نوشت:
* البته این مساله یک استثنا دارد. گاهی برخی معضلات هستند که اصلا دیده نشده یا کمتر شناخته شده هستند. طرح این مشکلات خودش می‌تواند گام نخست برای دیده شدن و سپس تدبیر یک درمان باشد. مثل فیلم‌هایی که در مورد «تراجنس»ها یا «کودک‌آزاری» ساخته شد و به نظرم گام‌های مثبتی بودند. اما موضوع این یادداشت معضلاتی است از جنس فقر اقتصادی یا فرهنگی که کسی نمی‌تواند ادعا کند دیده نشده‌اند.
** اتفاقا یکی از پیامدهای مستقیم و طبیعی و حتی درست این فهم نادرست خالقان آثار هنری، از دست دادن مخاطبان است. به طرزی که می‌بینیم چه به روز ادبیات داستانی ما آمده است.
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
#A049
آرمان امیری @ArmanParian - به باور من، روشنفکر، یا باید راه حلی برای دردهای جامعه‌اش ارایه دهد، یا دست‌کم از امید حرف بزند. آنکه نه تنها راه حلی ندارد، بلکه به گوش جامعه آیه یاس می‌خواند، اگر نگوییم خیانت کرده، حکایت دوستی‌اش به حکایت «خاله خرسه» می‌ماند. اگر راه‌حلی نداریم، بهتر است بدبختی‌های مردم را مدام جلوی چشم‌شان نیاوریم و زخم‌هاشان را بی‌دلیل دست‌کاری نکنیم.* این مشکلی است که به باور من بخش عمده‌ای از آثار سینمای اجتماعی و حتی ادبیات داستانی کشور با آن مواجه هستند.** گمان می‌کنم خالق بسیاری از این آثار، تحت یک هژمونی نامیمون و با درکی نادرست از روشنفکری، هرگونه روایت یا پایان‌بندی شاد یک داستان را نشان ابتذال و زرد بودن اثر می‌دانند. طبیعی است که با چنین تصوری، تلخی اثر هم نشان وزین بودن و قرار گرفتن‌اش در زمره آثار روشنفکری خواهد بود. این روال نامیمون، نه تنها به اصل آثار هنری ما ضربه زده، بلکه تاثیرات به شدت مخرب و حتی ویرانگری نیز در دل جامعه به جای گذاشته است.
هنر بخش فرهنگ‌ساز و روحیه‌بخش اجتماع است. وقتی آثار هنری/اجتماعی یک جامعه، به گونه‌ای معضلات و ناهنجاری‌ها را روایت کنند که گویی همه چیز رو به نابودی است و راه نجات و امیدی هم وجود ندارد، قطعا شاهد جامعه‌ای مایوس و راکد خواهیم بود. جامعه‌ای که در هر زمینه‌ای فقط یاد می‌گیرد به مانند خالقان آثار هنری‌اش «آیه یاس» بخواند و در ناامیدی از هر امکان بهبودی، دست به هیچ تحرک و اقدام سازنده‌ای نزند. تنها کار این جامعه می‌شود مرثیه‌خوانی و روضه‌خوانی برای بدبختی‌های خودش، که الحق هم قابل ترحم است!
البته که تراژدی یک ژانر شناخته شده و حتی قابل احترام در وادی هنر است. اما تراژدی نه در پایان‌بندی خلاصه می‌شود، و نه ترجمان آیه یاس است. از منظر درون‌مایه، تراژدی می‌تواند حماسی و غرور‌آفرین باشد. می‌تواند پدیدآورنده اسطوره‌ها یا ستایش‌گر خوبی‌ها و نوید دهنده جهانی بهتر باشد. از منظر ساختار نیز تراژدی می‌تواند در نخستین برخورد، یعنی با همان طرح موضوع اولیه تکمیل شود، به اوج برسد و حتی پایان یابد. از آن پس ما می‌مانیم و مخاطب. روشنفکر باقی می‌ماند و جامعه. حالا تکلیف چیست؟ راه حل ساده و سرراست که بعید است وجود داشته باشد. اگر هم باشد لزوما در قاموس هنر نمی‌گنجد که نسخه‌ای بپیچد. اما حداقل می‌توان از «امید» سخن گفت. این دیگر نه تنها با ذات هنر در تضاد نیست، بلکه حتی می‌تواند به یکی از ارکان آن بدل شود.
«ابد و یک روز» به باور من در کل فیلم خوبی بود. من کل فیلم را دوست داشتم. اما آنچه به نظرم قابل تقدیر بود، تصمیم نهایی کارگردان برای پایان‌بندی بود. تراژدی اگر نه در همان مراحل ابتدایی فیلم، که دست‌کم در دقایقی مانده به انتهای فیلم تکمیل شده بود. حالا می‌خواهید با مخاطب چه کنید؟ نابودش کنید؟ روح ضربه خورده و احساسات تحریک شده‌اش را له و لورده کنید؟ یا اینکه به عنوان صحنه پایانی، روزنه‌ای از امید برای تنفس باقی بگذارید؟ این فیلم می‌توانست حدود ۳ دقیقه زودتر تمام شود. (در صحنه داخل ماشین و تماشای خیابان از پس حرکت برف‌پاکن) و یک پایان به شدت تلخ، مایوس و ویران‌کننده را رقم بزند. من واقعا از کارگردان متشکرم که این کار را نکرد و یک تکمله ساده برای باز کردن یک منفذ تنفس به فیلم اضافه کرد.
پی‌نوشت:
* البته این مساله یک استثنا دارد. گاهی برخی معضلات هستند که اصلا دیده نشده یا کمتر شناخته شده هستند. طرح این مشکلات خودش می‌تواند گام نخست برای دیده شدن و سپس تدبیر یک درمان باشد. مثل فیلم‌هایی که در مورد «تراجنس»ها یا «کودک‌آزاری» ساخته شد و به نظرم گام‌های مثبتی بودند. اما موضوع این یادداشت معضلاتی است از جنس فقر اقتصادی یا فرهنگی که کسی نمی‌تواند ادعا کند دیده نشده‌اند.
** اتفاقا یکی از پیامدهای مستقیم و طبیعی و حتی درست این فهم نادرست خالقان آثار هنری، از دست دادن مخاطبان است. به طرزی که می‌بینیم چه به روز ادبیات داستانی ما آمده است.
