با افتخار، انتخاب کرده ام که یک مادر باشم

▪️فردین علیخواه|جامعه شناس

✍🏼در یکی دو سال اخیر در برخی از شبکه های اجتماعی، و به طور خاص اینستاگرام، می بینیم که برخی از زنان در معرفی خود علاه بر آنکه به علایق، هنر و حرفه شان اشاره دارند «مادری» را نیز به شکل برجسته ای قید می کنند. بدون تردید انگیزه زنان از اعلام مادر بودنِ خود بر حسب وضعیت اقتصادی و اجتماعی آنان یعنی میزان تحصیلات، نوع شغل و سطح درآمدشان می تواند متفاوت باشد. برای مثال هدف گروهی از زنان، پیام به مردانی است که از طریق شبکه های اجتماعی در جستجوی ارتباط اند. قصد آنان دور کردن مردان مزاحم از خود است. بررسی های اولیه ام نشان می دهد که اینان در اقلیت اند به ویژه اگر توجه کنیم که بیشتر زنانی که در معرفی خود به مادر بودن اشاره می کنند، حداقل طبق آنچه که از صفحاتشان برداشت می شود، سعی می کنند زنانی معمولی نباشند و تلاش می کنند تا خود را متفاوت، و به تعبیری روشنفکر و امروزی نشان دهند.

نقش مادری و مادری کردن، در سال های اخیر یکی از مباحث مهم رشته های مختلف علوم انسانی شده است. یکی از دلایل اهمیت یافتن این موضوع، تبدیل مادری از امری اجباری به امری انتخابی است. در واقع بر خلاف جامعه سنتی که افراد فقط مجری هنجارهایی از پیش موجوداند در دوران جدید اما، مادر بودن تبدیل به یک تصمیم و یک انتخاب می شود. به تعبیر دیگر، زنان با توجه به شرایط و موقعیت خود درگیر این سوال چالش برانگیز می شوند که آیا علاقه، توان و امکان مادر شدن را دارند یا خیر؟ سوالی که حتی قبل تر درباره پدیده ازدواج هم می تواند طرح شود. در دنیای امروز برخی تصمیم می گیرند که با توجه به شرایط خود، از تجربه مادری صرف نظر کنند و در زندگی شان به سراغ تجارب دیگری بروند. انتخاب، خود دلیلی جهت برجسته کردن نقش مادری در صفحات شبکه های اجتماعی است. به نظر می رسد که برداشت جدیدی از مادری در حال شکل گیری است، یعنی برخی از زنان تلاش می کنند تا برداشتی مدرن از مادری خلق کنند تا به این طریق فاصله خود را از تعاریف سنتی و رایج جامعه نشان دهند. در این برداشت جدید، مادری به عمد در کنار کلماتی مانند نقاشی، عکاسی، سفر و طبیعت گردی، روزنامه نگاری، کوهنوردی، ترجمه، شعر قرار داده می شود تا تأکید شود که جایگاهی انتخاب شده، و نه تحمیلی، و یا رفتاری برآمده از سنت نیست. به علاوه، در اینجا هویتی مدرن از مادری ساخته و پرداخته می شود: من با افتخار، انتخاب کرده ام که یک مادر باشم.

جنبه دیگری از موضوع، اعتراض به وضع موجود و به طور خاص نابرابری های اجتماعی و نابرابری های جنسیتی است. امروزه مادری کردن یک شغل تمام وقت 24/7 محسوب می شود: بیست و چهار ساعت در هفت روز هفته! بسیاری از زنانی که مادر شدن را انتخاب می کنند به ناچار سایر فعالیت های خود را محدود می کنند. در عصری که فارغ از جنسیت، زن و مرد اشتیاق فراوانی برای پیشرفت و ارتقاء موقعیت اجتماعی خود دارند تصمیم برای مادر شدن انتخابی سخت می شود. این انتخاب سخت باید جایی نشان داده شود به ویژه وقتی که زنان احساس کنند که جامعه و خانواده علاقه ای ندارد تا این شغل تمام وقت و دشواری های آنرا ببیند و یا درک کنند. «نادیده انگاری جامعه» یکی از دلایل قرار دادن نقش مادری در مقابل چشمان همه است: من یک مادر هستم و مسئولیت سختی بر دوشم دارم و علیرغم این مسئولیت های سخت دارم فعالیت های دیگرم را هم انجام می دهم.

بدون تردید دلایل و انگیزه های دیگری نیز در این موضوع نقش دارند. ولی در این خصوص چند پرسش مطرح است:
🔺نخست اینکه، آیا اصرار بر نقش مادری، تداوم و بازتولید همان کلیشه های جامعه سنتی درباره مادری نیست؟ اینکه زن تا مادر نشود پخته نمی شود.
🔺دوم، وابسته کردن هویت خود به هویت دیگری، یعنی فرزند، چقدر در جهان جدید توجیه پذیر است؟ در جامعه سنتی مادران تمام زندگی شان را وقف فرزندان شان می کردند، آنان در فرزندان شان استحاله می شدند به شکلی که در مواردی پس از بزرگ شدن و رفتن فرزندان، احساس خلاء شدیدی به سراغ شان می آمد. برخی از آنان حتی از همسر خود نیز جدا می شدند چون دیگر هیچ بهانه یا فلسفه ای برای با هم بودن نمی یافتند.
🔺سوم آنکه، پس از انقلاب 57 ، هم اعضای جنبش زنان که مدافع جهان مدرن بودند و هم نهادهای رسمی جمهوری اسلامی که مدافع جهان سنت-بنیاد بودند تلاش کردند تا نمودهای زنانگی را به حاشیه ببرند. آیا می توان گفت که برجسته کردن نقش مادری، احیای زنانگی در برداشتی جدید است؟

✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر: @alikhahfardin
.....................................
https://bit.ly/38F5vgb

اشیاء مترقّی/ افکار مترقّی؟

چند سال قبل درباره آثار اجتماعی یکی از دانشگاه‌های معروف شهر تهران بر محدوده و محلۀ اطرافش مطالعه‌ای داشتیم. ساکنین مجاور این دانشگاه از پارکِ اتومبیل‌های دانشجویان در کوچه‌های باریک محله بسیار شاکی بودند و عقیده داشتند که این امر آرامش و آسایش آنان را تهدید می‌کند. برای تأیید یا رد نظرات ساکنین، مشاهدات میدانی مختلفی انجام گرفت.

مشاهدات حاکی از آن بود که دانشجویان اتومبیل‌های خود را تقریباً تا شعاع یک و نیم کیلومتری کوچه‌های منتهی به دانشگاه پارک می‌کنند. ساعت‌های مختلف کلاس‌های دانشگاه موجب می‌شد تا اهالی در همه ساعات روز و هفته شاهد تردد دانشجویان و اتومبیل‌هایشان در کوچه‌ها باشند. تردد دسته‌جمعی (رفاقتی) دانشجویان، صحبت کردن با صدای بلند تا رسیدن به اتومبیل و استفاده از موسیقی با صدای بلند و ویراژ دادن پس از سوارشدن بر اتومبیل، بر نارضایتی اهالی می‌افزود. این در حالی بود که فاصله آن دانشگاه تا اولین ایستگاه مترو کمتر از پانصد متر بود. ولی دانشجویان ترجیح می‌دادند تا با اتومبیل شخصی به دانشگاه بیایند.

برای درک بیشتر مسئله و مواجهۀ نزدیک‌تر و عمیق‌تر با موضوع، مصاحبه‌های مبسوطی با دانشجویان صورت گرفت. مطالعات نشان می‌داد که در خصوص آوردن اتومبیل به دانشگاه؛ آن‌هم اتومبیل‌های مدل‌بالا، در بین دانشجویان چشم و هم‌چشمی محسوسی جریان دارد. درواقع در بین دانشجویان سیطرۀ فرهنگ کسب تمایز از طریق نمایش کالاهای مصرفی امری شایع بوده و آنان از این طریق تلاش می‌کردند تا منزلت خود را نزد همکلاسی‌هایشان ارتقاء دهند و بدین طریق پرستیژ کسب کنند. این وضعیت تا آنجایی شدت داشت که حتی برخی از آنان در ازای انجام تکالیف درسی برای «دوستان مایه‌دارشان»، از آنان یک روز اتومبیل مدل‌بالا به امانت می‌گرفتند تا با آن به دانشگاه بیایند و آن را به رخ همکلاسی‌هایشان بکشند. دراین‌بین اما یافته‌های جانبی دیگری هم وجود داشت که در نوع خود واجد اهمیت بود. برخی از دختران دانشجو به این دلیل اتومبیل مدل‌بالا به دانشگاه می‌آوردند تا (به گفته خودشان) هر پسری به سمت آنان نرود و یا به‌عبارت‌دیگر فقط پسران «مایه‌دار» به سراغ آنان بروند. یافته دیگر آنکه بیشتر این دانشجویان اتومبیل‌های متعلق به والدینشان را به دانشگاه می‌آوردند.

