چرا زندگی مردم اندیشمند، سخت‌تر است؟

اگر اهل اندیشه و پیگیر رازآلودگی افعال خداوند باشید، درمی‌یابید که این مسیر، جاده‌ای پرپیچ‌وخم است. اساساً درک نقشه‌های الهی، پیروزی محسوب نمی‌شود؛ چرا که دسترسی به تمام لایه‌های آن محال است. این ناتوانی در رمزگشایی، تنها آغاز ماجراست.

فرض کنیم کسی مدعی شود طرح و نقشه‌ی الهی را رمزگشایی کرده است. این ادعا در واقع مانند آن است که سربازی سلاح رقیب را مصادره کند، اما از وجود فشنگ‌هایی که پیشتر در جیب او جای گرفته، غافل بماند. آیا تفنگی که فشنگ در خشاب ندارد، هراس‌آور است؟ البته که نه! اما خداوند نه تنها فرماندهی چیره‌دست که استادی استراتژیک است. او هرگز در اجرای برنامه‌هایش درمانده نمی‌شود.

به محض آنکه بنده‌ای گمان کند "سناریوی الف" را خنثی ساخته، او بی‌درنگ "سناریوی ب" را از آستین بیرون می‌آورد. حتی اگر بندگان در این میانه فرصتی برای نفس‌گیری بیابند، او نوبت بعدی بازی را با راهبردی نوین آغاز می‌کند.

این چرخه آنقدر تداوم می‌یابد تا انسان در نهایت به محدودیت‌های شناختی خود اعتراف کند.

راز دشواری زندگی برای خردورزان نیز در همین نکته نهفته است: هرچه ژرف‌تر در اقیانوس بی‌کران حکمت الهی فرو بروی، فشاری سهمگین‌تر، تو را بیشتر به چالش می‌کشد.

پ.ن: نسخه‌ فنی‌تر این یادداشت در بخش دیدگاه‌ روزنامک موجود است.

می‌دانم حتی اگر به زمین و آسمان، به هر چه مقدس است قسم بخورم که این عاشقانه‌های ناگهانی بی‌دلیل‌اند و مخاطبی ندارند، شما باور نخواهید کرد...

چرا کسی را نمی‌شناسم
که از تو زیباتر باشد؟
چرا در من،
هیچ‌کس تو را فراموش نمی‌کند؟
نه، خبری نیست؛
نه طوفانی، نه بلایی از آسمان هفتم.
تنها دلی،
مثل همیشه،
برای تو تنگ شده است.

#متن_شاعرانه

اقسام دین‌نداشتن‌ها!

دوستانی دارم که نه می‌توانم آنان را کافر بنامم و نه مؤمن! گویی در مسیر دین‌داری، گام‌هایی چند برداشته، اما سرانجام در جایی می‌ایستند و از پیمودن راه بازمی‌مانند.
یکی از این عزیزان در ادبیاتِ فارسی و عربی تبحر ویژه‌ای دارد آن‌چنان که هرکه وی را ببیند و در محضرش دانش بیاموزد، گمان می‌کند با عارفی خوش‌بیان هم‌کلام شده است. با‌این‌حال، او در خلوت به من می‌گوید: «من شیفته‌ی زیباییِ قرآن و نهج‌البلاغه شده‌ام، اما اعتقادی به اسلام ندارم و حتی باورِ چندانی به خداوند هم در دل نمی‌پرورم. صرفاً این متون را به‌دلیلِ فصاحت، بلاغت، و زیباییِ بی‌همتایشان دوست دارم؛ فرقی نمی‌کند سخنِ خداست یا پیامبر یا سلمانِ فارسی!»

دوستِ دیگری دارم که معتقد است دین در گذشته، عاملی برای سامان‌بخشی به جامعه و جلوگیری از غارت و ستمگری‌های عصرِ بربریت بوده است. از نگاهِ او، دین در آن دوران نظمی معقول ایجاد کرد، اما اینکه خدایی یگانه حقیقتاً وجود داشته باشد را باور ندارد. وی امروزه نیز برای دین در جهانِ مدرن نقشِ چندانی قائل نیست.

دوستی دیگر، اگرچه کارکردِ خاصی برای دین متصور نمی‌شود، همواره از گذار از تاریکی‌های جهانِ مادی به‌سوی تعالی و نور سخن می‌گفت؛ گویی همان مفاهیمِ والای عرفانِ شرقی را در قالبِ زبانی نو بازمی‌تاباند.