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
معصیت بی‌لذت
#A050
آرمان امیری @ArmanParian - پس از پیروزی قاطع و یکجانبه در جنگ‌های معروفِ شش روزه، ارتش اسراییل توانست برای سال‌های سال تصویر یک ارتش استثنایی از خود خلق کند. بسیاری چنان محو سایه این تصویر افسانه‌ای شدند که حتی آن را «ارتش شکست‌ناپذیر» خواندند. سایه سنگین ارعاب ارتش شکست‌ناپذیر دست‌کم تا سال ۲۰۰۶ ادامه پیدا کرد. زمانی که یک حماقت همه چیز را بر باد داد. سال‌ها پس از عقب‌نشینی یک جانبه از جنوب لبنان، ارتش اسراییل دوباره ریسک ورود به خاک این کشور را پذیرفت. داعیه دفاع از امنیت ملی و استراتژی تهاجم پیش‌گیرانه همان اشتباه مرگ‌باری بود که حزب‌الله انتظارش را می‌کشید. خاک لبنان، از هر نظر زمین بازی حزب‌الله بود. هرچند در نهایت هزینه‌های وارد شده به طرفین قابل مقایسه نبود (حدود ۱۵۰ کشته از اسراییل در برابر حدود ۱۵۰۰ لبنانی) اما آنکه چیز بیشتری برای از دست دادن داشت به بازنده بزرگ‌تر تبدیل شد. کمترین نتیجه کار، پایان مفتضحانه یک افسانه ۴۰ ساله بود. «ارتش شکست‌ناپذیر»، بدون کسب هیچ دستاوردی، در اذهان عمومی به ارتش شکست خورده بدل شد و همان میزان که روحیه‌اش را از دست داد، به دشمنان‌اش شجاعت و روحیه را بازگرداند.
با گذشت ۲۵ سال از پایان جنگ هشتساله، کمترین افتخار ارتش ایران آن بود که یک تنه توانست در برابر بزرگ‌ترین ارتش زمینی منطقه مقاوت کند. آن هم در شرایطی که نه تنها کشورهای غربی مستقیم و غیرمستقیم از دولت عراق حمایت می‌کردند، بلکه اکثر قریب به اتفاق کشورهای عربی منطقه، با اعزام پول، سلاح و حتی نیرو در کنار صدام قرار گرفته بودند. بدین ترتیب، شکست پروژه اشغال ایران، فقط شکست صدام و ارتش عراق نبود. دست‌کم تصویری که از پایان جنگ بر جای ماند آن بود که مجموع قدرت نظامی تمامی کشورهای عربی منطقه نیز نمی‌تواند ارتش ایران را از پای درآورد. این تصویر اقتدارآمیز برای ربع قرن به کابوس بسیاری از کشورهای منطقه بدل شد و آنان را وادار ساخت که با هزینه کرد سالانه میلیاردها دلار به بزرگ‌ترین خریداران اسلحه در جهان بدل شوند، اما همچنان از خوف قدرت نظامی ایران در امان نمانند. حالا اما، باز هم تاریخ ورق خورده است.
دو هفته پیش، خبر رسمی اعزام «تیپ ۶۵ نیروهای ویژه هوابرد» (نوهد) به سوریه منتشر شد. بدین ترتیب، پنج سال پس از خیزش شهروندان سوری علیه دیکتاتوری اسد، سرانجام دخالت نظامی ایران در این کشور از شکل غیررسمی حضور مستشاران سپاهی و مزدبگیران افغان، به شکل حضور رسمی ارتش کشور تغییر یافت. آن هم ارتشی که تجربیات خاص خودش را از جنگ هشت ساله به همراه داشت.
حتی یک مرور غیرحرفه‌ای بر تاریخچه شکست‌ها و پیروزی‌های جنگ هشتساله به خوبی نشان می‌دهد که ارتش ما تنها در شرایط دفاغ در خاک خودی دست بالا را داشته است. به صورت متقابل، هرگاه پا را از مرزها بیرون گذاشتیم با شکست‌های سنگین و تلفات بالا مواجه شدیم. بی هیچ تردیدی، تک‌تک‌فرماندهان ارتش این تجربیات را از لحظه به لحظه جنگ هشتساله به یادگار دارند، اما به نظر می‌رسد سیاست‌گذاران استراتژی «هلال شیعی» و علاقمندان به تشکیل «عمق استراتژیک در منطقه» خود را بی‌نیاز از به کار بستن چنین تجربیاتی قلمداد کرده‌اند.
کلاه‌سبزهای ارتش ایران طی کمتر از ۱۰ روز گرفتار چند حمله و کمین شده‌اند. شمار کشده‌شدگان را منابع مختلف به صورت‌های متفاوت اعلام کرده‌اند اما نخستین پیامد روانی و رسانه‌ای این تلفات موجی از شادی و هلهله بوده است از جانب تمام آنانی که ۲۵ سال تمام زیر سایه سنگین ارتش ایران کمر خم کرده بودند. حالا خیلی‌ها می‌توانند با خیال راحت بنشینند و فرو رفتن زبده‌ترین نیرهای نظامی ما را در باتلاقی بی‌سرانجام نظاره کنند. ارتشی که تسلیم قدرت هیچ دشمنی نشده بود، حالا باید تاوان سوداگری‌های یک سیاست نامبارک را نه فقط با خون، که با آبروی خودش بپردازد.
می‌گویند زمانی امیرالمونین وارد دیاری شد و مردم در پیشوازش سجده کرده و به خاک افتادند. در برابر این کارشان گفت: «چه معصیت بی‌لذتی»! حالا باید دید با این اوصاف، حکایت وضعیت ما چه توصیفی دارد؟ مایی که میلیون‌ها دلار از ثروت کشور، جان سربازان و جوانان‌اش و آبرو و اعتبار ارتش مقتدرش را فدا کرده‌ایم برای دفاع از دیکتاتور سفاکی که دست‌اش تا مرفق به خون شهروندان خودش آغشته است. هزینه کرده‌ایم تا روز به روز در میان کشورهای منطقه منفورتر، منزوی‌تر و در پیشگاه تاریخ روسیاه شویم.
کانال «مجمع دیوانگان» @DivaneSara
#A050
آرمان امیری @ArmanParian - پس از پیروزی قاطع و یکجانبه در جنگ‌های معروفِ شش روزه، ارتش اسراییل توانست برای سال‌های سال تصویر یک ارتش استثنایی از خود خلق کند. بسیاری چنان محو سایه این تصویر افسانه‌ای شدند که حتی آن را «ارتش شکست‌ناپذیر» خواندند. سایه سنگین ارعاب ارتش شکست‌ناپذیر دست‌کم تا سال ۲۰۰۶ ادامه پیدا کرد. زمانی که یک حماقت همه چیز را بر باد داد. سال‌ها پس از عقب‌نشینی یک جانبه از جنوب لبنان، ارتش اسراییل دوباره ریسک ورود به خاک این کشور را پذیرفت. داعیه دفاع از امنیت ملی و استراتژی تهاجم پیش‌گیرانه همان اشتباه مرگ‌باری بود که حزب‌الله انتظارش را می‌کشید. خاک لبنان، از هر نظر زمین بازی حزب‌الله بود. هرچند در نهایت هزینه‌های وارد شده به طرفین قابل مقایسه نبود (حدود ۱۵۰ کشته از اسراییل در برابر حدود ۱۵۰۰ لبنانی) اما آنکه چیز بیشتری برای از دست دادن داشت به بازنده بزرگ‌تر تبدیل شد. کمترین نتیجه کار، پایان مفتضحانه یک افسانه ۴۰ ساله بود. «ارتش شکست‌ناپذیر»، بدون کسب هیچ دستاوردی، در اذهان عمومی به ارتش شکست خورده بدل شد و همان میزان که روحیه‌اش را از دست داد، به دشمنان‌اش شجاعت و روحیه را بازگرداند.