دوره دانشجویی یک دوره موقت از زندگی افراد است. هدف اصلی این دوره از زندگی کسب دانش و طی مدارج دانشگاهی است. هرچند علاوه بر این‌ها، نمی‌توان از اهمیت فرایند اجتماعی شدن فرد در این دوره و تأثیر آن بر سایر مراحل زندگی او چشم‌پوشی کرد. معمولاً در بیشتر کشورهای جهان، زندگی دانشجوئی ویژگی‌های کم و بیش مشترکی دارد که اگر بخواهیم آن را در یک مؤلفه خلاصه کنیم باید به «ساده زیستی» اشاره‌کنیم. در برخی از منابع از اصطلاح «سبک زندگی دانشجویی» استفاده می‌شود. دانشجویان معمولاً فروشگاه‌های پوشاک، وسایل حمل‌ونقل، کافه ها و رستوران‌ها، باشگاه‌ها و مراکز تفریحی خاص خودشان را دارند. یکی از معیارهای مهم‌ دانشجویان در مراجعه به مراکز یادشده قیمت کالاها و خدمات آنان است. به دلیل محدودیت منابع مالی، معمولاً دانشجویان زندگی مقتصدانه‌ای دارند.

از طرف دیگر، دانشجویان در بیشتر کشورها عموماً خودشان هزینه های زندگی‌شان را تأمین می‌کنند و پس از جدا شدن از خانواده- که عموماً با ورود به دانشگاه اتفاق می‌افتد- تلاش می‌کنند با مشاغل موقت به استقلال مالی دست یابند. تجربه شخصی نگارنده این سطور از گشت‌وگذار در برخی کشورهای جهان حاکی از آن است که برای مثال مترو مهم‌ترین وسیله نقلیه دانشجویان است. همچنین کمتر دانشجویی تلاش می‌کند تا در بین همکلاسی‌های خود با به رخ کشیدن کالاهای گرانقیمت تمایزی به دست آورد. هنجاری بر زندگی دانشجویی حاکم است که این‌چنین رفتارهایی را برنمی‌تابد. عصاره این فرهنگ همانا ساده زیستی است که مهمترین رکن سبک زندگی دانشجویی است.
ادامه در صفحه بعد👇🏽

ادامه مطلب: اشیاء مترقی/افکار مترقی

به یافته های پژوهشی بازگردیم که در ابتدا به آن اشاره شد. وقتی به پیشینه دانشگاه در ایران مراجعه می‌کنیم درمی‌یابیم که دانشگاه معمولاً در جریانات اجتماعی و سیاسی کشورمان پیشرو بوده است. دانشگاه غالبا از منظری انتقادی به جریانات حاکم فرهنگی پرداخته و در این راستا تلاش کرده است تا به جامعه جهت خود-ترمیمی کمک نماید. آنچه در این نوشته به‌طور فشرده به آن اشاره شد درواقع حاکمیت تدریجی خرده فرهنگ مصرف تظاهر آمیز در سبک زندگی دانشجویی است. این امر بیانگر همراهی بخشی از دانشجویان با جریان غالب اجتماعی یعنی کسب تمایز از طریق نمایش سبک زندگی و مصرف تفاخر آمیز است. بگذارید صریح‌تر بگویم. حاکمیت چنین خرده‌فرهنگی در بین دانشجویان، بیانگر فقدان «معنا»، «نگاه»، «منظر» و «مسیر» است. گویا کسب تمایز از طریق نمایش کالاهای مصرفی، دم دست‌ترین ریسمان برای نجات از زندگی «باری به هر جهت» است.

گویی در دانشگاه امروزی، کسب تمایز از طریق «افکار مترقّی» جای خود را به کسب تمایز از طریق «اشیاء مترقّی» داده است.
▪️فردین علیخواه|جامعه شناس

🔺منبع: جوانی، ماهنامه تخصصی جوانان ایران
✅ارسال نظر برای نویسنده: @alikhahfardin

🔺🔺🔺🔺🔺حدود چهار سال است که مطالبم را در این کانال منتشر می کنم. کتاب « تا طلاق نگرفتند کتاب ننوشتند» مجموعه نخست و گزیده ای از برخی از نوشته های عمومی ام در دو سال اول تأسیس کانال است که توسط نشر هنوز منتشر شد و امیدوارم به زودی بتوانم نوشته های دو سال گذشته را نیز منتشر کنم. چاپ نخست کتاب در حدود شش ماه پس از انتشار به اتمام رسید و این هفته چاپ دوم آن عرضه شد. مکتوب کردن این نوشته ها در قالب کتاب به ماندگاری مطالب کمک بیشتری می کرد. به علاوه بسیاری از افراد و از جمله نگارنده این سطور به مطالعه مطالب و نوشته ها در قالب کتاب بیشتر علاقه مند است تا صفحه گوشی یا لپ تاپ. کتاب امکان تأمل بیشتری را فراهم می کند.
اگر دوست دارید که برخی از نوشته های مرا در قالب کتاب به یادگار داشته باشید می توانید کتاب را تهیه کنید.🔺🔺🔺

🔘🔘نام کتاب برگرفته از عنوان یکی از نوشته هایی است که در آن منتشر شده است. در پست بعدی این نوشته بازنشر می شود👇🏽👇🏽👇🏽👇🏽
..............................................................................
https://bit.ly/2Q8H6Hf

|تا طلاق نگرفتند کتاب ننوشتند|

🔸 قبل از عید داشتم کتابهای کتابخانۀ کوچکمان را گردگیری می‌کردم. طبق معمول هر کتاب را برمی‌داشتم؛ عنوان آن را نگاه می‌کردم؛ چند صفحه نخست آنرا ورق می‌زدم و بعد با دستمال تمیزش می‌کردم. به تدریج توجه ام به جمله‌های "تقدیم و تشکّری" جلب شد که نویسندگان در صفحات نخست کتاب‌ها نوشته‌ بودند. احساس کردم که دارم قاعده‌ای کشف می‌کنم. حداقل در کتاب های کتابخانۀ من این‌طور بود. نویسندگانی که زن بودند به‌ندرت از همسر خود تشکر کرده و یا کتاب خود را به او تقدیم کرده بودند. در مقابل نویسندگان مرد غالباً از صبوری، همراهی و تحمّل همسرشان یا به تعبیر برخی از آنان از بانوی سرا یا همسر دلبندشان تشکر کرده بودند! برایم این سؤال مطرح شد که چرا تعداد بسیار کمی از نویسندگان زن از همسرشان تشکر می‌کنند؟ آیا بر خلاف نویسندگان مرد؛ نویسندگان زن قدرناشناس اند و محبت ها را نمی بینند؟

همان‌جا نشستم و به زنان و مردانی که باواسطه یا بی‌واسطه می‌شناختم فکر کردم. برخی شواهد نشان می‌داد که اکثر زنان زمانی موفق شده‌اند کتابی بنویسند که مسئولیت‌های سنگین خانه داری کمتر شده و این کاهش مسئولیت؛ تنها با جدایی از همسر رخ داده است! و بیشتر مردان هم غالباً زمانی توانسته اند کتابی بنویسند که همسری بوده تا مسئولیت خانه را بر عهده بگیرد و خیال آنان ازامور خانه و حتی امور شخصی‌شان هم راحت بوده است.

در بسیاری از جوامع، و با ورود به دنیای جدید، مشارکت اجتماعی و اقتصادی زنان در بیرون از خانه موجب آن نشد تا مسئولیت‌های آنان در خانه کمتر شود. درواقع وظایف جدید بیرون از خانه بر وظایف قبلی آنان افزوده شد. در نتیجه زنی که قصد دارد کتابی بنویسد باید نخست مسئولیت‌های خانه‌داری و شوهرداری! خود را انجام دهد و پس از آن اگر وقتی، توانی و البته حوصله‌ای باقی ماند بنشیند و کتاب بنویسد. در مقابل مردان همواره از حمایت و رسیدگی همسرشان برخوردار بوده‌اند و اطمینان داشته اند که کسی هست تا حتی امور شخصی آنان را انجام دهد.

با توجه به این اوصاف، دو راه برای زنان باقی می‌ماند: یا مردان بخشی از مسئولیت‌های خانه را بر عهده بگیرند تا خیال زنان راحت شده و بنشینند و با آرامش کتاب بنویسند؛ و یا آنکه جدا شوند تا فرصتی برای نوشتن به وجود بیاید. گویا کم نیستند زنان نویسنده‌ای که راه دوم را برگزیده‌اند!

در همین حین که روی مبل نشسته بودم، غرق تأمل بودم و داشتم به این موضوع فکر می کردم ترانه « جانِ مریم » هم به گوش می‌رسید:
بیا رسید وقتِ درو، مالِ منی از پیشم نرو
بیا سرِ کارمون بریم، درو کنیم گندمارو

با خودم گفتم عشق‌ورزی ما مردان ایرانی هم چقدر عجیب و جالب است. به معشوق می‌گوییم: تو مال من هستی. از پیش من نرو. چون وقت درو رسیده است و باید برویم سر کار و گندم‌ها را درو کنیم. لطفاً بمان . خواهش می‌کنم بمان و وقتی‌که کار درو تمام شد هرکجا خواستی می توانی بروی (:
.......................
✅✅این مطلب یکی از نوشته های کتاب زیر است:
فردین علیخواه- تا طلاق نگرفتند کتاب ننوشتند- نشر هنوز، چاپ دوم، تهران، ۱۳۹۸.

