ادامه مصاحبه

مطلب زیر در ویژه نامه نوروز سال هزار و چهارصد و دو، سایت انسان شناسی و فرهنگ منتشر شده است.👇👇👇

در مقابل جامعۀ یونیفورم‌پوش

فردین علیخواه|عضو گروه جامعه شناسی دانشگاه گیلان

     در ایران وقتی می‌خواهیم وارد سازمان‌ها و ادارات دولتی شویم معمولاً در ابتدای ورود با بنر‌هایی مواجه می‌شویم که در آن‌ها، به ویژه برای زنان، الگویی برای لباس معرفی شده است. برخی از سازمان‌ها حتی عکسی از زنی را که لباسی ایده‌آل(از نظر متولّیان امر) به تن دارد بر روی بنر به تصویر کشیده‌اند. در سایر کشور‌ها نیز چنین الگو‌هایی وجود دارد با این تفاوت که مخاطب آن‌ها کارکنان سازمان هستند و نه ارباب رجوعی که به آن سازمان مراجعه می‌کند. به همین دلیل در برخی از سازمان‌های خارج از ایران شاهد «کارکنان یونیفورم‌پوش» هستیم.

یکی از کارکرد‌های یونیفورم، شبیه‌سازی و به تعبیر بهتر؛ یکسان‌سازی است. یونیفورم معمولاً فردیت را ویران می‌کند. در اینجا کارمند باجه شماره 4 تفاوتی با کارمند باجه شماره 1 ندارد.  
     سازمان‌های رسمی علاوه بر پوشش، در خصوص نحوه رفتار کارکنان خود نیز دستورالعمل دارند. اگر تک‌تک کارکنان از دستورالعمل‌های رسمی پیروی نکنند چرخ سازمان از حرکت باز خواهد ماند.

جامعه‌شناسانی مانند ماکس وبر و نسل‌های پس از او در این زمینه بسیار نوشتند و بسیار ایده‌پردازی کردند. آن‌ها رفتار‌های طبقِ روال، مشابه و مبتنی بر دستورالعمل در یک سازمان رسمی را مشخصه عقلانیت در سازمان‌های امروزی دانستند. البته بدون تردید آنچه در سطر نخست درباره ایران نوشتم با آنچه در جهان، و در افکار وبر، جامعه‌شناس آلمانی، جریان داشت بسیار متفاوت است. در ایران آن بنر‌ها به خواست و ارادۀ ستاد امر به معروف و نهی از منکر نصب می‌شوند و مسئولان هر سازمان موظف‌اند در خصوص رعایت پوشش، چه توسط کارکنان و چه توسط ارباب رجوع به طور منظم گزارش بدهند. در واقع در ایران، این ایدئولوژی تمامیت‌خواه است که اراده و خواسته‌اش به نصب آن بنر‌ها در ورودی ادارات منجر شده است. در مقابل، ولی در سازمان‌های رسمی جهان، عقلانیتی است که ویژگی یک سازمان رسمی به حساب می‌آید و هدف، افزایش نظم و بهره‌وری سازمانی است. برخی از جامعه‌شناسان روند اخیر را «بوروکراتیزه شدن» نامیدند. 

     باید نکته‌ای را در نظر گرفت. حتی در سازمان‌های رسمی جهان امروز نیز فرهنگ یونیفورم‌پوشی، و «سرکوب تفاوت‌های فردی» به چالش کشیده می‌شود. «خودمانی کردن فضای کار» توسط کارکنان یکی از اشکال مقاومت در برابر منکوب کردن تفاوت‌هاست. در همین راستا کارکنان سعی می‌کنند با اشیا، عکس‌ها و گل و گلدان در اتاق کار خود، به اشکال مختلف از «محو شدن فردیت» جلوگیری کنند و با ارتباط غیرکلامی حضور « منِ متفاوت» در بین «مای مشابه» را فریاد بزنند. آنان با یک قاب عکس، با یک لیوان یا فنجان طرح‌دار، یا با گذاشتن کتاب یا مجله ای در گوشه میز خود تلاش می کنند هویت متفاوت خود را به دیگران منتقل کنند، هویتی که فراتر و متفاوت از هویت یکسان کارمندی است. سازمان‌هایی مانند کمپانی « گوگل» به خوبی از پیامد‌های محوِ فردیت آگاه بودند که فرصت‌های ظهور و بروز فردیت در سازمان خود را فراهم کردند. در هر صورت، با وجود تلاش برای ایجاد تمایز و تفاوت در بین کارکنان، همچنان یکی از ویژگی‌های غالب سازمان‌های رسمی، یکسان‌سازی رفتار سازمانی و به تحلیل رفتن فردیت در مقابل سازمان است.

ولی نکته آن است که کارکنان یک سازمان در جهان امروز، با خروج از سازمان و پس از ساعات کار، تلاش می‌کنند تا به اشکال مختلف فردیت خود را احیا و تقویت کنند. آنان با پوشیدن لباس‌های متفاوت، با رفتن به باشگاه‌های مختلف، با شرکت در رویداد‌های موسیقایی مختلف، با رفتن به رستوران‌ها و کافه‌ها، با خواندن کتاب‌ها، حتی با سبک صحبت کردن و یا سبک رقصیدن متفاوت، تلاش می‌کنند تا بگویند « من آدم متفاوتی هستم و در جا‌ها و ساعاتی می‌توانم خودم باشم». در واقع من می توانم« آن خودی که دوست دارم باشم». 