با گذشت ۲۵ سال از پایان جنگ هشتساله، کمترین افتخار ارتش ایران آن بود که یک تنه توانست در برابر بزرگ‌ترین ارتش زمینی منطقه مقاوت کند. آن هم در شرایطی که نه تنها کشورهای غربی مستقیم و غیرمستقیم از دولت عراق حمایت می‌کردند، بلکه اکثر قریب به اتفاق کشورهای عربی منطقه، با اعزام پول، سلاح و حتی نیرو در کنار صدام قرار گرفته بودند. بدین ترتیب، شکست پروژه اشغال ایران، فقط شکست صدام و ارتش عراق نبود. دست‌کم تصویری که از پایان جنگ بر جای ماند آن بود که مجموع قدرت نظامی تمامی کشورهای عربی منطقه نیز نمی‌تواند ارتش ایران را از پای درآورد. این تصویر اقتدارآمیز برای ربع قرن به کابوس بسیاری از کشورهای منطقه بدل شد و آنان را وادار ساخت که با هزینه کرد سالانه میلیاردها دلار به بزرگ‌ترین خریداران اسلحه در جهان بدل شوند، اما همچنان از خوف قدرت نظامی ایران در امان نمانند. حالا اما، باز هم تاریخ ورق خورده است.
دو هفته پیش، خبر رسمی اعزام «تیپ ۶۵ نیروهای ویژه هوابرد» (نوهد) به سوریه منتشر شد. بدین ترتیب، پنج سال پس از خیزش شهروندان سوری علیه دیکتاتوری اسد، سرانجام دخالت نظامی ایران در این کشور از شکل غیررسمی حضور مستشاران سپاهی و مزدبگیران افغان، به شکل حضور رسمی ارتش کشور تغییر یافت. آن هم ارتشی که تجربیات خاص خودش را از جنگ هشت ساله به همراه داشت.
حتی یک مرور غیرحرفه‌ای بر تاریخچه شکست‌ها و پیروزی‌های جنگ هشتساله به خوبی نشان می‌دهد که ارتش ما تنها در شرایط دفاغ در خاک خودی دست بالا را داشته است. به صورت متقابل، هرگاه پا را از مرزها بیرون گذاشتیم با شکست‌های سنگین و تلفات بالا مواجه شدیم. بی هیچ تردیدی، تک‌تک‌فرماندهان ارتش این تجربیات را از لحظه به لحظه جنگ هشتساله به یادگار دارند، اما به نظر می‌رسد سیاست‌گذاران استراتژی «هلال شیعی» و علاقمندان به تشکیل «عمق استراتژیک در منطقه» خود را بی‌نیاز از به کار بستن چنین تجربیاتی قلمداد کرده‌اند.
کلاه‌سبزهای ارتش ایران طی کمتر از ۱۰ روز گرفتار چند حمله و کمین شده‌اند. شمار کشده‌شدگان را منابع مختلف به صورت‌های متفاوت اعلام کرده‌اند اما نخستین پیامد روانی و رسانه‌ای این تلفات موجی از شادی و هلهله بوده است از جانب تمام آنانی که ۲۵ سال تمام زیر سایه سنگین ارتش ایران کمر خم کرده بودند. حالا خیلی‌ها می‌توانند با خیال راحت بنشینند و فرو رفتن زبده‌ترین نیرهای نظامی ما را در باتلاقی بی‌سرانجام نظاره کنند. ارتشی که تسلیم قدرت هیچ دشمنی نشده بود، حالا باید تاوان سوداگری‌های یک سیاست نامبارک را نه فقط با خون، که با آبروی خودش بپردازد.
می‌گویند زمانی امیرالمونین وارد دیاری شد و مردم در پیشوازش سجده کرده و به خاک افتادند. در برابر این کارشان گفت: «چه معصیت بی‌لذتی»! حالا باید دید با این اوصاف، حکایت وضعیت ما چه توصیفی دارد؟ مایی که میلیون‌ها دلار از ثروت کشور، جان سربازان و جوانان‌اش و آبرو و اعتبار ارتش مقتدرش را فدا کرده‌ایم برای دفاع از دیکتاتور سفاکی که دست‌اش تا مرفق به خون شهروندان خودش آغشته است. هزینه کرده‌ایم تا روز به روز در میان کشورهای منطقه منفورتر، منزوی‌تر و در پیشگاه تاریخ روسیاه شویم.
کانال «مجمع دیوانگان» @DivaneSara
دست و پای دیپلماسی را بسته‌ایم.
#N008
امیرعلی نصراله‌زاده @AmirA_N - در بیانیه نشست سازمان همکاری‌های اسلامی، علاوه بر حزب‌الله لبنان که به اقداماتی مخل امنیت منطقه و کشورهای سازمان متهم شده، چهار بند ضد ایرانی هم گنجانده شده که پس از تلاش‌های ایران، پیروزی بدست آمده به قرائت نشدن بیانیه و حضور نیافتن رئیس‌جمهوری مصر تقلیل یافته است. این اتفاق ازین جهت نگران‌کننده است که حضور ایران در منطقه را مشکل‌تر خواهد کرد. در همین زمان برخی هم‌وطنان ما در شبکه‌های اجتماعی مشغول پراکندن سخنان آقای ظریف در لزوم تقویت قوای موشکی و مذاکره‌ناپذیری برنامه موشکی هستند.
درصد موافین با توافق هسته‌ای در آمریکا از دو سال پیش به این سو کاهش یافته است. بخشی از این کاهش، نتیجه تداوم مخالفت جمهوری‌خواهان با توافق هسته‌ای است. میچ مکانل رهبر جمهوری‌خواهان سنا، مصرانه پیگیر گذراندن مصوبه‌ای برای تغییر یا لغو توافق است. با وجود این شرایط، توافق هسته‌ای هنوز مورد قبول و موافقت بخش بزرگی از مردم آمریکاست. چرا مردم قدرتمندترین کشور اقتصادی و نظامی دنیا از توافق با ایران پشتیبانی می‌کنند؟ منتقدان جنگ عراق از هزینه مالی و مخصوصا جانی کشورشان در نبردی «نامشروع» آن‌سوی کره زمین دل خوشی ندارند. جنگ و درگیریِ دیگری نمی‌خواهند و بنظرشان آمریکا همین امروز به اندازه کافی متحمل هزینه‌های نالازمی در نقاط مختلف دنیاست و هزینه بیشتر در جایی که امنیت آمریکا مستقیما مورد تهدید نیست، ضرورتی ندارد.