آیا طوفان مهربانی جامعه ایران را فراگرفته است؟

▪️فردین علیخواه[جامعه شناس]
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که برای خرید کالایی به جایی مراجعه کرده باشید یا برای پرسیدن سوالی با جایی تماس گرفته باشید و فروشنده یا پاسخ دهنده در همان ارتباط نخست از کلماتی بسیار صمیمی استفاده کرده باشد که شاید آن موقعیت برای استفاده از آن کلمات مناسب نبوده باشد. کلماتی مانند« عزیزم»، « گلم»، «عشقم»، «جون»، «آی جون»، « فداتون بشم»، « قربون شما برم من»،«تاج سر منی عزیزم» از آن جمله است. بکارگیری این کلمات در ارتباطاتی که بسیار گذرا و موقتی است-نظیر یک مرکز خرید- کمی مایه تعجب است. آیا طوفان مهربانی جامعه ایران را فراگرفته است؟

مشاهدات روزمره حکایت از آن دارد که معمولا زنان در ارتباط با سایر زنان، حتی در نخستین تماس ها و دیدارها، بیشتر از این تعابیر صمیمی استفاده می کنند. البته این به آن معنا نیست که مردان از چنین کلماتی استفاده نمی کنند. اغراق در صمیمیت یا نمایش صمیمیتی که از اساس وجود ندارد یکی از ویژگی های بخشی از مردان یا خرده-فرهنگ گروههایی از مردان در جامعه ایرانی است. « مخلصم»، « نوکرم»، «چاکرم» و کلماتی مانند « بفرما» در شرایطی که مشخص نیست شنونده به چه چیز باید «بفرماید» از آن جمله اند.

نکته ای که در جامعه ایرانی شاید کمی عجیب به نظر آید گسترش دو وضعیت متناقض است. به این معنا که از طرفی شاهد گسترش «رکیک گویی» در گفتگوهای عادی روزمره، و از طرف دیگر شاهد بذل و بخشش در کلمات صمیمی در ارتباطات روزمره هستیم. البته بگذارید همین جا به نکته ای اشاره کنیم. به نظر می رسد که هر دو روند اجتماعی حداقل یک ویژگی مشترک دارند و آن اینکه زمانی این کلمات بیان می شوند که خیلی زود است! یعنی فرقی نمی کند. چه « رکیک گویی» و چه « صمیمیت نمایی» زمانی ظهور و بروز می یابند که هنوز رابطه به آن نقطه از صمیمیت یا آن نقطه از تنفر و خشم نرسیده است! ما همواره خیلی زود با فحش های رکیک نواخته، و با کلمات مهربانانه نوازش می شویم! گویا هر دو در نوک زبانمان است و در دلمان خبری از هیچکدام نیست!

بعید می دانم که این موج « صمیمیت نمایی» تصمیم آگاهانه جامعه ایرانی برای مقابله با موج « رکیک گویی» باشد چون افرادی که استراتژی « صمیمیت نمایی» را در ارتباطات اجتماعی شان انتخاب کرده اند به آسانی می توانند وارد فاز « رکیک گویی» شوند. همانطور که گفتم هر دو در نوک زبان شان است.

بدون تردید زبان با تحولات و تغییرات جامعه و تغییرات تکنولوژی به معنای اعم آن در ارتباط است. گمان جامعه شناختی نخست من آن است که گسترش «صمیمیت نمایی» و الفاظی مانند« عشقم»، « گلم»، « خانمم»، «جونم» در برخوردها و تماس های اولیه اجتماعی و همچنین بذل و بخشش کلمات محبت آمیز بدون آنکه زمینه آن فراهم باشد بیانگر اهمیت یافتن جذب دیگران/ به دست آوردن نظر مثبت سایرین/ جلوه کردن به عنوان آدمی مثبت و انرژی دهنده است. ابزار مناسب برای تحقق همه اینها هم روابط عمومی خوب است و « صمیمیت نمایی» مصداقی از روابط عمومی خوب تلقی می شود. ولی پرسش آن است که آیا می توان گفت که روند «صمیمیت نمایی» به عنوان یکی از استراتژی های مهم «فروش به هر قیمیتی» در بازار کالاها و خدمات ایران از حوزه اقتصاد به حوزه اجتماع سرایت کرده است؟ یعنی افراد معمولی اجتماع هم خود را همچون یک کالا می بینند که باید با کلمات محبت آمیز دیگران را جذب خود نمایند و به هر شکلی « دیگران را داشته باشند؟»

گمان جامعه شناختی دوم به محاوره های روزمره در شبکه های اجتماعی ارتباط دارد. به نظر می رسد که این طوفان یا موج، پدیده ای است که ابتدا در شبکه های اجتماعی ظهور و بروز پیدا کرده و سپس در جامعه تداوم یافته است. بررسی اولیه ارتباطات در شبکه های اجتماعی حتی در بین افرادی که شناختی از همدیگر ندارند، گفتگوهای دوستانه، و به طور خاص صفحات اینفلوئنسرها در اینستاگرام که هر دنبال کنندۀ خود را یک اسکناس بالقوه می بینند بیانگر غلبه «صمیمیت نمایی» افراطی در فضای مجازی است.

وضعیت ایده آل آن است که کلمات بیانگر احساسات و عواطف واقعی آدم ها باشند. به دور از اغراق و تملق. به قول حضرت حافظ: هر سخن وقتی و هر نکته مکانی دارد.

✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر برای نویسنده: @alikhahfardin

✅امروز برشی از یکی از فیلم های قبل از انقلاب پرویز صیاد یا همان « صمدآقا» دریافت کردم که در زیر آن با توسل به موضوع بر عهده گرفتن دیرهنگام شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی که در نوع خود یک تراژدی غم انگیز است طنزی بسیار سطحی نوشته شده بود. از آن دوستمان خواهش کردم که چنین کلیپ هایی را بازنشر نکند چرا که گمان می کنم این طنزها و کلیپ ها تعمدا در فضای مجازی منتشر می شوند تا فضا را از جدیت خارج و تبدیل به طنز و شوخی کنند. در هر شکل، چه تولید و چه بازنشر این آثار مشکوک، غیرانسانی و ظالمانه است
...................................
https://www.instagram.com/p/B7RpxXGp_u9/

«پیشکش عزیزترینم در زندگی»

▪️نوشته: فردین علیخواه|جامعه شناس
کتاب در زندگی روزمره حکایت غریبی دارد. کتاب فقط نشانگر افکار نویسنده اش نیست بلکه می تواند بیانگر تغییرات زندگی صاحبش نیز باشد. دنبال کردن مسیری که کتابها طی می کنند می تواند آشکار کننده تحولات اجتماعی وسیع تر جامعه نیز باشد. این نوشته درباره کتابهای چیده شده روی مقوا در پیاده روهای شهر یا قفسه کتابفروشی های کتابهای دست دوم است. در سال های اخیر در این مکان ها کتاب هایی می بینیم که تقدیمی یا هدیه اند و در صفحات اول شان امضا یا جمله ای تقدیمی با خودکار نوشته شده است. شعری کوتاه، جمله ای عاشقانه، فلسفی و یا حماسی، گاهی هم آرزویی خوب برای گیرنده اش: «پیشکش عزیزترینم در زندگی»، « به امید بیداری خلقِ در ستم»، «آینده روشن است»، « انّ الله لا يُغيِّرُ ما بقوم حتّي يغيّرو ما بانفسهم »، «با آرزوی سلامتی و شادکامی».

پرسش آن است که چرا آدم ها کتاب هایشان را می فروشند؟
در گفتگو با چند کتابفروش خیابانی ایده هایی مطرح شد که احتمالا برای شما هم جالب باشد:

-تغییر افکار و جهان بینی: یکی از گروههایی که کتاب هایشان را حراج می زنند کسانی هستند که با گذشت زمان افکارشان دچار تغییر و تحول می شود. این افراد علاقه ندارند تا دوباره با همان کتاب هایی مواجه شوند که به گذشته شان ربط دارد. اینان از پیشینۀ فکری خودشان متنفرند. جالب آنکه برخی از این افراد آنقدر از اندیشه های گذشته خود بیزارند که کتاب های متعلق به آن دوران را پاره پاره کرده و روانه سطل آشغال می کنند تا هیچ کس دیگری آنها را نخواند. این افراد گاهی اوقات از خودشان می پرسند که چگونه زمانی خواننده این «کتابهای مزخرف» بودند؟

-جابجایی خانه: افزایش اجاره مسکن باعث می شود تا عده ای خانه شان کوچک شود. با کوچک شدن خانه یکی از وسایلی که معمولا باید از خانه خارج شود کتاب است. در این خصوص تولد فرزند هم می تواند مهم باشد. با آمدن فرزند جدید و اختصاص یک اتاق به او، باز هم معمولا بخشی از کتاب ها از خانه خارج می شوند. یافتن کارتن سیگار برای حمل آسان کتاب و همچنین سنگینی کتاب، همیشه یکی از مشکلات کسانی است که چند قفسه کتاب دارند.