     جامعه‌شناسانی مانند گئورگ زیمل، با پرداختن به موضوعی مانند مد و لباس، خواستند نشان دهند که یکی از دلایل سوق یافتن آدم‌ها به مد در کلان‌شهر‌ها، تلاش برای اثبات منحصربفرد بودن و اثبات یکتایی است. افراد در شهر‌های بزرگ به شکلی تلاش می‌کنند تا در مقابل «قدرت یکسان‌ساز قوانین در زندگی شهری» مقاومت کنند. افراد تلاش می کنند تا با همین هدف، لباسی متفاوت بپوشند تا با آن تفاوت خود را از دیگران نشان دهند. سخن کوتاه آنکه، افراد به فضا‌ها، موقعیت‌ها و فرصت‌هایی نیاز دارند تا بتوانند تفاوت‌ها و تمایز‌های خود را نشان دهند. کسانی مانند گئورگ زیمل معتقد بودند که کارکرد مد(پوشیدن لباس‌های متفاوت در زندگی روزمره) این چنین کارکردی دارد. به این طریق فرد، جایی و موقعیتی یافته است تا یکتایی خود را نسبت به سایرین نشان دهد. 
کانال : @fardinalikhah
ادامه مطلب صفحه بعد

ادامه مطلب: جامعه یونیفورم پوش

پرسش آن است که افراد در جامعه ایرانی، خارج از نظام بوروکراتیک-اداری( که در ایران عرصه اِعمال ارادۀ ایدئولوژیک نیز هست) و بدون تردید سایۀ دستورالعمل‌های دولتی همواره بر روی آن‌ها سنگینی می‌کند در کدام موقعیت‌ها، و در کدام شرایط می‌توانند فردیت خود را نشان دهند؟ آیا با خروج افراد از نهاد‌ها و سازمان‌های رسمی، سایۀ سنگین دولت(به معنای اعم آن) برچیده می‌شود و آنان به شکلی نسبی می‌توانند خودشان باشند و از اوامر و خواسته‌های ایدئولوژیک دولت در امان بمانند؟ آیا سازمان رسمی در ایران این پیام را به افراد مخابره می‌کند که وقتی از آن بیرون می روند و وارد زیست‌جهان می شوند دیگر لازم نیست تابع اوامر و دستورالعمل های سازمان باشند؟

شواهد دهه‌های اخیر بیانگر آن است که متأسفانه پاسخ منفی است. هوای سیاست و سنگینی اوامر دولت در همه عرصه‌ها، از خصوصی تا عمومی، گسترده شده است. ما در ایران به هر عرصه ای وارد می شویم سرمان به دیوار ضخیم و زمخت سیاست برخورد می‌کند. ما در ایران به هر سمت و سویی می رویم حتی در خصوصی‌ترین مکان‌های زندگی، نسخه دولت درباره سبک زندگی را حاضر و آماده در مقابل خود می یابیم. «دولتِ فربه» که خود را در مقام عقلِ کل می داند برای بخش‌بخش زندگی ما «قرارگاهی» ساخته است تا یا آن بخش را راهنمایی و هدایت کند و یا بر آن نظارت داشته باشد. به همین دلیل در ایران هر فرد به ناچار با سیاست ارتباطی مستقیم و بی‌واسطه دارد. و دقیقاً به همین دلیل است که در این کشور، امورِ به شدت پیشِ پا افتاده و روتین زندگی روزمره ماهیتی سیاسی به خود می‌گیرند. آدم‌ها هنگامی که شادی می‌کنند احساس می‌کنند مشغول فعالیتی سیاسی‌اند، وقتی می‌رقصند احساس می‌کنند مشغول فعالیتی سیاسی‌اند، وقتی لباسی متفاوت با الگوی ایده آل دولت می پوشند احساس می‌کنند مشغول فعالیتی سیاسی‌اند. وقتی موسیقی گوش می کنند احساس می کنند مشغول فعالیتی سیاسی اند. به دلیل تمامیت‌خواهی دولت در ایران، در عمل جدا کردن زندگی روزمره از سیطره دولت غیرممکن شده است. گویی در جامعه ایرانی در جای‌جای جامعه بنر و دستورالعملی نصب شده است که به آدم ها می گوید چه کنند و این فقط محدود به در ورودی ادارات و سازمان‌ها نیست. 

اعتراضاتی که از ماه‌های گذشته در جامعه ایرانی شاهد هستیم تلاشی برای به عقب راندن دولتِ فربه از زیست‌جهان ایرانی است. عقب راندن و تذکر به دولتِ فربه‌ای که تلاش می‌کند در زیست‌جهان، که محل ظهور و بروز تفاوت‌ها و تمایزهاست « تودۀ» یکسان و یونیفورم‌پوش ایجاد کند. این اعتراضات تلاشی است برای برآمدن و ظهور « من» در زیست‌جهان ایرانی در مقابل دولتی که به دنبال محو « من»‌ها و ایجاد توده‌ای است که مشخصه آن همنوایی است، دولت فربه‌ای که وحدتِ ناشی از اطاعت، و نه ناشی از کثرت را ارزش می داند و نمود آن را در تحقق «جامعه یونیفورم‌پوش» دنبال می کند. دولتی که « فردیت» را ارج نمی نهد و به دنبال ساخت «جمعیت» است.
کانال: @fardinalikhah

.
درباره حضور جواد یساری در یک برنامه
فردین علیخواه

دقیقا در چه عرصه ای از فرهنگ شما شکست نخورده اید؟ چند دهه با هر آنچه به قول خودتان مظهر «طاغوت» بود جنگیدید. تلاش کردید سیاست فراموش سازی یا پاک سازی حافظه جمعی را در جامعه اجرا کنید. حاصل چه شد؟ همچنان برای جذب مخاطب بیشتر دست به دامان چهره هایی می شوید که بدون تردید یادآور همان طاغوت اند و خوب می دانید که در فرهنگ عامه پسند همچنان محبوبیت دارند.

در این کشور هر گشایشی(با هر انگیزه ای که باشد) از طرف حاکمیت، بیانگر شکستی ملموس و تلخ نیز هست.