جنگ‌های نیابتی و پشتیبانی از گروه‌هایی شبه‌نظامی یا مخالف دولت‌های منطقه بخشی از رفتار منطقه‌ای ایران است. ما در اوج حضور نظامی آمریکا در عراق متهم به ماجراجویی در معرکه سنی و شیعه بودیم. اتهامی که تا نسبت دادن بعضی از بمب‌گذاری‌ها به شیعیان تحت حمایت ایران هم پیش رفت. این اتهامات هیچ‌گاه به حدی نبود که مانع حضور مشروع ایران در منطقه و عراق باشد. بعد از گسترش بهار عربی و آغاز ناآرامی‌ها در بحرین، اتهامات ایران از سطح حمایت مالی و سیاسی تجاوز نکرد. در یمن مدت‌هاست بین فرستادن کمک‌های مالی و انسان‌دوستانه از طرف خودمان و ادعای دیگران در تجهیز مخالفان سرگردان بوده‌ایم. امروز دیگر کسی نمی‌تواند ادعای مقامات در مورد حضور مستشاری در سوریه را باور کند. تلفات سپاه و نیروهای مهاجری که با روالی نامعلوم به سوریه فرستاده می‌شوند برکسی پوشیده نیست. ورود ارتش هم تنها مرحله جدیدی از این حضور نظامی‌ست. مشروعیت این حضور با بهانه جلوگیری از ورود داعش به کشور توجیه می‌شود. اما در گزارش‌هایی که از سوریه می‌رسد، ایران را به جای نزاع با داعش، در نبرد با سایر نیروهای مسلحِ مخالف اسد می‌بینیم.
عراق همسایه ماست و ثبات و امنیت داخلی‌اش در تأمین امنیت ایران مهم است. بنابرین توجه به داعش و شبه‌نظامیان بر هم زننده نظم کشور همسایه غیر موجه نخواهد بود. اما در همین مورد نیز تجربه‌هایی جهانی وجود دارد که مورد توجه قرار نگرفته‌اند. دولت بوش در تهدیدآمیز نشان دادن عراق برای جامعه خود نسبتا موفق بود. با حمایت داخلی، بدون پشتیبانی جامعه جهانی و تصویب شورای امنیت و تنها با همکاری بریتانیا، جنگ عراق بدل به افتضاحی سیاسی برای بوش و حامیانش شد. بعد از سرکوب بهار عربی در سوریه و تبدیل آن به جنگ داخلی، اوباما با یادآوری اشتباه بوش تأکید می‌کرد که آمریکا بدون همکاری با سایر کشورهای جهان و مخصوصا کشورهای منطقه در سوریه دخالت نظامی نخواهد داشت. اکنون نزدیک به شصت کشور از این حضور حمایت سیاسی می‌کنند و به حضور نظامی و نقش آمریکا و سایر کشورهای منطقه در سوریه مشروعیت می‌بخشند.
پیام دوستی و برادری در نشست سازمان همکاری‌های اسلامی اثربخش نبوده است. پیام دوستی تنها زمانی ضمیمه دیپلماسی برد-برد می‌شود که محدودیت‌هایی برای پیش‌برد انگیزه‌های خود قائل باشیم و دم خروس ادعاهای‌مان بیرون نزده باشد. ویژگی‌هایی که از همه نظر در رفتار جمهوری اسلامی در منطقه غايب است: ایران در سوریه به نفع اسد حضور نظامی دارد و بر ماندن جنایتکاری چون او در مسند قدرت اصرار می‌کند. موشک‌های دوربردی آزمایش می‌کند که پیام عبری آن تنها در صدا و سیما و حالا شبکه‌های اجتماعی ایرانی است که توجیه دفاعی دارد و از گروه‌هایی شبه نظامی حمایت می‌کند که با دولت‌های منطقه در نزاع هستند. با این شرایط تصور اینکه دیپلماسی برد-برد تنها به علت کارشکنی رهبران عرب راه به جایی نمی‌برد، جای تعجب دارد.
بهره‌بردن از ثمرات رفع تحریم شاید در گرو عادی سازی رابطه با آمریکا نباشد، اما بدون عادی‌سازی روابط در منطقه و جهان ممکن نخواهد بود.
کانال «مجمع دیوانگان» @DivaneSara
#N008
امیرعلی نصراله‌زاده @AmirA_N - در بیانیه نشست سازمان همکاری‌های اسلامی، علاوه بر حزب‌الله لبنان که به اقداماتی مخل امنیت منطقه و کشورهای سازمان متهم شده، چهار بند ضد ایرانی هم گنجانده شده که پس از تلاش‌های ایران، پیروزی بدست آمده به قرائت نشدن بیانیه و حضور نیافتن رئیس‌جمهوری مصر تقلیل یافته است. این اتفاق ازین جهت نگران‌کننده است که حضور ایران در منطقه را مشکل‌تر خواهد کرد. در همین زمان برخی هم‌وطنان ما در شبکه‌های اجتماعی مشغول پراکندن سخنان آقای ظریف در لزوم تقویت قوای موشکی و مذاکره‌ناپذیری برنامه موشکی هستند.
درصد موافین با توافق هسته‌ای در آمریکا از دو سال پیش به این سو کاهش یافته است. بخشی از این کاهش، نتیجه تداوم مخالفت جمهوری‌خواهان با توافق هسته‌ای است. میچ مکانل رهبر جمهوری‌خواهان سنا، مصرانه پیگیر گذراندن مصوبه‌ای برای تغییر یا لغو توافق است. با وجود این شرایط، توافق هسته‌ای هنوز مورد قبول و موافقت بخش بزرگی از مردم آمریکاست. چرا مردم قدرتمندترین کشور اقتصادی و نظامی دنیا از توافق با ایران پشتیبانی می‌کنند؟ منتقدان جنگ عراق از هزینه مالی و مخصوصا جانی کشورشان در نبردی «نامشروع» آن‌سوی کره زمین دل خوشی ندارند. جنگ و درگیریِ دیگری نمی‌خواهند و بنظرشان آمریکا همین امروز به اندازه کافی متحمل هزینه‌های نالازمی در نقاط مختلف دنیاست و هزینه بیشتر در جایی که امنیت آمریکا مستقیما مورد تهدید نیست، ضرورتی ندارد.
جنگ‌های نیابتی و پشتیبانی از گروه‌هایی شبه‌نظامی یا مخالف دولت‌های منطقه بخشی از رفتار منطقه‌ای ایران است. ما در اوج حضور نظامی آمریکا در عراق متهم به ماجراجویی در معرکه سنی و شیعه بودیم. اتهامی که تا نسبت دادن بعضی از بمب‌گذاری‌ها به شیعیان تحت حمایت ایران هم پیش رفت. این اتهامات هیچ‌گاه به حدی نبود که مانع حضور مشروع ایران در منطقه و عراق باشد. بعد از گسترش بهار عربی و آغاز ناآرامی‌ها در بحرین، اتهامات ایران از سطح حمایت مالی و سیاسی تجاوز نکرد. در یمن مدت‌هاست بین فرستادن کمک‌های مالی و انسان‌دوستانه از طرف خودمان و ادعای دیگران در تجهیز مخالفان سرگردان بوده‌ایم. امروز دیگر کسی نمی‌تواند ادعای مقامات در مورد حضور مستشاری در سوریه را باور کند. تلفات سپاه و نیروهای مهاجری که با روالی نامعلوم به سوریه فرستاده می‌شوند برکسی پوشیده نیست. ورود ارتش هم تنها مرحله جدیدی از این حضور نظامی‌ست. مشروعیت این حضور با بهانه جلوگیری از ورود داعش به کشور توجیه می‌شود. اما در گزارش‌هایی که از سوریه می‌رسد، ایران را به جای نزاع با داعش، در نبرد با سایر نیروهای مسلحِ مخالف اسد می‌بینیم.