-مرگ: معمولا حراج کتاب های عزیزانی که از دنیا می روند یکی از منابع خرید کتابفروشی های دست دوم شهر است. فرزندانِ والدین کتابخوان در اغلب مواقع کتاب ها را حتی یکبار هم ورق نمی زنند و یکجا به خریداران واگذار می کنند. معمولا کتاب جزو دارایی هایی است که وراث علاقه ای به آن ندارند. البته باید اعتراف کرد که کتاب با نگرانی ها، دغدغه ها و فراز و نشیب زندگی شخصی صاحب آن ارتباط دارد. کتاب هایی که برای والدین جالب بوده است ممکن است برای فرزندان اصلا جالب نباشد مگر آنکه کتابی خطی و ارزشمند باشد.

-شکست های عشقی: برخی از کتاب هایی که با جمله های عاشقانه ابتدای آنها فروخته شده اند بیانگر شکست های عشقی صاحبان آنها هستند. روابط عاشقانه ای وجود داشته و پس از مدتی به شکست انجامیده است. فرد نمی خواهد هیچ اثر یا نشانه ای از معشوق داشته باشد و به همین دلیل آنها را می فروشد. در این شرایط افراد از هر آنچه که ارتباط گذشته را یادآوری کند می گریزند. برخی از کسانی هم که سال ها با هم زندگی کرده اند با بی میلی کتاب هایی را که در دوران جوانی به هم هدیه داده بودند را قاطی سایر کتاب ها واگذار می کنند.

-مهاجرت: مهاجرت یکی از دلایل حراج کتاب در این روزهاست. یکی از منابع با ارزشی که معمولا مهاجران نمی توانند با خود ببرند کتابهایشان است. جالب است که لمس کردن و ورق زدن و بو کردن کتاب های خانه یکی از دلتنگی های اصلی برخی مهاجران در غربت است. به هنگام ترک وطن، یکی از تصمیمات سخت، کتاب هایی است که باید در چمدان قرار گرفته و با خود برده شود.

-هدیه: این روزها برخی از افراد به هنگام نوروز یا به بهانه تولد به یکدیگر کتاب هدیه می دهند. ولی در موارد متعددی این کتابها مورد علاقه گیرنده آنها نیست یا گیرنده قبلا آنها را خریده و یا خوانده است.

-کتابهای ارشادی-اجباری: یکی از رویه های غلط در برخی از همایش ها، ادارات و سازمان ها، دادن کتاب های ارشادی به کارمندان است. در این گونه موارد معمولا از کارمندان نیازسنجی نمی شود. بودجه هنگفتی برای خرید کتاب آن هم از «نویسندگان نورِچشمی» صرف می شود و پیش فرض هم آن است که این کتابها ایمان کارمندان را ارتقاء خواهد داد. دردناک تر آنکه گاهی بر حسب محتوای کتاب مسابقاتی نیز در بین کارمندان برگزار می شود و جوایزی اهداء می گردد تا این اطمینان حاصل شود که محتوا به مغز کارمندان رسوخ کرده است. سرانجامِ این کتاب ها، مغازه های کتاب های دست دوم است.

کوتاه آنکه، همانطور که کتاب ها می توانند زندگی ما را تغییر دهند ما هم می توانیم برای کتاب هایمان سرگذشت متفاوتی رقم برنیم.

✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر: @alikhahfardin

زندگی در جریان است

در صبح یکی از روزهای پس از اصابت موشک به هواپیمای اوکراینی و درگذشت تمام خدمه و مسافران آن، یکی از دوستانم در صفحه اینستاگرامش عکسی از نقشه مشکی و ماتم زدۀ ایران منتشر کرد و در زیر آن نیز متنی بسیار حزن انگیز با این مضمون آورد که زین پس چگونه با اندوهی این چنین سر کنم. آن دوست، در فردای همان روز عکسی از یک بشقاب تزئین شدۀ میرزاقاسمی در کنار نان سنگک، سبزی تازه و ترشی هفت بیجار در سفره ای رنگی منتشر کرد و در زیر آن نوشت «جای تان خالی! شامی دلچسب. در این روزهای اندوه ساعاتی هم باید به خودمان قوت قلب بدهیم.» راستش از این رفتار او کمی جا خوردم چرا که تعبیر اولیه ام آن بود که این شکل از مواجهه با یک رویداد مصیبت بار؛ بسیار سطحی و تظاهر آمیز است. ولی با وجود چنین برداشت اولیه ای، درباره قضاوتم اطمینان نداشتم و در این خصوص که رفتار او قابل سرزنش باشد تردید داشتم.

در همان روزها، در بین دوستان، آشنایان و بستگان، افراد بسیاری را دیدم که در غم جان باختگان، در خانه و خیابان بی اختیار اشک می ریختند. آنقدر که گاهی اوقات فرزندان نوجوان، مادرانشان را در آغوش می گرفتند، می بوسیدند و تلاش می کردند مایۀ دلداری و آرامش آنان شوند. گفتن از مهارت های مواجهه با رویدادها و فجایع هولناکی که در دلمان آشوب ایجاد می کنند، پریشان خاطرمان می سازند، احتمال افتادنمان به دامان افسردگی، اجتماع گریزی، هراس و اضطراب را بالا می برند زمانی طولانی می طلبد. منابع زیادی درباره تروما(Trauma) ، اختلال استرس پس از آسیب/حادثه(PTSD) در بین بازماندگان و شیوه های حل آن وجود دارد که بیان آنها از حوصله این نوشته کوتاه خارج است.

نکته آن است که جامعه ایرانی در سراسر تاریخ و در زندگی روزمره اش همواره روش هایی بکار گرفته تا آثار روانی فجایع، حوادث و تجربیات تلخ بر زندگی خود را کاهش دهد. در زندگی روزمره ایرانیان فغان و فریاد، ضجّه و مویه تنها بخش محدودی از سازوکارهای کنار آمدن با تجارب تلخ است. ایجاد موقعیت های شادی بخش حتی در متن یک مراسم سوگواری، نشانه های خودساختۀ جامعه برای افزایش تحمل رنج ها و کسب منابع روانی برای حوادت آتی است. به همین دلیل دورهمی های دوستانه پس از این چنین رویدادهایی، حرف زدن درباره آنها و خوردن میرزاقاسمی یا آبگوشت سازوکاری شاید ساده در زندگی روزمره ایرانی هاست تا بدین طریق غم و اندوه خود را کاهش دهند و البته بکارگیری این سازوکارها به معنای انفعال، گریز از واقعیت، یا زندگی در توهم نیست. این شیوه مواجهه با دردها و رنج ها پیام دیگری دارد:
اینکه زندگی در جریان است و باید زندگی کرد.

▪️▪️نوشته: فردین علیخواه| جامعه شناس

✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر برای نویسنده: @alikhahfardin

شاید کسانی که در کشورهای اروپایی زندگی می کنند به اندازه ما که ساکن خاورمیانه ایم از دیدن چنین تصاویری تعجب نکنند و یا به تمجید از آن نپردازند. اینکه ببینند مارک روت، نخست وزیر کشور هلند خودش دست به کار می شود و قهوه ای را که بر کف ساختمان مجلس ریخته است پاک می کند. هر انگیزه ای پشت این عمل باشد چندان مهم نیست.
ای کاش حاکمانِ خاورمیانه هم یاد بگیرند که وقتی گند می زنند خودشان هم آنرا پاک کنند...
✅@fardinalikhah

مهاجرت، اجبار یا اختیار
✅منبع: شبکه اینترنتی اقتصاد ایران(اکو ایران)
✅انتشار: 24 بهمن 98
................
به دلیل فرصت محدود این مستند که حدود 15 دقیقه بود بخش زیادی از صحبت ها و تحلیل هایم امکان انعکاس نیافت. محور تحلیل ام در این برنامه بر روی مفهوم « احساس طرد یا احساس کنارگذاشته شدن» sense of exclusion از جامعه به معنای کلی آن بود که زمینه های مهاجرت را فراهم می کند.
@fardinalikhah

از شما سپاسگزاریم

سه سال قبل تقریبا در همین روزها در مقابل ایستگاههای آتش نشانی شهر حاضر شدیم و با افتخار به آتش نشانان حاضر در ایستگاهها دسته گل تقدیم کردیم. سه سال قبل تقریبا در همین روزهای سرد انسان هایی پیدا شدند و ما را به روشن ماندن چراغ انسانیت دلگرم کردند. انسان هایی که برای نجات سایر انسان ها جانشان را کف دست گرفتند، خودشان سوختند تا دیگران نسوزند. ما برای آنها در نقاط مختلف شهر شمع روشن کردیم و با غرور یادشان را گرامی داشتیم. کسی فکر نمی کرد که از ویرانه ای به نام پلاسکو، انسانیت آبادانی گیرد. همانند گلی که از شکاف باریک آسفالتِ داغ بیرون زند. در پلاسکو چراغ های بسیاری خاموش؛ ولی چراغی دیگر روشن شد. چراغی که امیدوارمان کرد.