نکته آن است که در این چند دهه، تودۀ مردم به آثار جواد یساری گوش می کردند. آنها منتظر نظر حاکمیت یا پخش آثار او از رسانه های رسمی نماندند. درست مثل سایر محصولات فرهنگی. آنان هر آنچه دوست داشتند را یافتند و گوش کردند و لذت بردند. حاکمیت هم این را خوب می داند که مردم در زیست جهان به انتظار تصمیم او ننشسته اند. حداقل در عرصه فرهنگ اینگونه است. موضوع آن است که حاکمیت در نهایت به پخش آثار او از رسانه های رسمی اش تن داده است. و بی تردید به چیزهایی دیگر هم تن خواهد داد.

به یاد می آورم که روزی در همین کشور آهنگ «گل می روید به باغ»(رقص گلها) عباس بهادری از رسانه حاکمیت پخش شد و نهادهای ناظر به رسانه پخش کننده تذکر جدی دادند. این آهنگ را دانلود کنید و گوش کنید (: همان زمان عده ای فریاد زدند که دیگر ٱبرویی برای اسلام نمانده است

و حالا جواد یساری پخش می کنند آن هم با رقص
https://www.instagram.com/p/CqP2ZdfKkKv/?igshid=MDJmNzVkMjY=

مطلب زیر امروز در عصر ایران منتشر شده است

اثری هنری به نام زن زدایی



ما معلمان جامعه شناسی معمولا به دانشجویانمان تحلیل محتوا و در سال های اخیر، نشانه شناسی یاد می دهیم. دلیل توجه به نشانه شناسی در مطالعات فرهنگی و ارتباطات به این دلیل است که در جهان مدرن، کشف و درک معانی و منظورهای نهفته در تصویر یا کلام بسیار سخت شده است. در واقع ما باید لایه های زیرین و دلالت های پنهان «جاساز شده» در پیام ها را بشکافیم تا به منظوری که آشکارا بیان نشده پی ببریم. پیام در جهان مدرن مانند کرمی لانه کرده در دل گیلاس است که به راحتی قابل مشاهده نیست. پیام امری چندلایه است.

بگذارید مثالی بزنم. در قرن بیستم، پژوهشگرانی که در غرب دغدغۀ شیوه بازنمایی زنان در رسانه های جمعی را داشتند از تعبیر «فنای سمبلیک زنان» استفاده کردند. فنای سمبلیک یا نمادین زنان به این معنی است که در رسانه های جمعی مانند تلویزیون یا سینما زنان نه به شکلی آشکار و قابل فهم، بلکه به شکلی «شکلات پیچ شده» و شما بخوانید فریبکارانه، مدفون، حذف و نامرئی می شوند. به همین دلیل است که درک و شناخت حذف زنان در رسانه نیازمند مهارتی همچون نشانه شناسی است.

و البته، همیشه در کلاس های آموزشی می گویم که شما در ایران نیاز چندانی به نشانه شناسی ندارید چون فرستنده پیام بی هیچ تلاش و زحمتی، همه آنچه را که قصد دارد بگوید صریح و البته به شکلی باسمه ای و زمخت، بی تعارف بیان می کند. شما فقط کافی است در معرض پیام قرار بگیرید. پیام مانند مشت بر پیشانی شما فرود می آید. او به هیچ وجه نگران برداشت شما به عنوان مخاطب نیست و اتفاقا به عمد می خواهد مخاطب همان برداشتی را داشته باشد که صریح در پیام تعبیه شده است.

به این عکس نگاه کنید. آیا در اینجا می توانیم از فنای سمبلیک زنان حرف بزنیم؟ آیا مضمونی در این چینش مجسمه های تماما مرد پنهان است که ما سعی کنیم با نشانه شناسی آنرا واضح و آشکار سازیم؟ من نام این اثر هنری را «زن زدایی» می گذارم.

تأسفم زمانی بیشتر می شود که فکر کنم سازنده این مجسمه ها احتمالا هنر خوانده باشد. نکند او خودش زن هم بوده باشد؟ که اگر اینطور باشد فاجعه است.

فردین علیخواه

https://www.uplooder.net/img/image/70/333bbf3675180d494c2e70c247580b1c/airport.jpg

سیاست رسمی: از توقیف تا پلمب
فردین علیخواه

چند روزی است که درباره دو کلمه «توقیف» و « پلمب» تأمل می کنم. در روزهای اخیر اینجا، آنجا و همه جا کلمه پلمب به چشم می خورد. ظاهرا هم اکنون پلمب آسان ترین راه حاکمیت برای حل مسائل جامعه شده است. البته با غیبت پژوهشگران اجتماعی و فرهنگی و متخصصان امر، انتظاری هم جز این نمی رود. در فرهنگ فارسی معین درباره کلمۀ پلمب آمده است: قطعۀ سرب یا موم آب شده ای که برای جلوگیری از دستکاری و سواستفاده به سر پاکت یا در مغازه یا خانه یا مکان دیگری مهر شود: مهر و موم. مجازا به معنی تعطیل کردن و بستن جایی است.

من فکر می کنم در عرصه فرهنگ و زندگی، حیات سیاست رسمی را، به ویژه پس از جنگ، می توان به دو دوره « توقیف» و «پلمب» تقسیم کرد. این دو کلمه از نظر تاریخی بسیار با اهمیت و نمادین اند. چه مبنای تحلیل مان حاکمیت باشد و چه جامعۀ ایرانی، این دو مرحله به لحاظ ماهیت و ویژگی، تفاوت های آشکاری با هم دارند که نیازمند بررسی های جامعه شناختی بیشتر است.