در ادامه این یادداشت، طبقه‌بندی این افراد و نقد درون و برون دینی از آن‌ها را با هم می‌خوانیم...


الف. طبقه‌بندی افراد یادشده به این شکل می‌تواند باشد:

۱. نوع اول: زیبایی‌شناسِ بی‌اعتنا به گوهر دین.
- این دوست، دین را همچون اثر هنریِ فاخر می‌نگرد که ارزشش در زیباییِ فرم و بلاغتِ بیان است، نه در محتوا یا کارکردهای اعتقادی. او از دین بهره‌ی زیباشناختی می‌برد، بی‌آنکه پایبند گزاره‌ه‌ای ایمانی باشد. این رویکرد یادآورِ نگرشِ اومانیستیِ رنسانس به متون مقدس است که در آن، متن به مثابه‌ی شاهکار ادبی تحلیل می‌شود، نه وحی الهی.

۲. نوع دوم: جامعه‌شناسِ عمل‌گرا
- این فرد، دین را نهادی تاریخی می‌داند که در دورانِ خاصی نقشِ تنظیم‌گرِ جامعه را ایفا کرده است. از نگاه او، دین نه حقیقتی فراتاریخی، که ابزاری برای مهارِ هرج‌ومرجِ عصرِ بدویت بوده است. این دیدگاه، همسو با نظریه‌های امیل دورکیم در کتاب «صور بنیادین حیات دینی» (۱۹۱۲) است که دین را بازتابی از نیازهای اجتماعی می‌دانند (ص ۲۲۳).

۳. نوع سوم: عارفِ سکولار
- او گرچه به کارکردهای عینیِ دین باور ندارد، اما از مفاهیمِ عرفانیِ آن برای بیانِ تجربه‌ی شخصیِ «تعالی» سود می‌جوید. این رویکرد، مشابهِ برداشتِ کییرکگور در کتاب «ترس و لرز» (۱۸۴۳) از ایمان به مثابهی «پرشی پارادوکسیکال» است که بر جنبه‌های فردی و اگزیستانسیالِ ایمان تأکید می‌کند (ص ۸۹).

ب. نقد از منظر دینی:
- دیدگاه اسلامی:
- در الهیاتِ اسلامی، ایمانِ بدون عمل و اعتقادِ بدون التزام به شریعت، ناقص تلقی می‌شود. قرآن کریم، کسانی را که صرفاً به زیبایی‌های ظاهریِ دین دل ببندند ولی به قلبِ آن ایمان نیاورند، همچون کسانی می‌داند که «حقایق را به بازیچه گرفتند» و در توصیف آنان می‌فرماید:
«وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ۚ قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ ۚ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ»
(سوره جمعه، آیه ۱۱).
- نگاهِ جامعه‌شناختیِ صرف به دین نیز از این منظر، تقلیلِ حقیقتِ وحیانی به پدیده‌ای زمینی است و با مفهومِ «خاتمیت» در قرآن (احزاب: ۴۰) و جهان‌شمولیِ دین در تضاد است.

نتیجه‌گیری:
 
این سه دوست، نماینده‌ی سه گونه‌ی رایج در مواجهه‌ی انسانِ مدرن با دین هستند: زیبایی‌گرایی، عمل‌گرایی جامعه‌شناختی، و عرفانِ فردی.
از منظر دینی، این نگرش‌ها ناقص یا انحرافی تلقی می‌شوند، اما علوم انسانی آن‌ها را به عنوانِ پاسخ‌های طبیعیِ بشر به پرسش‌های وجودی در جهانی پیچیده می‌پذیرد. به بیانِ برگسون، دین برای آنان نه «فشارِ وظیفه»، که «کششِ نیاز» است.



پ.ن: نسخه کامل این یادداشت را در بخش دیدگاه‌ روزنامک ببینید.

نه هر کهن‌سالی، با استواری به آینده می‌نگرد و نه هر جوانی در خواب غفلت جا مانده است اما...
طول عمر، گاه چشمانی بازتر به حقایق به آدمی می‌بخشد، هرچند نه همیشه و نه برای همه.

ابزار آلوده!