عراق همسایه ماست و ثبات و امنیت داخلی‌اش در تأمین امنیت ایران مهم است. بنابرین توجه به داعش و شبه‌نظامیان بر هم زننده نظم کشور همسایه غیر موجه نخواهد بود. اما در همین مورد نیز تجربه‌هایی جهانی وجود دارد که مورد توجه قرار نگرفته‌اند. دولت بوش در تهدیدآمیز نشان دادن عراق برای جامعه خود نسبتا موفق بود. با حمایت داخلی، بدون پشتیبانی جامعه جهانی و تصویب شورای امنیت و تنها با همکاری بریتانیا، جنگ عراق بدل به افتضاحی سیاسی برای بوش و حامیانش شد. بعد از سرکوب بهار عربی در سوریه و تبدیل آن به جنگ داخلی، اوباما با یادآوری اشتباه بوش تأکید می‌کرد که آمریکا بدون همکاری با سایر کشورهای جهان و مخصوصا کشورهای منطقه در سوریه دخالت نظامی نخواهد داشت. اکنون نزدیک به شصت کشور از این حضور حمایت سیاسی می‌کنند و به حضور نظامی و نقش آمریکا و سایر کشورهای منطقه در سوریه مشروعیت می‌بخشند.
پیام دوستی و برادری در نشست سازمان همکاری‌های اسلامی اثربخش نبوده است. پیام دوستی تنها زمانی ضمیمه دیپلماسی برد-برد می‌شود که محدودیت‌هایی برای پیش‌برد انگیزه‌های خود قائل باشیم و دم خروس ادعاهای‌مان بیرون نزده باشد. ویژگی‌هایی که از همه نظر در رفتار جمهوری اسلامی در منطقه غايب است: ایران در سوریه به نفع اسد حضور نظامی دارد و بر ماندن جنایتکاری چون او در مسند قدرت اصرار می‌کند. موشک‌های دوربردی آزمایش می‌کند که پیام عبری آن تنها در صدا و سیما و حالا شبکه‌های اجتماعی ایرانی است که توجیه دفاعی دارد و از گروه‌هایی شبه نظامی حمایت می‌کند که با دولت‌های منطقه در نزاع هستند. با این شرایط تصور اینکه دیپلماسی برد-برد تنها به علت کارشکنی رهبران عرب راه به جایی نمی‌برد، جای تعجب دارد.
بهره‌بردن از ثمرات رفع تحریم شاید در گرو عادی سازی رابطه با آمریکا نباشد، اما بدون عادی‌سازی روابط در منطقه و جهان ممکن نخواهد بود.
کانال «مجمع دیوانگان» @DivaneSara
«میلیتاریسم غیر نظامی»
#A051
آرمان امیری @ArmanParian - تلاش برای فرار از بحران‌های داخلی، همواره یکی از ریشه‌های سیاست تهاجمی و نظامی بوده است. بارزترین مصداق این فرار به جلو را در سرانجام محتوم جنبش‌های فاشیستی مشاهده می‌کنیم. به باور «هانا آرنت»، جنبش فاشیستی، پس از کسب قدرت دو راه پیش رو دارد. یا باید با ویژگی «جنبشی» خود وداع کند، که در آن صورت بدنه اصلی حامیان خود را از دست خواهد داد. یا باید بهانه‌های جدیدی برای تداوم جنبش پیدا کند. جنگ، بهترین این بهانه‌ها است. از سوی دیگر، «وهلر» اعتقاد داشت حتی امپریالیسم هم واکنش سیاستمداران به بحران‌های داخلی است. او در نظریه «امپریالیسم اجتماعی»، مدعی شد حکام جامعه، در جریان فرآیند صنعتی شدن، ناچار هستند به شیوه‌های نوینی از منافع و امتیازات خود دفاع کنند. امپریالیسم و تجاوز خارجی یکی از این شیوه‌ها است. بدین ترتیب، وهلر اعتقاد داشت که امپریالیسم «بیسمارک» را هم سیاست داخلی او تعیین می‌کرده است.
تمامی موارد فوق صرفا می‌توانند تبیین‌گر دلایل گرایش برخی سیاستمداران به روی‌کردهای نظامی باشند؛ اما هنوز یک طرف دیگر ماجرا کاملا گنگ و ناشناخته است: «اگر سیاستمداران برای فرار از بحران‌های مدیریتی خود به سمت جنگ‌طلبی کشیده می‌شوند، شهروندان چرا باید با آن‌ها همراهی کنند؟»
به صورت منطقی انتظار می‌رود شهروند پرسش‌گر، در مقابل گرایش سیاستمداران به راه‌حل‌های نظامی مقاومت کرده و از آنان بخواهد برای مسایل احتمالی، راه‌کارهای دیگری تدبیر کنند. طبیعتا وظیفه شهروندان این نیست که دقیقا تشخیص بدهند چه راهکاری؟ اگر قرار بود همه کار را شهروندان انجام دهند دیگر چه نیازی به سیاستمداران بود؟ وظیفه شهروند پرسش و مطالبه‌گری است. باقی ماجرا بر عهده سیاستمداران است که به قول معروف «یا راهی بیابند، یا راهی بسازند».
دلایل منطقی که انتظار مخالفت شهروندان با نظامی‌گری را ایجاد می‌کند فراوان و مشخص هستند. از ساده‌ترین خطرات نظامی‌گری (مثل کشته شدن شهروندان یا ویرانی کشور) گرفته، تا هزینه‌های بالای جنگ که می‌تواند خرج عمران کشور و رفاه مردم شود، و البته انگیزه‌های معنوی، همچون مخالفت با کشتار انسان‌های دیگر. با این حال به عینه می‌توانیم ببینیم که در موارد فراوانی، بخشی از شهروندان به همراه و حتی مشوق استراتژی‌های نظامی بدل می‌شوند.
«میلیتاریسم» به صورت کلاسیک، نوعی انحراف در کارکردهای ارتش محسوب می‌شود. «میلیتاریسم نظامی»، به معنی تسلط نظامیان بر کلیه امور و شئون کشورداری است. مصداق آن را در برخی حکومت‌های نظامی، به ویژه رژیم‌های برآمده از کودتا می‌بینیم. با این حال، «میلیتاریسم نظامی»، تنها نوع میلیتاریسم نیست.