کلمه « توقیف» در سال های پس ازهزار و سیصد و هفتاد و شش، یعنی روی کار آمدن دولت اصلاحات محمد خاتمی در رسانه ها بسیار دیده یا شنیده می شد. در آن دوره، شماری از کتاب ها، مجلات و فیلم ها توقیف شدند. ولی «توقیف» غالبا متوجه روزنامه ها بود. در آن زمان برخی از مفسران از توقیف فله ای مطبوعات گفتند و نوشتند. سیاست« توقیف درمانی» در اصل متوجه اندیشه و تحلیل بود، متوجه ایده های جدیدی بود که در دل جامعه ای جریان داشت که اراده کرده بود حیات تازه ای پیدا کند. جامعه ای که شور و امید در جای جای آن موج می زد. رسانه هایی که محتوا تولید می کردند هدف اصلی سیاست « توقیف درمانی» قرار گرفتند. رسانه هایی نظیر کتاب، مجله و فیلم، که برای جامعه تشنۀ شکوفایی محتوا تولید می کردند. با این همه مطبوعات هدف اول و اصلی «توقیف» قرار گرفتند.

حالا اما، گویا سیاست رسمی وارد مرحله جدیدی شده است که می توان آنرا مرحله«پلمب» نامید. « پلمب» بیانگر «مرحله پسا-ایده»  است. به نظر می رسد که در اینجا جامعه از ایده گذر کرده و به فاز کُنش رسیده است. مکانی که در آن رقصیده می شود پلمب می شود. مکانی که در آن موسیقی زنده پخش می شود پلمب می شود، مکانی که در آن زنان حجاب رسمی را ندارند پلمب می شود. و همچنان پلمب می شوند و این سیاست ادامه دارد.

با توجه به اینکه اغلب صاحبان مطبوعات در ایران پیوندی با حاکمیت داشته و دارند، سیاست «توقیف درمانی» غالبا در سطح قدرت و در سطح بازیگران میدان سیاست جریان داشت ولی پلمب نشانگر ارتباط و تماس مستقیم حاکمیت با خود زندگی روزمره است. حالا دیگر واسطه ها حذف شده اند و کنش و واکنش بین حاکمیت و مردم به شکلی مستقیم و بی واسطه جریان دارد. به همین دلیل است که بسیاری از جامعه شناسان معتقدند که آنچه در ماههای گذشته در ایران جریان دارد، موضوع« زندگی» است. در سیاست پلمب درمانی نه یک مکان یا یک مغازه یا یک مرکز خرید، بلکه جریان زندگی و در برداشتی دیگر، زیست جهان پلمب می شود.
 
من فکر می کنم این دو کلمه در حیات تاریخی معاصر ایران بسیار اهمیت دارند. جامعه ایرانی وارد کُنش شده است. واسطه های بین حاکمیت و مردم که در یکی دو دهه قبل حضور داشتند، حذف شده اند. ایده ها اهمیت خود را از دست داده اند و حالا کتاب ها یا متن هایی بیشتر خوانده می شود که راههایی برای کنش را نشان دهند.

از خودم می پرسم حاکمیت پس از پلمب درمانی چه سیاستی را در پیش خواهد گرفت؟ گمان جامعه شناختی من آن است که اگر اتفاق مفتضحانه ای نظیر آنچه در فروشگاه ماست فروشی شاندیز مشهد رخ داد تکرار شود، جامعه عصبانی، ناکام و محبت ندیدۀ ایران شرایط را برای حاکمیت بسیار سخت خواهد کرد چون جامعه به مرحله کنش رسیده است.

جامعه ایران به خوبی تفاوت بین امید و امید واهی را دریافته است. البته شرایط زمانی سخت تر و بغرنج تر می شود که حاکمیت نیز تصور کند نرمش، تجربه ای پیش از مرگ است.
منبع: عصر ایران
@fardinalikhah

نوشته زیر یا پست بعدی که درباره دهه شصت است قبلا هم یکبار منتشر شده است. شاید آنرا نخوانده باشید.
برای شنیدن بحثی بیشتر و جزئی تر در همین خصوص می توانید یکی از سخنرانی های مرا با عنوان «دهۀ شصت خاطره انگیز: گذشته گرایی در فرهنگ عامه پسند» بشنوید که در آدرس زیر قابل دسترس است