و در این روزهای دوباره سرد که برای امیدواری دست به گریبانیم، و برای یافتن آدم شرافتمند با فانوس گرد شهر می گردیم انسان هایی پیدا شده اند که دارند ما را به روشن ماندن آن چراغ، امیدوار می کنند. اینان اگرچه آتش نشان نیستند ولی همانند اسلافِ آتش نشان خود جان فشان اند. ولی افسوس و صد افسوس که این بار باید در خانه بمانیم، باید مراقبت کنیم تا ویروس کرونا مجال انتشار بیشتر نیابد. افسوس و صد افسوس در این بحبوحۀ گیر و گرفت ویروس کرونا نمی توانیم کنار هم باشیم، نمی توانیم به بیمارستان ها برویم و با افتخار به کادر درمانی گل و شیرینی بدهیم و برای انسان های نیکنامی که جان فشانی کردند با غرور و احترام شمع روشن کنیم.

بیان و یادآوری ایثاری که از دور شاهد آنیم کوچک ترین کاری است که می توان کرد. ما شما را می بینیم.
(عکس از: خبرآنلاین)

✅@fardinalikhah
..................................
https://bit.ly/2VrRcay

از خود بیزاری در بین ما ایرانیان، مسأله ای اجتماعی؟

در هفته جاری سالنامه 1398 روزنامه شرق منتشر شد که از کیوسک های مطبوعاتی قابل تهیه است. در این سالنامه، صدرا محقق، دبیر گروه اجتماعی روزنامه شرق بخشی با عنوان «از خود بیزاری» را به بحث نهاده است. در همین خصوص ایشان پرسش هایی را با من مطرح کردند که در ادامه می خوانید. کمی طولانی است ولی لطفا حوصله کنید و بخوانید.
.....................................................
✅ موضوع تخریب و یا نفرت از خود به نظر موضوعی ریشه‌دار و جدی در جامعه ایران است. نشانه‌ها و نمودهای این ادعا نیز در جامعه زیاد است و در زمینه‌های مختلف می‌توان آنها را دید. حال سوال اول این است که نظر شما در این باره چیست، آیا واقعا آنطور که گفته شد موضوع فراگیر و جدی است یا مثلا ناشی از مشاهدات شخصی است و وقتی قرار باشد کل 80 میلیون جمعیت کشور را از این لحاظ بسنجیم نتیجه چنین چیزی نخواهد بود؟

▪️تا آنجا که من جستجو کرده ام ما تحقیق میدانی مشخصی درباره موضوع یادشده نداریم که البته جای آن دارد که پیمایش اجتماعی مستقلی درباره آن انجام شود. البته تحقیقات کلی تری وجود دارند که با نگاه به بعضی از یافته های آنها می توان استنباط کرد که هم اکنون چنین وضعیتی در جامعه ایرانی وجود دارد و یا حداقل در حال گسترش است. مثلا تمایل به زندگی در کشوری غیر از ایران یکی از آنهاست که چند ماه قبل اعلام شد که حدود 30 درصد بود. یکی از دانشجویانم در مقطع کارشناسی ارشد نیز تحقیقی با عنوان «رویای ایرانی» انجام داد که البته تحقیقی در بین دانشجویان بود. در آنجا هم ترکِ ایران و سکونت در یک کشور اروپایی یکی از رویاهای مطالعه شوندگان بود.

باید توجه داشت که جامعه ایران جامعه پرالتهابی است و با هر حادثه و رویداد کوچک و بزرگ، چنین تمایلات و احساساتی دستخوش تغییر می شوند. گمان جامعه شناختی من آن است که پس از گرانی بنزین و پیامدهای سیاسی و اجتماعی ناشی از آن، این آمار شدیدا افزایش یافته باشد. به طور مشخص درباره سوال شما باید بگویم که من فکر می کنم که نفرت از خود یا آنچه که در یکی از نوشته هایم از آن با عنوان «ملت از خودبیزار» یاد کردم وجود دارد و اتفاقا به مرحله هشدار هم رسیده است. اتفاقا این روزها بیش از گذشته به این موضوع فکر می کنم. گاهی اوقات وقتی در شبکه های اجتماعی به ویژگی مثبتی از جامعه ایران اشاره می کنم، به خصوص در مقایسه با جوامع اروپایی، هدف نقد و حمله شدید قرار می گیرم. شخصا از مشاهده وسعت نفرت از خود به معنای کلی آن حیرت می کنم. وقتی این روزها کسی می گوید حالم خوب است و دیگران می گویندکه اتفاقا همین فرد باید بستری شود چون مشخص است که حالش خیلی بد است که چنین حرفی می زند می توان به وخیم بودن وضعیت پی برد. اجازه بدهید نکته دیگری را هم بگویم. از خود بیزاری شاید در ظاهر مسأله ای روان شناختی و فردی به نظر برسد ولی وقتی گستردگی آنرا مد نظر قرار دهیم باید آنرا مسأله ای اجتماعی ببینیم. از خود بیزاری به ویژه در بین نسل جوان را هم اکنون یک مسأله جدی جامعه ایرانی می بینم و نه مسأله ای شخصی که محدود به چند نفر باشد و با مراجعه به روان شناس حل شود.
قسمت اول

✅ اگر فرض را بر این بگیریم که این ماجرای خودتحقیری و خودتخریبی و «نفرت از خود» فراگیر است یا حتی شامل بخشی از مردم می‌شود، به نظر شما ریشه ماجرا در چیست؟ آیا می‌توان گفت این قضیه موضوعی تاریخی فرهنگی و از عارضه‌های همیشگی جامعه ایرانی است یا جدید و مربوط به دوره اخیر است؟

▪️واقعیت آنکه من تصور نمی کنم این ویژگی، مسأله ای تاریخی و یا قصۀ همیشگی جامعه ما بوده باشد. اگر در این خصوص آمار داشتیم می توانستیم آنرا روی نمودار قرار دهیم و با سایر عوامل اجتماعی در ارتباط بگذاریم و با توجه به نقش آنها، افزایش یا کاهش آنرا تحلیل و تبیین کنیم. در هر صورت از خود بیزاری را هم باید مانند پدیده هایی چون افسردگی، ناامیدی یا حتی خودکشی، در متن و زمینۀ اجتماعی قرار داد و آنرا پیامد دید. درباره ریشه از خود بیزای اجتماعی، من تحلیل و تفسیرم را می گویم و بدون تردید در این خصوص باید تحقیقات روشمندی انجام داد. من نقش دو مفهوم «اشتیاق برای پیشرفت» از یکطرف و «احساس ناکامی» از طرف دیگر را در این زمینه موثر می دانم. بیشتر توضیح می دهم. با گسترش شبکه های اجتماعی و رسانه های برون مرزی همچون شبکه های ماهواره ای به نظر اشتیاق برای پیشرفت در جامعه ایرانی شدت یافته است. این اشتیاق هم در سطح فردی یعنی در بین تک تک افراد جامعه شدت یافته است و هم در سطح سرزمینی. این روزها افراد، زندگی خودشان را یک پروژه می بینند که مدام باید آنرا بهسازی کنند و ارتقاء دهند. به همین دلیل رقابت یکی از ویژگی های زندگی روزمره ما شده است هر چند شاید به زبان آورده نشود. همچنین در سطح سرزمینی، این روزها علاوه بر کاربران شبکه های اجتماعی بسیاری از مردم عادی نیز به مقایسه ایران با سایر کشورها می پردازند. آنان حتی وقتی از کربلا و نجف هم باز می گردند کشورشان را با عراق مقایسه می کنند. در کنار آن، مدام به مقایسه ایران با قبل از پیروزی انقلاب نیز می پردازند. ما با درستی یا غلط بودن چنین مقایسه هایی کار نداریم.