«میلیتاریسم غیرنظامی»، بر خلاف نسخه نظامی‌اش، نشان‌گر سیطره مستقیم ارتش بر ارکان اجتماعی نیست. «حسین بشیریه» در این مورد می‌نویسد: «میلیتاریسم غیرنظامی، در نتیجه غلبه روحیه نظامی در جامعه و در دولت و در بین مردم پیدا می‌شود». (جامعه‌شناسی سیاسی، حسین بشیریه) در این شکل از میلیتاریسم، این شیوه‌های اندیشه و رفتارهای نظامی است که به زندگی و فرهنگ سیاسی و اجتماعی جامعه رسوخ می‌کند. «در این معنا میلیتاریسم به شکل اشتیاق جامعه نسبت به آرمان‌های نظامی در روند تکوین ناسیونالیسم و دولت ملی مدرن ظاهر می‌شود». اینجا دیگر جایی است که بدل شدن به یک «ابدقدرت نظامی»، نه از منظر منافع اقتصادی (آنگونه که به صورت طبیعی سابقه داشته و انتظار می‌رود)، بلکه به گونه‌ای برای پوشش خلل‌های هویتی، ضعف‌های فرهنگی و ای بسا همچون مرهمی بر عقده‌های حقارت شخصی/ملی بروز پیدا می‌کند.
نوستالژی غرور و افتخارات دیرین ملی همچون احیای یک امپراطوری؛ سودای سیطره بر جهان همچون هدف نهایی یک آرمانشهر مذهبی و یا پیمودن راه میان‌بری در جبران شکاف عظیم با دستاوردهای عینی دیگر ملل جهان، همه و همه می‌توانند عوامل محرکی در دامن زدن به انگیزه‌های «میلیتاریسم غیرنظامی» باشند. با این حال، همچنان نمی‌توان و نباید از ریشه‌های درونی و مادی این عارضه اجتماعی غافل ماند. میلیتاریسم اجتماعی، تنها در دوره‌های گذار، رکود و البته بن‌بست‌های اجتماعی و اقتصادی امکان بروز و ظهور دارد. در جوامعی که روند توسعه اقتصادی و سیاسی سیر منطقی و منظم خود را طی می‌کند سیاستمداران دلیلی برای خروج از مسیرهای معمول دیپلماسی ندارند، شهروندان نیز انگیزه‌های شخصی و هویتی خود را در ظرفیت‌های معمول زندگی پی می‌گیرند.
پی‌نوشت:
در ریشه‌یابی‌های روانی و اجتماعی پدیده «میلیتاریسم غیرنظامی» بیشتر خواهم نوشت.
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
#A051
آرمان امیری @ArmanParian - تلاش برای فرار از بحران‌های داخلی، همواره یکی از ریشه‌های سیاست تهاجمی و نظامی بوده است. بارزترین مصداق این فرار به جلو را در سرانجام محتوم جنبش‌های فاشیستی مشاهده می‌کنیم. به باور «هانا آرنت»، جنبش فاشیستی، پس از کسب قدرت دو راه پیش رو دارد. یا باید با ویژگی «جنبشی» خود وداع کند، که در آن صورت بدنه اصلی حامیان خود را از دست خواهد داد. یا باید بهانه‌های جدیدی برای تداوم جنبش پیدا کند. جنگ، بهترین این بهانه‌ها است. از سوی دیگر، «وهلر» اعتقاد داشت حتی امپریالیسم هم واکنش سیاستمداران به بحران‌های داخلی است. او در نظریه «امپریالیسم اجتماعی»، مدعی شد حکام جامعه، در جریان فرآیند صنعتی شدن، ناچار هستند به شیوه‌های نوینی از منافع و امتیازات خود دفاع کنند. امپریالیسم و تجاوز خارجی یکی از این شیوه‌ها است. بدین ترتیب، وهلر اعتقاد داشت که امپریالیسم «بیسمارک» را هم سیاست داخلی او تعیین می‌کرده است.
تمامی موارد فوق صرفا می‌توانند تبیین‌گر دلایل گرایش برخی سیاستمداران به روی‌کردهای نظامی باشند؛ اما هنوز یک طرف دیگر ماجرا کاملا گنگ و ناشناخته است: «اگر سیاستمداران برای فرار از بحران‌های مدیریتی خود به سمت جنگ‌طلبی کشیده می‌شوند، شهروندان چرا باید با آن‌ها همراهی کنند؟»
به صورت منطقی انتظار می‌رود شهروند پرسش‌گر، در مقابل گرایش سیاستمداران به راه‌حل‌های نظامی مقاومت کرده و از آنان بخواهد برای مسایل احتمالی، راه‌کارهای دیگری تدبیر کنند. طبیعتا وظیفه شهروندان این نیست که دقیقا تشخیص بدهند چه راهکاری؟ اگر قرار بود همه کار را شهروندان انجام دهند دیگر چه نیازی به سیاستمداران بود؟ وظیفه شهروند پرسش و مطالبه‌گری است. باقی ماجرا بر عهده سیاستمداران است که به قول معروف «یا راهی بیابند، یا راهی بسازند».
دلایل منطقی که انتظار مخالفت شهروندان با نظامی‌گری را ایجاد می‌کند فراوان و مشخص هستند. از ساده‌ترین خطرات نظامی‌گری (مثل کشته شدن شهروندان یا ویرانی کشور) گرفته، تا هزینه‌های بالای جنگ که می‌تواند خرج عمران کشور و رفاه مردم شود، و البته انگیزه‌های معنوی، همچون مخالفت با کشتار انسان‌های دیگر. با این حال به عینه می‌توانیم ببینیم که در موارد فراوانی، بخشی از شهروندان به همراه و حتی مشوق استراتژی‌های نظامی بدل می‌شوند.
«میلیتاریسم» به صورت کلاسیک، نوعی انحراف در کارکردهای ارتش محسوب می‌شود. «میلیتاریسم نظامی»، به معنی تسلط نظامیان بر کلیه امور و شئون کشورداری است. مصداق آن را در برخی حکومت‌های نظامی، به ویژه رژیم‌های برآمده از کودتا می‌بینیم. با این حال، «میلیتاریسم نظامی»، تنها نوع میلیتاریسم نیست.
«میلیتاریسم غیرنظامی»، بر خلاف نسخه نظامی‌اش، نشان‌گر سیطره مستقیم ارتش بر ارکان اجتماعی نیست. «حسین بشیریه» در این مورد می‌نویسد: «میلیتاریسم غیرنظامی، در نتیجه غلبه روحیه نظامی در جامعه و در دولت و در بین مردم پیدا می‌شود». (جامعه‌شناسی سیاسی، حسین بشیریه) در این شکل از میلیتاریسم، این شیوه‌های اندیشه و رفتارهای نظامی است که به زندگی و فرهنگ سیاسی و اجتماعی جامعه رسوخ می‌کند. «در این معنا میلیتاریسم به شکل اشتیاق جامعه نسبت به آرمان‌های نظامی در روند تکوین ناسیونالیسم و دولت ملی مدرن ظاهر می‌شود». اینجا دیگر جایی است که بدل شدن به یک «ابدقدرت نظامی»، نه از منظر منافع اقتصادی (آنگونه که به صورت طبیعی سابقه داشته و انتظار می‌رود)، بلکه به گونه‌ای برای پوشش خلل‌های هویتی، ضعف‌های فرهنگی و ای بسا همچون مرهمی بر عقده‌های حقارت شخصی/ملی بروز پیدا می‌کند.