https://www.instagram.com/tv/CBi_r2eJ64X/?igshid=YmMyMTA2M2Y=

وقتی دهه پنجاه رقیب دهه شصت می شود
 
فردین علیخواه| عضو گروه جامعه شناسی دانشگاه گیلان
 
حافظه جمعی یکی از عرصه‌های مطالعات علوم اجتماعی است و با افکار، قضاوت‌ها، خاطرات و روایت‌های ما از یک دوره، یک رویداد، یک مکان یا یک شخصیت تاریخی سروکار دارد. مثلاً چه چیزی از آن‌ها به یاد می‌آوریم و چه احساس و درکی نسبت به آن‌ها داریم؟ چه جنبه‌هایی از آن‌ها را برجسته، چه جنبه‌هایی را کم‌اهمیت، و چه جنبه‌هایی را نادیده می‌گیریم؟ حافظه جمعی را می‌توان بر اساس منابع مختلفی شناخت که ازجمله عبارت‌اند از گفتگوهای مردم در کوچه و خیابان، فیلم‌ها، تصاویر و نوشته‌های موجود در رسانه‌ها. کلمه حافظه، در «حافظه جمعی» دارای اهمیت است. حافظه ویژگی‌هایی دارد. برای مثال حافظه می‌تواند قوی یا ضعیف باشد. حافظه می‌تواند دچار فراموشی شود، یا اینکه حافظه می‌تواند با دیدن بعضی چیزها، سایر چیزها را دوباره به یاد آورد. در همین راستا، حافظه جمعیِ بعضی جوامع قوی و حافظه جمعی بعضی دیگر ضعیف است.  بعضی جوامع حافظه جمعی فراموش‌کاری دارند و بعضی دیگر بسیار دقیق رویدادها را در حافظه خود ثبت می‌کنند. محققان این عرصه معتقدند زمانی که رسانه‌های جمعی، در کنار سایر نهادها مانند مدرسه، در دست دولت‌ها بود مدیریت و هدایت حافظه جمعی آسان‌تر بود و دولت‌ها به‌واسطه رسانه‌هایشان به خوبی می‌توانستند روایت و برداشت موردپسند خودشان از تاریخ را به جامعه تزریق کنند. اما با ظهور رسانه‌های رقیب، این امکان دشوار شده است چراکه روایت‌های رقیب از رویدادهای تاریخی به جامعه عرضه می‌شود و این امر تصویرسازی حافظه جمعی را از طرف دولت ها را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.
دهه شصت در حافظۀ جمعیِ ما ایرانیان جای مشخصی دارد به‌طوری‌که دهه‌های قبل و دهه‌های بعدازآن همیشه در سایه و پس‌زمینه این دهه قرار داشته‌اند. دهه شصت برای جامعه ایرانی با نوعی نوستالژی عمیق همراه است. دهه شصت در درجه نخست با آثار و تولیدات رسانه‌ای و در درجه دوم با اشیای رایج آن دهه معناپردازی می‌شود. در این روایت، دهه شصت یعنی علی کوچولو، خانواده دکتر ارنست، آنشرلی، اوشین، دختری به نام نل، سوزان روشن، محمد خردادیان، موزیک ویدئوهای طنین در نوروز، اندی و کوروس، شهرام شب‌پره و ناهید، پت و مت، باز مدرسه‌ام دیر شد، بیسکویت مادر، شامپو تخم‌مرغی داروگر، دفتر مشق تعاونی، کیهان بچه‌ها، پاک‌کن دورنگ سلیکون و غیره. برخی از این نشانه‌ها در فیلم‌های نهنگ عنبر، نفس و سریال وضعیت سفید به تصویر کشیده شده است. در این نوع روایت از دهه شصت، خبری از ارزش‌های ایدئولوژیک و انقلابی جمهوری اسلامی نیست. همچنین امر سیاسی در این روایت غائب است و درواقع روایتی سیاست‌زدایی شده از دهه شصت ارائه می‌شود. در مواردی امر سیاسی تنها به مأموری تقلیل می‌یابد که نسبت بین یک زوج در داخل ماشین را سؤال می‌کند.
با ظهور شبکه‌های ماهواره‌ای، گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی به‌تدریج روایت‌های متفاوتی از دهه شصت عرضه کرده‌اند. همان‌طور که گفته شد در روایت قبلی، فضای سیاسی دهه شصت در سایه قرار دارد. در روایت جدید اما، جنبه‌های سیاسی در مقایسه با جنبه‌های رسانه‌ای و اجتماعی آن دهه پررنگ‌تر می‌شود. اما با همه این تلاش‌ها، روایت جدید از دهه شصت نتوانسته بر روایت نوستالژیک اصلی چیره شود. دهه شصت همچنان نوستالژی خود را دارد. مانتوهای اپل‌دار، مقنعه‌های چانه دار، نوار کاست، دستگاه ویدئو، کلاغ دم‌سیاه شهره، و آهوی دشت زنگاری مرتضی همچنان تصویرسازی غالب دهه شصت‌اند. اگر از بالا به دهه شصت نگاه کنیم می‌بینیم که دهه شصت دهۀ پرالتهابی است ولی در حافظه جمعی، دهۀ سرخوشی‌های لحظه ای و گذراست.

با گسترش و فراگیری شبکه‌های اجتماعی و در کنار آن مستندهای تاریخی شبکه‌های ماهواره‌ای، چند سالی است که  توجه حافظه جمعی آرام‌آرام از دهه شصت به سمت دهه پنجاه درحرکت است. شخصیت‌ها، چهره‌ها، فیلم‌ها و اشیای دهه پنجاه به‌تدریج دارند رسانه‌ای می‌شوند.  در شبکه‌های اجتماعی؛ تاریخ معاصر ایران دارد به قبل و بعد از دهه پنجاه تقسیم می‌شود و دهه شصت به سرعت در حال کم‌رنگ شدن است. ولی نکته‌ای را نباید فراموش کرد. در روایت نخست از دهه شصت، امر سیاسی هیچ حضوری ندارد و گویی حافظه جمعی هم علاقه‌ای ندارد تا به سیاست در دهه شصت بپردازد. حافظه جمعی فقط از شامپو تخم‌مرغی، نان ساندویچی بولکی، منم عکساشو پاره کردمِ شهره و اخبار گفتنِ مرحوم قاسم افشار حرف می‌زند. ولی در تصویرسازی حافظه جمعی از دهه پنجاه درباره همه‌چیز شامل سیاست، فرهنگ، اقتصاد و اجتماع سخن به میان می‌آید و بی چون و چرا، نسبت به همه این عرصه‌ها نوعی نوستالژی در حال شکل‌گیری است.

بدون تردید توجه به دهه پنجاه در سال های اخیر و کم رنگ شدن دهه شصت دلایل جامعه‌شناختی متعددی دارد که در نوشته‌ای مستقل قابل‌ بررسی است.
 کانال
@fardinalikhah
 
ارسال نظر
@alikhahfardin

فرهنگ ماهیتی گفتگویی دارد و نه زورگویی
 
 فردین علیخواه
     به عکس پیوست به این نوشته نگاه کنید. حدود سال 1390 است. طرح ضربتی جمع‌‌‌‌آوری دیش‌‌های ماهواره‌‌ در حال اجراست. تکاوری با راپل از پشتِ بام یک ساختمان مسکونی خودش را به بالکن آپارتمانی رسانده است و در حال معدوم کردن دیش ماهواره و سپس پرتاب آن به حیاط ساختمان است. در آن روزها، فرمانده محترم نیروی انتظامی مدام با رسانه‌های جمعی مصاحبه می‌کند و پافشاری؛ که پلیس به هیچ‌وجه از این اقدام عقب‌نشینی نخواهد کرد.