حال نکته آن است که شما چنین اشتیاق عمومی را در بستر یا زمینه فعلی جامعه قرار دهید. بستری که هیچ پیش بینی مشخصی نمی توانید درباره آن داشته باشید. شما نمی توانید حتی برای سه ماه آینده زندگی تان که به فکر ارتقاء و بهسازی اش هستید برنامه ریزی کنید. مدام نقشه هایتان برآب می شود. مدام با در بسته مواجه می شوید. مسئولان مدام تصمیماتی می گیرند که مستقیم بر زندگی شما اثر می گذارد به طوری که اگر پسرفت نکنید به سختی می توانید خودتان را در جایی که بودید حفظ کنید. پیامد این وضعیت احساس ناکامی اجتماعی است. من بر بکارگیری کلمه اجتماعی اصرار دارم. این احساس ناکامی زمانی شدیدتر می شود که با وعده و وعیدهای متعدد برای بهتر شدن امور مواجه بوده اید. لحظه ای به شوق آمده اید و امیدوار شده اید که وضع بهتر می شود ولی نشده است. این پرسشی اساسی است: به راستی افراد با این احساس ناکامی شدید چگونه مواجه می شوند و چه واکنشی به آن نشان می دهند؟ خشم یکی از آنهاست. تصور کنید که شما چند بار به یک کودک شکلات نشان بدهید ولی هر بار وقتی کودک می آید تا شکلات را از شما بگیرد دستتان را پشت سرتان پنهان کنید. پس از چند بار تکرار این کار، واکنش آن کودک چه خواهد بود؟ او یا شدیدا گریه و زاری خواهد کرد، یا با لگد به در و دیوار خواهد کوبید، یا به سر و صورت خودش خواهد زد و به خودش صدمه خواهد زد، یا با مشت شما را مورد حمله قرار خواهد داد. این نتیجه ناکامی است.

✅ مشابه چنین رفتاری آیا در دیگر کشورهای در حال توسعه و غیرغربی یا حتی کشورهای کمتر توسعه یافته و قدرتمند نسبت به کشورهای قدرتمند، وجود دارد؟ شما اطلاعی از موضوع دارید که این قضیه در دیگر کشورها چگونه است؟

▪️متأسفانه من نمی توانم به کشور خاصی اشاره کنم چون در این خصوص اطلاعات قابل اتکایی ندارم. ولی طبق تجربه زیسته ام در تعامل با تعدادی از ساکنان کشورهای مختلف و گفتگو با آنها می توانم بگویم چیزی که برای من همیشه حائز اهمیت و قابل توجه بوده است وجود همین تنفر یا بیزاری شدید در بین ما ایرانیان و خشمگینانه صحبت کردن درباره کشورمان است. بگذارید به سه مفهوم اشاره کنم. ما می توانیم سه مفهوم سرزمین، رژیم و مقامات را از هم تفکیک کنیم. سرزمین مثل کانادا، رژیم مثل دموکراسی پارلمانی در کانادا و مقامات مثل جاستین ترودو نخست وزیر کانادا. معمولا پیش می آید که ببینم برای مثال افراد از مقامات و یا حتی رژیم کشور خود بیزار باشند ولی خیلی کم پیش می آید که آنان از سرزمین خود نیز اظهار بیزاری کنند. متأسفانه من در بین هموطنانم بسیار با این موضوع مواجه شده ام که از هر سه وجه متنفر بوده اند یعنی انکار تام و تمام همه چیز. در برخی از نوشته هایم اشاره کرده ام که برخی از والدین ایرانی مهاجر به فرزندان شان نمی گویند که ایرانی هستند و این امر موجب تعجب حتی کارشناسان کشورهای میزبان است.
قسمت دوم

✅در ایران می‌توان گفت بخشی از ماجرا به نظر ریشه در واکنش به سیستم و حاکمیت موجود دارد، در حقیقت افرادی که به نوعی مخالف یا منتقد سیستم موجود هستند این قضیه را به عنوان نوعی واکنش دفاعی در برابر آن به کار می‌گیرند، که نشان بدهند سیستم و حاکمیت عامل غیرعادی و حقیر بودن وضعیت ماست، چنین چیزی را قبول دارید؟

▪️با نظر شما موافقم. وقتی نهادهای رسمی در همه امور زندگی شهروندان مداخله می کند و تلاش می کنند برای آنها چارچوب تعریف کنند مشاهده چنین واکنش هایی، حداقل از نگاه جامعه شناختی، دور از انتظار نیست. در یک نگاه کلان تر، ما علاوه بر سازمان ملی استاندارد، با یک سیستم استاندارد هم مواجه هستیم که تلاش می کند برای همه شئونات زندگی مردم استاندارد سازی کرده و نشان و علامت خودش را روی آنها ثبت کند. همه مردم هم در صورت نیاز و درخواست سیستم باید آن نشان و علامت را نشان دهند. وقتی ما با سیستم همه چیز خواه مواجه باشیم در طرف دیگر هم باید انتظار مواجهه با افراد همه چیز گریز را داشته باشیم و این گریز همانطور که اشاره کردید برای این افراد به معنای مقاومت یا اعتراض به سیستم تلقی می شود.

✅بخشی از ریشه دواندن ماجرا به نظر وابسته به رسانه‌هاست، هم رسانه‌های داخلی و هم رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، تصویر مخدوش و معیوبی که همزمان هم از فضای داخل ارائه می شود و هم درباره مفهوم گسترده‌ای به عنوان خارج، این نگاه را تقویت می‌کند. نظر شما در این باره چیست؟

▪️این بخش از سوالات تقریبا با بخش های دیگر متفاوت است. قبل از پاسخ به این سوال باید بگویم که اشاره به نقش رسانه ها به معنای کم رنگ کردن نقش عوامل پیش گفته در تشدیدِ از خود بیزاری نیست. نکته دیگر آنکه لزوما این دو با هم ارتباط مستقیم ندارند. یعنی فردی که از خود متنفر یا از خود بیزار به معنای اجتماعی آن است لزوما ممکن است مهاجرت یا زندگی در خارج از ایران انتخاب نکرده باشد بلکه ناامید و مأیوس به زندگی ادامه دهد.
بررسی نقش رسانه ها از آن جهت مهم است که مسأله از خود بیزاری یا خودتخریب گری در کشور ما وضعیت نگران کننده ای یافته است. من انکار تام و تمام و به عبارت دیگر از خود بیزاری افراطی را با توجه به پیامدهایی که برای جامعه و حتی خود افراد دارد بسیار نگران کننده می دانم. به نظرم این نگاه باید کمی متوازن شود.
نحوه بازنمایی ایران در رسانه ها، خود پرسش مهمی است. این روزها شبکه های اجتماعی و به طور خاص تلگرام، اینستاگرام و توئیتر یکی از منابع مهم افراد برای اطلاع از جهان اطرافشان هستند. تا آن اندازه ای که من با این سه رسانه مواجه هستم می توانم بگویم که ما در آنها با دوگانه های سفید/سیاه، خوب/بد، زیبا/زشت، سعادت/فلاکت درباره ایران و خارج مواجه هستیم. من با دانشجویانم محتوای برخی از این رسانه ها را درباره نحوه بازنمایی ایران بررسی کردیم. واقعا این دو گانه انگاری ها در این رسانه ها مشهود است. امروزه تولید محتوا برای شبکه های اجتماعی بسیار دشوار شده است. به همین دلیل برخی از کانال ها که اتفاقا اعضایشان در مواردی بالای یک میلیون نفر است به هر شیوه ای تلاش می کنند تا تعداد اعضا را حفظ و یا در خوش بینانه ترین حالت افزایش دهند که یکی از آن شیوه ها ساده سازی واقعیتها درباره ایران و « خارج» است. در این کانالها هر آنچه درباره ایران بازنمایی می شود سیاه و مأیوس کننده و هر آنچه درباره « خارج» بازنمایی می شود تماما زیبا و مایۀ امید بشریت است. شبکه های ماهواره ای هم چنین بازنمایی ای دارند. ما مدام بیننده دنیای فانتزی، رنگی و شاد «خارج» و آخرین اخبار فلاکت بار ایران هستیم.

✅حتما شما هم تجربه مشابه داشته اید، بسیاری از مردم عادی و حتی مسئولان و افراد تاثیرگذار در ایران توهمات و تصورات عجیب و غریبی درباره «خارج» - خارج در ایران بیشتر یعنی جهان غرب - دارند، اینکه آنجا همه چیز منظم است، خوشی و شادی همیشه به راه است، دزدی و خلاف و اعتیاد و ... وجود ندارد و خلاصه یک تصور موهوم و بهشت‌گونه‌ از جامعه‌ای عاری از کاستی و سرشار از خوبی و موفقیت و... یعنی بخشی از این نفرت از خود نتیجه نوع تصویر و تصور ذهنی درباره جهان خارج از ایران است. پرسش این است که آیا این جهان ذهنی به دلیل این نفرت از وضعیت خود در ذهن این بخش از جامعه ساخته شده، یا برعکس، القای چنین تصوری از خارج منجر به این نفرت از خود در داخل شده است؟
قسمت سوم

▪️ببینید من فکر می کنم نگاه آرمانی به خارج از کشور ریشه در علل و عوامل مختلفی دارد که به بعضی از آنها قبلا اشاره کردم. در کل در سال های اخیر نگاه آرمانشهری در ایران رو به افزایش است. هر کس به دنبال آن است تا یک وضعیت مطلوب را در ذهنش داشته باشد و گاهی اوقات از آن مایه دلخوشی بسازد. شما در سال های اخیر می بینید که عده ای به سمت زمانۀ قبل از انقلاب رفته اند، عده ای حتی به قبل تر از آن یعنی به سمت تمدن ایران باستان رفته اند، عده ای به سمت مارکسیسم رفته اند، عده ای هم تمدن غرب را به عنوان نمونه آرمانی ساخته اند. آرمانگرایی گاهی اوقات نشانۀ یک جامعه سرخورده است.
در قسمت های قبل این پرسش را طرح کردم که افراد چه پاسخی به احساس ناکامی می دهند؟ روشن است که یکی از آنها ترک مکانی است که در آنجا ناکام هستی و امیدی هم به بهبود آن نداری. مهاجرت یکی از واکنش ها به احساس ناکامی مداوم و یأس از پیشرفت است. همانطور که معتقدم اعتراضات خیابانی اخیر هم شکلی دیگر از نحوه مواجهه با احساس ناکامی است.