نوستالژی غرور و افتخارات دیرین ملی همچون احیای یک امپراطوری؛ سودای سیطره بر جهان همچون هدف نهایی یک آرمانشهر مذهبی و یا پیمودن راه میان‌بری در جبران شکاف عظیم با دستاوردهای عینی دیگر ملل جهان، همه و همه می‌توانند عوامل محرکی در دامن زدن به انگیزه‌های «میلیتاریسم غیرنظامی» باشند. با این حال، همچنان نمی‌توان و نباید از ریشه‌های درونی و مادی این عارضه اجتماعی غافل ماند. میلیتاریسم اجتماعی، تنها در دوره‌های گذار، رکود و البته بن‌بست‌های اجتماعی و اقتصادی امکان بروز و ظهور دارد. در جوامعی که روند توسعه اقتصادی و سیاسی سیر منطقی و منظم خود را طی می‌کند سیاستمداران دلیلی برای خروج از مسیرهای معمول دیپلماسی ندارند، شهروندان نیز انگیزه‌های شخصی و هویتی خود را در ظرفیت‌های معمول زندگی پی می‌گیرند.
پی‌نوشت:
در ریشه‌یابی‌های روانی و اجتماعی پدیده «میلیتاریسم غیرنظامی» بیشتر خواهم نوشت.
کانال «مجمع دیوانگان» @Divanesara
بازگشت مقتدی صدر
#M008
کریشنادو کالامور-نشریه اتلنتیک
ترجمه محمد افخمی @Mohamad_Afkhami
مقتدی صدر بازگشته است. مردی که پیش‌تر از او با عناوینی چون «طاعون» و «خطرناک‌ترین مرد عراق» نام برده می‌شد. هرچند خودش و هوادارانش احتمالا مدعی‌اند که او اصلا جایی نرفته بوده که حالا بازگشته باشد. روز شنبه هفته گذشته، طرفداران این روحانی شیعه به «منطقه سبز» و قاعدتا امن بغداد حمله کردند و با اشغال مجلس، خواهان بهبود خدمات عمومی و پایان فساد شدند. آن‌ها روز یکشنبه، پس از اشغال یک شهر دیگر توسط داعش و به دنبال فرمان صدر، مجلس را ترک کردند. خروج تظاهرکنندگان مانع از بی‌ثباتی بیشتر دولت شیعه «حیدر العبادی» شد، اما همین اتفاق کافی بود که تردیدهایی جدی در مورد ثبات دولت ایجاد شود. از طرف دیگر، مشخص شد که ناآرامی‌های عراق ریشه‌هایی ورای اختلافات فرقه‌ای شیعه/سنی دارد.
ریشه‌های بحران فعلی در نظام سهمیه‌ای است که از سال ۲۰۰۳ و پس از سقوط صدام بنا شد. تصور این بود که این نظام سهمیه‌ای مانع از تسلط کامل یکی از بی‌شمار فرقه‌های حاضر در عراق، بر دیگران می‌شود. حکومت صدام در قبضه اهل سنت بود و شیعیان و گروه‌های دیگر از تبعیض شکایت داشتند. نظام جدید با این هدف طراحی شده بود که از این تفرقه‌ها جلوگیری کند. اما همانگونه که ابراهیم مرعشی، استادیار دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در الجزیره توضیح می‌دهد: «نظام سهمیه‌ای باعث می‌شود قدرت سیاستمداران تنها متکی به پیشینه قومی/فرقه‌ای‌شان باشد.»
«اما اسکای»، مشاور پیشین ارتش ایالات متحده در عراق می‌گوید: «اصلی‌ترین خطری که عراق را تهدید می‌کند، نه داعش، بلکه نظام سیاسی معیوب، فساد مصیبت‌بار و سوءمدیریت است». مجموع این شرایط، باعث تظاهرات گسترده علیه حاکمیت و تقاضاهای صدر برای حضور بیشتر تکنوکرات‌ها (و احتمالا تکنوکرات‌هایی امین‌تر) در دولت شده است.
نقش جدید مقتدی صدر، مبارزه با فساد است. او پس از سقوط صدام به عنوان یک ضدآمریکایی برای خود شهرتی دست و پا کرد. ارتش نیرومندش، «المهدی»، که با آمریکایی‌ها و سنی‌ها می‌جنگید، در سال ۲۰۰۸ منحل شد و هم اکنون تحت لوای «گروهان صلح» مشغول مبارزه با داعش است. بلوک سیاسی احرار تحت رهبری صدر، ۳۴ کرسی از ۳۲۸ کرسی انتخابات اخیر مجلس عراق را به دست آورده و بخشی از ائتلاف حاکم را تشکیل می‌دهد. مقتدی‌صدر در حال حاضر خود را بیشتر در حال مبارزه با فساد نشان می‌دهد و از رهبری فرقه‌ای فاصله گرفته است. تحت همین نقش است که از عبادی، نخست وزیر تحت حمایت ایالات متحده خواسته است تا کابینه‌ای از تکنوکرات‌ها تشکیل دهد. تقاضایی که باعث به خطر افتادن همان نظام سهمیه‌ای می‌شود.
روی کاغذ، حضور تکنوکرات‌ها می‌تواند منجر به مدیریت بهتر و فساد کمتر شود اما آنچه در عمل رخ خواهد داد محو شدن نفوذ احزاب مختلف، به خصوص احزاب شیعه خواهد بود. با این وجود، عبادی که همچون صدر یک شیعه است با این درخواست موافقت کرده است. او افراد شناخته شده و مورد احترام زیادی را به کابینه‌اش دعوت کرده و شاهد رای عدم اعتماد مجلسی با اکثریت شیعه به آن‌ها بوده است. در واکنش به این اتفاق، هواداران صدر ابتدا به تظاهرات اکتفا کردند اما در ادامه به «منطقه سبز» که رسوخ‌ناپذیر می‌نمود، هجوم بردند و مجلس را اشغال کردند. در مجلس شعارهایی مثل «شما همه دزدید» علیه دولت سر دادند. به علاوه شعارهایی هم علیه ایران داده شد. آن‌ها یکشنبه مجلس را ترک کردند اما مدعی شدند در صورتی که خواسته‌هاشان اجرایی نشود، بازخواهند گشت. هرچند، میل به همدلی با خواسته‌های صدر زیاد است اما با توجه به نقش ایران مساله بسیار پیچیده‌تر می‌شود. کشوری که به شدت خواهان اتحاد شیعیان و حفظ حاکمیت آنان بر عراق است.
آینده سیاسی عبادی در حال حاضر در امان به نظر می‌رسد. این مساله احتمالا باعث آسایش ایالات متحده است که خود هماهنگ کننده صعود عبادی به مقام نخست‌وزیری بود. نوری مالکی، نخست وزیر قبلی با دنبال کردن سیاست‌هایی تبعیض‌آمیز حمایت واشنگتن را از دست داد. هفته پیش، جو بایدن، معاون رییس جمهوری آمریکا، سفری سرزده به عراق با هدف تقویت موقعیت دولت عبادی داشت، اما نشریه گاردین متذکر می‌شود: «ظهور دوباره صدر به عنوان یک رهبر نیرومند ملی می‌تواند برای واشنگتن هم مزیت‌هایی داشته باشد. هرچند صدر سه سال از تبعید خودخواسته‌اش را در ایران گذرانده، موقعیت ملی‌گرای فعلی‌اش او را تبدیل به سنگری علیه نفوذ تهران کرده است. نفوذی که پس از خروج آمریکا از عراق فراگیر شده است. تنش‌های تندی بین صدر و رقبای شیعه‌اش وجود دارد و شبه‌نظامیان صدر با نیروهای حشدالشعبی تحت حمایت ایران درگیر شده‌اند.»