همان زمان پژوهشگران اجتماعی و فرهنگی، روزنامه‌نگاران، دیندارانِ اصیل این سرزمین تذکر ‌دادند، نصیحت ‌کردند، نهی از منکر ‌کردند که مردم، محترم‌اند. بالا رفتن از ساختمان مردم شهر و استفاده از راپل برای دسترسی به بالکن‌ها و پنجرۀ خانه‌های آنان و بعد، لگد زدن به دیش و متلاشی کردن آن در مقابل چشمان بهت‌زدۀ کودکان، و در مقابل نگاه هراسان سالمندان که در خانۀ امن خود به دنبال آرامش و آسایش‌اند در شأن مردمان هیچ سرزمینی نیست. با این اقدام، پلیس تنها به شهرت و وجهۀ اجتماعی خود صدمه خواهد زد.
 
افسوس، که آن زمان گوش شنوایی پیدا نشد. همان هنگام البته، پژوهشگران اجتماعی بارها و بارها بدون ذره‌ای محافظه‌کاری گفتند که بی‌تردید، سرنوشت این شکل از مواجهه با تحولات فرهنگی جامعه و انتخاب شهروندان، جز شکست نخواهد بود. با جستجوی اندکی در اینترنت، هم می‌توان عکس‌های بیشتری از این اقدام دید و هم به نوشته‌های دلسوزان دست یافت.

     اکنون سال 1402 است. نیروی انتظامی با انبوه دیش‌های ماهواره در گوشه‌گوشۀ شهرها و روستاها کاری ندارد و برای جمع‌آوری آنها اقدامی نمی‌کند. پرسش آن است که چرا اقدامی نمی‌کند؟ در سال 1390، برای اجرای طرح ضربتی برخورد با دیش‌های ماهواره‌ای اقدام کرد، آن هم در شکلی خشن، و برای توجیه اقدام خود به قانونی استناد ‌کرد که هفده سال پیش یعنی در سال 1373 با عنوان «قانون ممنوعیت بکارگیری تجهیزات دریافت از ماهواره» به تصویب نمایندگان مجلس شورای اسلامی رسیده بود. جالب آنکه قانون یادشده هم‌اکنون نیز همچنان به قوت خود باقی است و به طور رسمی منسوخ نشده است ولی چرا  نیروی انتظامی با وجود الزام قانونی، دیگر بر اجرای آن پافشاری نمی‌کند؟ اصلا چرا سایر نهادهای حاکمیت دیگر با دیش‌های ماهواره کاری ندارند؟ مگر قانون نیست؟ مگر قانون نباید اجرا شود؟ چرا حاکمان از شهروندان نمی‌خواهند که «همسایۀ دیش‌دار» خود را به پلیس لو دهند؟
می‌توان حدس زد چرا. حداقل یکی از دلایلش آن است که در عمل اجرای این قانون را بی‌اثر می‌دانند. قانون هست ولی مجری قانون به این نتیجه رسیده است که به دلایل مختلف اجرای آن «شدنی»، و به «مصلحت» نیست.

همانطور که گفتم در همان روزها، در سال 1390، پژوهشگران اجتماعی، و روزنامه‌نگاران همین وضعیت امروز در خصوص ماهواره را دقیقا پیش‌بینی کردند و با قلم و بیان صریح خود به حاکمیت تذکر دادند که «نکن» چون«شدنی و به صلاح نیست» ولی افسوس که حاکمیت گوش نکرد و علاوه بر صدمه دیدن اعصاب و روان شهروندان، سرمایه اجتماعی خود را نیز ذره ذره نابود کرد. ولی آیا آن اقدام اثری هم داشت؟ نه. به هیچ وجه. استفاده از راپل هم کمکی به کاهش استقبال شهروندان از تماشای شبکه‌های ماهواره‌ای نکرد و در سالهای پس از آن، جامعه مسیر خودش را طی کرد.

     اکنون سال 1402 است. سیاستِ رسمی دوباره سخت‌گیری در حوزه فرهنگ را آغاز کرده است. «سیاست پلمب» به شکلی فراگیر در حال اجراست. فرمانده محترم نیروی انتظامی از برخورد ضربتی با پوشش ناهمخوان با حجابِ رسمی مورد حمایت حاکمیت خبر داده‌اند. طی هفته‌های گذشته پژوهشگران اجتماعی و فرهنگی، دینداران اصیل و روزنامه‌نگاران با صراحت به حاکمیت تذکر دادند که سرنوشتی جز شکست در انتظار چنین برخوردها و چنین خط‌مشی‌هایی نیست. جامعه ایرانی عوض شده است و دیگر با چشمانی بی‌حالت به رویدادهای پیرامونش نگاه نمی‌کند.

     عرصه فرهنگ عرصه گفتگو و اقناع جمعی است. در صورت تحقق نیافتن اقناع جمعی بر سر موضوعی، عرصه فرهنگ عرصه مدارا و تساهل نیز هست.

همیشه همه اعضای یک جامعه در خصوص ارزش‌ها و مؤلفه های فرهنگی اقناع نمی شوند و یا به توافق نمی رسند. این طبیعی است. در این صورت آنان باید دگرپذیری(و نه دگرستیزی) را بیاموزند که این خود، فضیلتی اخلاقی است و می تواند عرصه‌ای جدید برای توافق عام در بین شهروندان باشد: «ما یاد می‌گیریم که به تفاوت‌های همدیگر احترام بگذاریم». همۀ اینها البته زمانی رخ می‌دهد که نخست حاکمیت خود را پایبند به چنین ارزش‌هایی نشان دهد.