نکته قابل تأمل آن است که بسیاری از هموطنان عزیز ما پنداشت و تصویر واقعی درباره خارج از ایران ندارند و حتی وقتی واقعیت ها بیان می شود موضع تندی در مقابل آن می گیرند. البته من اساسا منکر آن نیستم که وضع کشورهای مهاجرپذیر از جهاتی و نه همه جهات، بهتر از ایران است و اصلا هم افرادی را که مهاجرت می کنند سرزنش نمی کنم. ولی نکته، پنداشتی است که آنان درباره این کشورها دارند که شما هم در سوالتان به آن اشاره کردید. من فکر می کنم که بخشی از آن حاصل شبکه های اجتماعی است. اجازه بدهید مثالی بزنم. چند روز قبل کلیپی می دیدم که فردی در متروی یکی از کشورهای اروپایی به صفحه گوشی اش نگاه می کند و با صدای بلند می خندد و کم کم سایر مسافران و البته نه همه آنان، با او شروع به خنده می کنند. آن کلیپ اساسا برای منظور دیگری تهیه شده بود و نه منظوری که این کانال از آن برداشت کرده بود. در همان کانال کلیپی هم از ایران منتشر شده بود که جوانی در مترو تهران دقیقا همان کار را می کند ولی افراد کمتری می خندند و در زیر دو تصویر هم حتما می توانید حدس بزنید که چه جمله هایی نوشته شده است. ما غمگین ترین مردم جهان هستیم و آنها شادترین. برای من به عنوان یک جامعه شناس این ساده سازی ها عجیب است. در غرب هر کشور و حتی هر محله در یک شهر ویژگی های متفاوتی دارد. اتفاقا در متروی یک کشور اروپایی نظیر اتریش یا آلمان که آدم ها سرشان در لاک خودشان است، فردگرا هستند، حریم خصوصی ارزشمند است، مستقیم به هم نگاه کردن عیب است، سکوت ارزشمند است اگر شما بخندید بسیار عجیب تر است تا در متروی تهران که در وضع عادی افراد خیلی راحت با هم شروع می کنند به حرف زدن، به موبایل شما نگاه می کنند و اگر شما اجازه بدهید با شما می خندند و خیلی ساده به چشم های هم نگاه می کنند. شکل گیری خوش و بش در فضاهای عمومی در ایران بسیار آسان تر است. اگر آن آقا در مترو آن کشور فقط می خندید در مترو تهران حتی دیدن رقص هم اصلا غجیب نیست. نمی دانم چرا کسی نمی آید و در زیر تصویر مردمی که در جاده چالوس به خاطر ترافیک ساعت ها مانده اند ولی در کنار جاده صدای ضبط ماشین شان را بلند کرده اند و در حال رقص و پایکوبی هستند عکس منتشر نمی کند و آنرا نشانه شادی ایرانیان نمی داند؟ این تصویر هم برای غربی ها غیر قابل درک است. یا مثال دیگری بزنم. «مردی که در تورنتو مدفوع خود را به سمت زنان پرتاب می کرد دستگیر شد، چهار حادثه تیراندازی مرگبار در قسمت های مختلف تورنتو در هفته گذشته، دستگیری یک کشیش به خاطر تجاوز به یک دانش آموز 11 ساله، درخواست معلم برای ارتباط جنسی با دانش آموز» ببینید اینها اخبار روزهای گذشته شهر تورنتو در کانادا هستند. قطعا هموطنان ما انتظار ندارند که شاهد چنین رویدادهایی در چنین کشورهایی باشند ولی وجود دارد و البته به ندرت در کانال ها بازنشر می شوند.
من بر اساس یافته های مطالعاتم می گویم. تلاش برای کسب احساس خوشبختی اصلا موضوعی نیست که با مهاجرت از ایران به پایان رسد. 6 تا 9 ماه پس از مهاجرت دستیابی به این احساس یکی از چالش های مهم هر مهاجری خواهد شد.
قسمت چهارم

✅نقش حاکمیت و حاکمان و تصمیماتشان را در تثبیت و تقویت این دیدگاه چطور می‌توان تحلیل کرد، بی‌تردید بخش زیادی از این دیدگاه ربط مستقیمی به اقدامات و تصمیمات حاکمیت دارد، موافق هستید؟ مثلا بی‌ارتباطی یا کم‎‌ارتباطی با جهان، چه به لحاظ فیزیکی و رفت و آمدی و چه سیاست‌های رسانه‌ای که از سوی حاکمیت تعیین و اجرا می‌شوند چقدر در این ماجرا نقش داشته‌اند؟

▪️ متأسفانه جمهوری اسلامی یک اشتباه فاحش انجام داد و آن اینکه موضوع خارج و غرب را هم سیاسی کرد. در واقع موضع صریح و محکمی درباره غرب نه به معنای سیاسی یا استعماری آن، بلکه حتی به معنای اجتماعی و فرهنگی آن اتخاذ کرد. در نتیجه حتی در بین نخبگان جامعه هم فضایی ایجاد شد که کمتر راغب باشند تا درباره ضعف های جوامع غربی صحبت کنند چون رسانه های حاکمیت و منابر نزدیک به آن به اندازه کافی و در مواردی در برداشتی بسیار سطحی به این مباحث دامن می زنند. این وضعیت شرایطی را به وجود آورده است که حتی وقتی یک استاد دانشگاه در کلاسش ضعف های جوامع غربی را می گوید متهم به آن می شود که وابسته به حاکمیت است و از جایی ساپورت می شود! من فکر می کنم که تصمیم های اشتباه و سیاستگذاری های غلط به شکل گیری این نوع نگاه دامن زده است. متأسفانه نهادهای رسمی این کشور همیشه با مداخلات نسنجیده خود همه چیز را از حالت طبیعی خود خارج کرده اند و تبدیل به یک جنگ ایدئولوژیک کرده اند به شکلی که حتی وقتی داریم درباره خوشبختی در غرب استدلال می کنیم احساس می کنیم که به شکلی داریم به حاکمیت حمله یا از آن دفاع می کنیم! حاصل آنکه ما نه در حاکمیت و نه در متن اجتماعی نگاه واقع بینانه ای نسبت به کشورهای غربی نداریم.


✅با همه این تفاسیر در مقابل این دیدگاه که به نظر هر روز دارد گسترده‌تر و جدی‌تر می‌شود چه باید کرد و اساسا چه می‌شود کرد؟ یا موجی گذراست و خود به خود حل می‌شود یا نه باید کاری کرد؟ اگر بله، چه کاری؟

▪️طبیعتا موج نیست بلکه مسأله ای اجتماعی است و حل مسائل اجتماعی هم برنامه و خط مشی می خواهد. هر چند من در قسمت های قبل گفتم که از خود بیزاری باید متوازن شود و از این حالت مرضی به معنای روان شناختی آن خارج شود ولی واقعیت آن است که من با توجه به داده ها و شواهد موجود فکر می کنم که فعلا از میزان آن کاسته نخواهد شد بلکه گسترده تر هم خواهد شد. جامعه ایران دچار احساس ناکامی گسترده ای شده است. از نرسیدن به هیچ چیز خسته و مأیوس است. جامعه ما جامعه عاری از دستاورد شده است. این بسیار نگران کننده است. اگر شرایط به همین شکل پیش برود موج مهاجرت ها افزایش خواهد یافت. بروز خشم ها بیشتر آشکار خواهد شد. گرایش به الکل و مواد مخدر برای ساخت دنیایی ذهنی و تخیلی افزایش خواهد یافت. رفتن در خود و غرق شدن در احوالات درونی که به افسردگی نزدیک است شدت خواهد یافت. اینها در واقع پاسخ و واکنش به احساس ناکامی است. اینکه چه کاری می توان کرد، بگذارید بگویم گشایش و بازگشت به شرایط طبیعی. جامعه ایران می خواهد به شرایط طبیعی بازگردد. این جامعه در انتخابات قبل هم با رأیی که داد خواسته اش را اعلام کرد هر چند متأسفانه کسی که رأی آورد در ماههای اخیر خواسته مردم را نادیده گرفته و صحبت های عجیب و غریبی می کند.
قسمت پنجم(پایان مصاحبه)

تشویق کنید او را

✅حضور تماشاگران در برنامه دورهمیِ مهران مدیری همچنان ادامه دارد.