کانال «مجمع دیوانگان» @divanesara
#M008
کریشنادو کالامور-نشریه اتلنتیک
ترجمه محمد افخمی @Mohamad_Afkhami
مقتدی صدر بازگشته است. مردی که پیش‌تر از او با عناوینی چون «طاعون» و «خطرناک‌ترین مرد عراق» نام برده می‌شد. هرچند خودش و هوادارانش احتمالا مدعی‌اند که او اصلا جایی نرفته بوده که حالا بازگشته باشد. روز شنبه هفته گذشته، طرفداران این روحانی شیعه به «منطقه سبز» و قاعدتا امن بغداد حمله کردند و با اشغال مجلس، خواهان بهبود خدمات عمومی و پایان فساد شدند. آن‌ها روز یکشنبه، پس از اشغال یک شهر دیگر توسط داعش و به دنبال فرمان صدر، مجلس را ترک کردند. خروج تظاهرکنندگان مانع از بی‌ثباتی بیشتر دولت شیعه «حیدر العبادی» شد، اما همین اتفاق کافی بود که تردیدهایی جدی در مورد ثبات دولت ایجاد شود. از طرف دیگر، مشخص شد که ناآرامی‌های عراق ریشه‌هایی ورای اختلافات فرقه‌ای شیعه/سنی دارد.
ریشه‌های بحران فعلی در نظام سهمیه‌ای است که از سال ۲۰۰۳ و پس از سقوط صدام بنا شد. تصور این بود که این نظام سهمیه‌ای مانع از تسلط کامل یکی از بی‌شمار فرقه‌های حاضر در عراق، بر دیگران می‌شود. حکومت صدام در قبضه اهل سنت بود و شیعیان و گروه‌های دیگر از تبعیض شکایت داشتند. نظام جدید با این هدف طراحی شده بود که از این تفرقه‌ها جلوگیری کند. اما همانگونه که ابراهیم مرعشی، استادیار دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در الجزیره توضیح می‌دهد: «نظام سهمیه‌ای باعث می‌شود قدرت سیاستمداران تنها متکی به پیشینه قومی/فرقه‌ای‌شان باشد.»
«اما اسکای»، مشاور پیشین ارتش ایالات متحده در عراق می‌گوید: «اصلی‌ترین خطری که عراق را تهدید می‌کند، نه داعش، بلکه نظام سیاسی معیوب، فساد مصیبت‌بار و سوءمدیریت است». مجموع این شرایط، باعث تظاهرات گسترده علیه حاکمیت و تقاضاهای صدر برای حضور بیشتر تکنوکرات‌ها (و احتمالا تکنوکرات‌هایی امین‌تر) در دولت شده است.
نقش جدید مقتدی صدر، مبارزه با فساد است. او پس از سقوط صدام به عنوان یک ضدآمریکایی برای خود شهرتی دست و پا کرد. ارتش نیرومندش، «المهدی»، که با آمریکایی‌ها و سنی‌ها می‌جنگید، در سال ۲۰۰۸ منحل شد و هم اکنون تحت لوای «گروهان صلح» مشغول مبارزه با داعش است. بلوک سیاسی احرار تحت رهبری صدر، ۳۴ کرسی از ۳۲۸ کرسی انتخابات اخیر مجلس عراق را به دست آورده و بخشی از ائتلاف حاکم را تشکیل می‌دهد. مقتدی‌صدر در حال حاضر خود را بیشتر در حال مبارزه با فساد نشان می‌دهد و از رهبری فرقه‌ای فاصله گرفته است. تحت همین نقش است که از عبادی، نخست وزیر تحت حمایت ایالات متحده خواسته است تا کابینه‌ای از تکنوکرات‌ها تشکیل دهد. تقاضایی که باعث به خطر افتادن همان نظام سهمیه‌ای می‌شود.
روی کاغذ، حضور تکنوکرات‌ها می‌تواند منجر به مدیریت بهتر و فساد کمتر شود اما آنچه در عمل رخ خواهد داد محو شدن نفوذ احزاب مختلف، به خصوص احزاب شیعه خواهد بود. با این وجود، عبادی که همچون صدر یک شیعه است با این درخواست موافقت کرده است. او افراد شناخته شده و مورد احترام زیادی را به کابینه‌اش دعوت کرده و شاهد رای عدم اعتماد مجلسی با اکثریت شیعه به آن‌ها بوده است. در واکنش به این اتفاق، هواداران صدر ابتدا به تظاهرات اکتفا کردند اما در ادامه به «منطقه سبز» که رسوخ‌ناپذیر می‌نمود، هجوم بردند و مجلس را اشغال کردند. در مجلس شعارهایی مثل «شما همه دزدید» علیه دولت سر دادند. به علاوه شعارهایی هم علیه ایران داده شد. آن‌ها یکشنبه مجلس را ترک کردند اما مدعی شدند در صورتی که خواسته‌هاشان اجرایی نشود، بازخواهند گشت. هرچند، میل به همدلی با خواسته‌های صدر زیاد است اما با توجه به نقش ایران مساله بسیار پیچیده‌تر می‌شود. کشوری که به شدت خواهان اتحاد شیعیان و حفظ حاکمیت آنان بر عراق است.
آینده سیاسی عبادی در حال حاضر در امان به نظر می‌رسد. این مساله احتمالا باعث آسایش ایالات متحده است که خود هماهنگ کننده صعود عبادی به مقام نخست‌وزیری بود. نوری مالکی، نخست وزیر قبلی با دنبال کردن سیاست‌هایی تبعیض‌آمیز حمایت واشنگتن را از دست داد. هفته پیش، جو بایدن، معاون رییس جمهوری آمریکا، سفری سرزده به عراق با هدف تقویت موقعیت دولت عبادی داشت، اما نشریه گاردین متذکر می‌شود: «ظهور دوباره صدر به عنوان یک رهبر نیرومند ملی می‌تواند برای واشنگتن هم مزیت‌هایی داشته باشد. هرچند صدر سه سال از تبعید خودخواسته‌اش را در ایران گذرانده، موقعیت ملی‌گرای فعلی‌اش او را تبدیل به سنگری علیه نفوذ تهران کرده است. نفوذی که پس از خروج آمریکا از عراق فراگیر شده است. تنش‌های تندی بین صدر و رقبای شیعه‌اش وجود دارد و شبه‌نظامیان صدر با نیروهای حشدالشعبی تحت حمایت ایران درگیر شده‌اند.»
کانال «مجمع دیوانگان» @divanesara