ادامه در صفحه بعد

     ادامه مطلب فرهنگ ماهیتی...

فقط برای ثبت شدن در جایی می‌گویم. به عنوان یک پژوهشگر اجتماعی یقین دارم که سرنوشت قانون دیش‌های ماهواره در انتظار الزام های سخت‌گیرانه‌ای است که این روزها اعلام می‌کنند می‌خواهند درباره شیوه لباس پوشیدن متفاوت بخشی از زنان این سرزمین اجرا کنند. نمی‌دانم چه زمانی، ولی بی‌تردید روزی در یادداشتی خواهم نوشت که «ملاحظه کردید سخت‌گیری در عرصه فرهنگ نتیجۀ عکس می‌دهد». ماهیت فرهنگ ماهیتی گفتگویی، و نه زورگویی است.

شوربختانه اشتباه در حکمرانی هیچ وقت در این کشور تمامی ندارد. ما مدام از اشتباه قبلی به اشتباه بعدی پرتاب می‌شویم. ما نمونۀ تیپیک جوامعی هستیم که با وجود آنکه موزه عبرت می‌سازیم ولی خود هیچ وقت عبرت نمی‌گیریم.
منبع: عصر ایران
@fardinalikhah

..................
https://www.uplooder.net/img/image/27/02e5467f1188dce3ae2141f965b5c762/isna.jpg

دوستان گرامی

در سایت شنوتو(مرجع پادکست‌های صوتی فارسی) و کست باکس کانالی ایجاد کرده‌ام. پس از این تلاش می‌کنم تا علاوه بر متن، نوشتار و عکسگفتار که در کانال تلگرام و صفحه اینستاگرام منتشر می‌شود، پادکست نیز تهیه کنم. اگر دوست داشتید این کانال را در شنوتو یا کست باکس دنبال کنید و آنرا به دوستان خود معرفی نمایید.
◾آدرس کانالها:
کست باکس
https://castbox.fm/channel/id5420074?country=us

شنوتو
https://shenoto.com/channel/podcast/everyday-life

به خانه می رسند ولی چمدان می بندند

◾نوشته فردین علیخواه
 ..........................
◾گوینده، طراح و ترکیب صدا: جواد رضائی
 
در شنوتو و کست باکس بشنوید و اگر دوست داشتید کانال را دنبال کنید

◾در کست باکس بشنوید
https://castbox.fm/episode/%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%AF-%D9%88%D9%84%DB%8C-%DA%86%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%86%D8%AF-id5420074-id591753344

◾در شنوتو بشنوید
https://shenoto.com/album/podcast/193329/به-خانه-می-رسند-ولی-چمدان-می-بندند
 

نسخه صوتی مطلب زیر دیروز منتشر شد. در ادامه نسخه نوشتاری آن آمده است

به خانه می‌رسند ولی چمدان می‌بندند

فردین علیخواه|عضو گروه جامعه‌شناسی دانشگاه گیلان

     زن و مرد میانسالی در کنار جاده‌ای خارج از شهر روی زمین نشسته‌اند و با صدای بلند بر سر هم فریاد می‌کشند. از وسایل باربند ماشین می‌توان حدس زد که به سفر آمده‌اند. ظاهراً فقط می‌خواهند ناگفته‌ها را بگویند و سبُک شوند چراکه هیچکدام به حرف دیگری گوش نمی‌دهد. بی‌تردید همزمان نمی‌شود هم فریاد زد و هم به حرف دیگری گوش کرد اما چه شده است که آنها ترجیح داده‌اند ماشین را کنار جاده نگه دارند و علیرغم هرگونه خطری این‌چنین مستأصل روی شانه خاکی جاده بنشینند و خشم‌شان را خالی کنند؟

     سفر با ماشین شخصی آزمونی است برای پاسخ به این پرسش مهم که «من و تو» چند ساعت تحمل نشستن در کنار همدیگر را داریم. ماشین مانند تقدیر مشترکی است که به‌ناچار دو نفر را در کنار هم قرار داده است. در این موقعیت آنها نسبت به هم راه گریزی ندارند. ما در زندگی روزمره عادت نداریم کنار هم بنشینیم. این شامل همه اعضای خانواده می‌شود و منظورم فقط زن و شوهرها نیستند. ما در خانه اگر جرّ و بحثی پیش بیاید صحنه را ترک می‌کنیم. وقتی در خانه هستیم می‌توانیم بیرون برویم. می‌توانیم به اتاقی برویم و خودمان را به بهانه‌ای در آن حبس کنیم. می‌توانیم حتی برویم دستشویی یا حمام و ساعتی در آن بمانیم. ولی وقتی با ماشین سفر می‌کنیم دیگر این فرصت‌ها را نداریم. ما ساعت‌ها باید کنار هم بنشینیم و به این‌طرف و آن‌طرف جاده خیره شویم. می‌دانم که برای مثال یکی می‌تواند خودش را با تلفن همراه سرگرم کند ولی خب چقدر؟ به‌هرحال فاصله دو نفر بسیار نزدیک است و سکوتِ چندساعته کُشنده خواهد بود و کسالت‌آور.

     من فکر می‌کنم که پس از سفر، طلاق‌ها رخ می‌دهند، پس از سفر قهرها شکل می‌گیرد. پس از سفر دلخوری‌ها و آزردگی‌ها در دل آدم‌ها لانه می‌کند. حاصل هر سفر فقط چشم‌های برّاق و شاداب، در روزِ پس از سفر نیست بلکه فاصله‌گرفتن‌ها هم می‌تواند از پیامدهای سفر باشد. هر سفری می‌تواند از جدایی‌ها حکایت کند. با هم به سفر می‌روند ولی بی‌هم به خانه برمی‌گردند. به خانه می‌رسند ولی به‌جای آنکه چمدان‌ها را باز کنند و لباس‌های کثیف را داخل ماشین لباسشویی بیندازند چمدان می‌بندند.