✅هر کدام از این تماشاگران از نقاط دور و نزدیک، از خانه خارج شده اند، احتمالا برخی از آنان از وسایل حمل و نقل عمومی استفاده کرده اند تا خود را به مکان ضبط این برنامه برسانند. تا به هر شکل ممکن در این برنامه حاضر شوند و مهران مدیری را تشویق کنند. مهران مدیری اگر تشویق نشود فلسفه این برنامه زیر سؤال می رود! تشویق مدیری اصل و سایر عناصر برنامه فرع اند! مدیری مهم است.

✅ظاهرا حضّار در ابتدای ورود به مکان این برنامه تست کرونا می دهند و همین برای حضور در برنامه و کنار هم نشستن آنان کافی است. اگر بر فرض یکی از آنها آلوده به ویروس باشد مهم نیست که در طول مسیر چگونه آمده، با چه افراد یا اشیائی تماس داشته، و ویروس را به چه کسانی منتقل کرده است. مدیری اینطور تشخیص داده است! مدیری مهم است.

✅آب در هاون کوبیدن وزارت بهداشت و همه فعالان رسانه ای که در این روزها فریاد و فغان دارند که ای مردم جز برای امور ضروری از خانه خارج نشوید دقیقا یعنی همین. مدیری با دور زدن توصیه های وزارت بهداشت می تواند با جان مردم بازی کند. مدیری حتی می تواند معنی و مرزهای ضرورت را هم تغییر دهد. مدیری مهم است.

✅پیام این کار مدیری یعنی چه؟ یعنی مسئولان محترم. لزومی ندارد مردم در خانه هایشان بمانند. آنها باید به شمال و یا هر جای دیگری که خواستند بروند. در ورودیِ شهرهای شمالی یا مکان های عمومی تست کرونا بگیرید و اگر مسافران سالم بودند مشکلی نیست. اصلا قرنطینه چه معنایی دارد؟ تست سرپاییِ افراد مجوز ورود آنان به هر شهر یا مکانی است. مدیری اینطور تشخیص داده است. مدیری مهم است.

✅در جمهوری اسلامی نماز جماعت ممکن است به خاطر کرونا تعطیل شود ولی حضور تماشاچیان در برنامه مهران مدیری نه. برنامه او بی کم و کاست باید همانطور که دلش می خواهد پیش برود حتی به قیمت جان انسان ها. مدیری را باید تشویق کرد حتی اگر این تشویق به قیمت جان ما تمام شود. مدیری مهم است.

✅آخرین ساختۀ مهران مدیری در شبکه نمایش خانگی « هیولا » نام داشت و درباره «شرافت» بود...شرافت

▪️فردین علیخواه|جامعه شناس
🔺@fardinalikhah
ارسال نظر برای نویسنده: @alikhahfardin

از تغییرگرایی به تقدیرگرایی

▪️نویسنده: فردین علیخواه|جامعه شناس
در این روزهای سخت و سنگین، در شبکه های اجتماعی پیام های مختلفی درباره سال 1398 منتشر می شود. در این پیام ها همه بلایای طبیعی، فجایع، مصیبت های ناشی از خطاهای انسانی و حیوانی! یک به یک، و با آرامش و تواضع برشمرده می شوند و در نهایت سوال می شود که مصیبت بعدی مان چیست ای پروردگار عالم؟ برخی از این پیام ها از سهم معینی از مصیبت ها می گویند که پروردگار به طور ثابت و روزانه به ایرانیان اختصاص می دهد. وفور و فراوانی این پیام ها محدود و مختصِ شبکه های اجتماعی نیست.

در گفتگوهای عادیِ روزمره نیز چنین تلقی ها و تفسیرهایی از مصیبت های جاری دیده می شود و گهگاه با رویی گشاده نقل می شوند. شاید ما ببینیم و بخندیم ولی مشاهده این پیام ها به همراه شکلک های قهقۀ خنده در زیر یا بالای آنها، لزوما به معنای خنده دار بودن شان نیست. حداقل آنکه، طنزی تلخ و جگرسوز است. دلالت های نهفته در این سنخ پیام ها نشان از تغییری تدریجی و آهسته در روان شناسی اجتماعی ما ایرانیان در یکی دو سال اخیر دارد: عبورِ جامعه از تغییر گرایی به تقدیرگرایی، که بی تردید رخدادی ناگوار است.

مهمترین ویژگی «تقدیرگرایی»(fatalism)، داشتن این احساس است که من قدرت تغییر مسیر حوادثی را که رخ خواهند داد ندارم. به بیان دیگر، احساس بی قدرتی، عجز و ناتوانی در مرکز تقدیرگرایی قرار دارد. در اینجا فرد می پذیرد که هر آنچه می آید از پیش مقدّر شده و در واقع، گریز ناپذیر تفسیر می شود. در نتیجه آنچه با رواج و گسترش تقدیرگرایی رخت برمی بندد نقش و قدرت انتخاب، کنشگری و اراده انسانی است. سرنوشت، کتابی است که از قبل نوشته شده است. هر چند در علوم انسانی دیدگاههای مختلفی درباره تقدیرگرایی طرح شده است ولی در مجموع آن قسم از تقدیرگرایی که به انفعال، پذیرش منفعلانه، و تسلیم محض در برابر هر آنچه پیش می آید نزدیک شود نامطلوب، و مورد نقد است.

باید توجه داشت که این توصیف از تقدیرگرایی، مشابه آن چیزی نیست که در جوامع سنتی همواره با نام ها و عناوین مختلفی وجود داشته است. تقدیرگرایی در جامعه سنتی یا در ادبیات دینی بحث این مطلب کوتاه نیست. آن شکل از تقدیرگرایی که کانون توجه این نوشته است به تدریج دارد در طبقه متوسط شهری، در اجتماع کتابخوان، در اجتماع تحصیلگرده و حتی در اقشار معتقد به کنشگری رخ می دهد. خیره شدن به جایی نامعلوم از آسمان یا سقف خانه، خود را غرق در خواندن رمان یا تماشای فیلم کردن، اتخاذ تدریجی نگاهی فلسفی یا معنوی به حیات به معنای کلی آن و عزیمت تدریجی به سوی تفکر « هر چه پیش آید خوش آید» از مختصات این تقدیرگرایی است. همچنین واقعیت گریزی و تکیه بر قدرت تخیّل، شانه به شانۀ تقدیرگرایی مذکور پیش می رود. باید توجه داشت که ایستگاه پیشین این نوع تقدیرگرایی، تغییرگرایی بوده است و شاید همین امر عامل تمایز آن از تقدیرگرایی در برداشتی سنتی و مرسوم باشد. این نوع تقدیرگرایی از پیامدهای یک جامعه خسته از تغییرگرایی و حاصل یک جامعۀ عاری از دستاورد است.

سوق یافتن یا سوق دادن جامعه به سوی آنچه توصیف شد به نفع هیچ حاکمیتی، هیچ تفکر و هیچ سلیقه سیاسی نیست. نوع افراطی و آسیب شناسانه این شکل از تقدیرگرایی را مدتی قبل در زندگی روزمره دیدم و بسیار ترسیدم. محترمانه به یکی از دانشجویانم در خصوص مصرف آب تذکر دادم. با لبخند تلخی واکنش نشان داد: « استاد، من چه در مصرف آب صرفه جویی یا احتیاط کنم و چه نکنم در سرنوشت سیاه ما هیچ تأثیری نخواهد داشت. پس بهتر است به خودم سختی ندهم.» هر چند در خصوص نگاهی که این دانشجو داشت با او به بحث و گفتگو پرداختم ولی این جمله نشانه ای از بروز یک تقدیرگرایی کور و جدید در بخش هایی از جامعه ایران است.

کرونا، گویی تیر خلاصی بر حوادث، رخدادها و اتفاقات تلخ سال 98 بود تا بخش هایی از جامعه را بیش از پیش به سوی تقدیرگرایی سوق دهد. در پایان آیا می توان این پرسش را طرح کرد که بخش هایی از گروههای اجتماعی که این روزها علیرغم شیوع کرونا به شمال می روند گرفتار همین نوع تقدیرگرایی اند و معتقدند که در این کشور اگر کرونا هم نباشد قطعا مصیبتی دیگر خواهد بود!

آنچه طرح شد از موضع نگرانی از شیوع ویروسی اجتماعی در جامعه ایرانی است. آنچه که می توان آنرا تقدیرگرایی یک جامعه خسته و بدون دستاورد دانست. بدون تردید گسترش این تقدیرگرایی با کاهش مسئولیت پذیری اجتماعی همراه است و به همین دلیل باید آنرا جدی گرفت.


✅کانال نویسنده: @fardinalikhah
✅ارسال نظر: @alikhahfardin

پیام آنجلا مرکل، صدر اعظم آلمان که در ادامه می آید خواندنی و قابل تمجید است👍