     در سفر حرفی به ناآگاه گفته می‌شود. طعنه‌ای، کنایه‌ای، متلکی. گوینده هم نمی‌داند که این حرف می‌تواند زندگی‌ای را نابود کند. در ماشین شرایط نشستن به‌گونه‌ای است که دو طرف به‌صورت هم نگاه نمی‌کنند و شاید همین موقعیت باعث می‌شود تا حرف زدن آسان‌تر شود. حرفی کهنه و بیات که در زندگی روزمره فرصت بیان آن پیش نیامده است. حرفی که حکم شعلۀ آتش را دارد. گفته می‌شود و بعد حرف و حرف و حرف. انگار زخمی کهنه است که سر بازکرده است. حرفی که به هر دلیلی تاکنون گفته نشده و ای‌کاش گفته نمی‌شد. فریاد زدن‌ها از ته حلق، «نگه‌دار نگه‌دار» گفتن‌ها در دل بیابان یا زیر بارانی شلاقی. هراس از تصادف، چون چشمهای عصبانی و خشمگین قدرت دید ندارد. خصومت و نفرت در جای‌جای ماشین احساس می‌شود. هر حرکت کوچکی می‌تواند به نزاعی بزرگ تبدیل شود. آدم‌هایی که با اشتیاق به سفر رفته‌اند با قهر برمی‌گردند. آنها در سکوتی زجرآور برمی‌گردند. سفرهایی سرشار از سکوتی تلخ که آبستن خبرهای بد است. در این لحظه ماشین تبدیل به اتاقی افسرده می‌شود.

     درست است که گفته‌اند «در سفر باید شناخت» ولی من فکر می‌کنم همیشه هم اینطور نیست. سفر رفتن، هنگامی‌که دو نفر هنوز وارد رابطه‌ای رسمی نشده‌اند با هنگامی‌که دو نفر رابطه‌ای رسمی و وسیع‌تر و تجربۀ زندگی چندین ساله دارند بسیار فرق می‌کند.

فرض کنید در جاده ناگهان لاستیک ماشین پنچر می‌شود. این موقعیت در بین کسانی که هنوز رابطه‌ای رسمی و زندگی چندساله زیر یک سقف ندارند معمولاً این‌گونه پیش می‌رود که با بگو‌بخند سعی می‌کنند مشکل را حل کنند. این اتفاق در حکم هیجانی است که با هم دارند تجربه می‌کنند و حل آن باعث می‌شود به هم نزدیک‌تر شوند. ولی در رابطه زن‌وشوهری که تجربه زندگی مشترک چندساله را دارند همان پنچری لاستیک و همان موقعیت، موضوعی برای نزاع و غرولند می‌شود. فرقی نمی‌کند. هرکدام لیچاری بارِ دیگری می‌کند. هر دو به دنبال یافتن مقصرند که اغلب به دیگری ختم می‌شود. منظور آنکه، هر مشکلی قبل از ورود به روابط رسمی می‌تواند دو نفر را بیشتر به هم وصل کند ولی پس از ازدواج هر مشکلی موضوعی برای تسویه‌حساب‌های شخصی می‌شود. هر مشکلی هرچند کوچک، زخم‌های عمیق را زنده می‌کند. برای همین می‌گویم که درستی این جمله که «در سفر باید شناخت» بستگی به موقعیت دارد.
ادامه در صفحه بعد👇

     ادامه مطلب

نزاع به هنگام رفتن به سفر یا رفتن به‌سوی مقصد، با نزاع به هنگام بازگشت از سفر می‌تواند فرق کند. ما با دو شکل متفاوت از نزاع طرف هستیم. نزاع‌های هنگام رفتن به‌سوی مقصد معمولاً عمیق‌تر و ریشه‌ای‌ترند. معمولاً مربوط به زندگی دو نفرند. ولی نزاع‌های هنگام بازگشت به‌سوی خانه بیشتر به حرف‌ها و حدیث‌هایی برمی‌گردد که در مقصد بیان‌شده است.

     سفر، به شکلی اختلال در زندگی روزمره است. انگار زندگی روزمره متوقف می‌شود و زندگی دیگری، هرچند موقت، آغاز می‌گردد. ما خودمان را از موقعیتی که هستیم جدا می‌کنیم. در سفر، خانه، کار، دوستان به حالت تعلیق درمی‌آیند. انگار برای روزهایی چشمهایمان را می‌بندیم و به خواب می‌رویم و در خواب تصاویری متفاوت می‌بینیم. به همین دلیل سفر بسیار اهمیت دارد.

اساساً هر نوع اختلالی در زندگی روزمره هرچند ممکن است آزاردهنده و همراه با مشقت باشد ولی می‌تواند پربار هم باشد. ما لحظه‌ای توقف می‌کنیم و به پشت سر خیره می‌شویم. گویی چراغ‌قوه‌ای پرنور به زندگی‌مان تابانده‌ایم.

در زندگی روزمره آنقدر غوطه‌وریم که شاید نتوانیم زخم‌ها را ببینیم. سفر گاهی باعث می‌شود تا با فاصله‌گرفتن ازآنچه هست به آنچه باید باشد فکر کنیم. سفر ازهرجهت پربار است. از فریادهایی که در سفر بر سر هم می‌کشید واهمه نداشته باشید. شاید به تولدی دوباره منجر شود.
◾◾کانال نویسنده
 
◾ @fardinalikhah
............
◾◾◾منتشر شده در عصر ایران