هر محصولی در حوزه‌ی علوم انسانی یا مهندسی که ریشه در تفکر غربی دارد، بوی پول می‌دهد؛ بوی تعفنِ دست‌های چرک! از نمونه‌های اخیرِ اثبات‌کننده‌ی این ادعا می‌توان به قابلیت هوش‌های مصنوعی اشاره کرد که در ازای دریافت پول، برای کاربران محتوا تولید می‌کنند. (جاعل)
از سوی دیگر، هوش‌های مصنوعی رقیبی طراحی شده‌اند که با دریافت هزینه، میزان دخالت ماشین را در خلقِ محتوا تحلیل می‌کنند. (پلیس و قاضی)

اما پارادوکس زمانی نهایی می‌شود که بدانید نسلِ سومی از این فناوری‌ پا به عرصه گذاشته‌ که قادر است آثار تولیدشده توسط ماشین را چنان دستکاری کنند که حتی سیستم‌های نظارتی -که نقش داور را در تشخیص محتوای انسانی از ماشینی ایفا می‌کنند- فریب بدهد و روند شناسایی را به کلی مختل سازند. (رَد گُم‌کُن)

این چه شهری هست که هم جاعل و هم پلیس و قاضی و رَد گُم‌کنَش دست در جیب مشتری دارند و تنها پول را می‌شناسند؟



مرزبندی با دیگران

حقیقت آن است که اگر همه مانند من می‌اندیشیدند، امور جهان به سامان نمی‌رسید! چراکه من علوم مهندسی و فنی را بیش از آنکه مسیری برای پیشرفت بدانم، «شرّ اجتناب‌ناپذیری» می‌دانم که ناگزیر بدان دچار شده‌ایم. از سویی، نسبت به علوم انسانی نیز رویکردی انتقادی دارم و آنها را عمدتاً ابزارهایی برای توجیه وضع موجود یا حتی گسترش رویه‌های استعماری می‌شناسم!

صرف نظر از درستی یا نادرستی این دیدگاه، اگر جهان معاصر و مبانی آن (جهان لیبرال-سکولار) را می‌پذیرید،

بایسته است از رشد و گسترش افرادی همچون من—که مسلمانی شیعه‌مذهب، وابسته به جریان‌های روشنفکری درون‌دینی و برون‌دینی، و متأثر از نگرش عرفانی هستم—جلوگیری نمایید.

برهه حساس کنونی!

در زندگی برهه‌های ناجوری هست. حالا حتی اگر ناجور هم نبوده باشد، لااقل حساس بوده و خواهد بود.
راستش من الان در برهه‌ای گیر کرده‌ام که از گذشته جدا شده‌ام ولی به آینده به صورت کامل وصل نشده‌ام. نه اینکه جدای‌جدا شده باشم یا هیچ‌جوری وصل نشده باشم ولی در وضعیت فعلی نه لذت‌های گذشته را دارم و نه مزایای آینده را...
فعلا دارم سعی می‌کنم به همین اندازه راضی باشم!

#اعتراف
#وسط_ماندن
#ترس از بازگشت
#سوت‌وکور
#تنهایی_خودخواسته

در نیاز به پیرایش ویرایشگران!


ویرایش در جهان مدرن به‌معنای زدودن افزوده‌های غیرضروری، ترمیم نواقص و ارائه موضوعی در شمایلی شکیل، خوش‌ آب‌ورنگ و مؤثر است. متأسفانه در بیشتر موارد در حیطه زبان فارسی و آثار قلمی ایران، چنین برداشتی از مفهوم ویراستاری وجود ندارد.

در اینجا ویراستاری را صرفاً معادلِ «غلط‌‌گیری»، افزودن علائم سجاوندی (نقطه، ویرگول و...) و در نهایت جایگزینی چند واژه محاوره‌ای با اصطلاحات رسمی فرض می‌کنند! حاصل کار هم متنی می‌شود که اگرچه عاری از اشکالات نگارشی (یا کم‌اشکال) بوده اما فاقد هرگونه معنای مفید یا پیام روشنی است.

از اینرو نه‌تنها کلیه متون نیازمند ویرایش جدی هستند، بلکه بیش از هر چیز به ویراستارانی نیاز داریم که درک کنند

ویرایش حقیقی یعنی خلق متنی جذاب، کاربردی و متوازن که نه افزوده‌های بی‌حساب دارد و نه کاستی‌های ناروا.

به همین ترتیب، بسیاری از اقداماتی که ویرایش نامیده میشوند، ماهیتاً ویرایش نیستند و شمار قابل توجهی از ویراستاران، در عمل چیزی جز بازبینان فنی متون در سطح چاپخانه‌ها نمی‌باشند.

پ.ن: نکته‌های تکمیلی در بخش دیدگاه‌

فارسی و عربی شیر و شکر هستند!

نوجوان بودم و کنجکاو و به هر گوشه‌ای سرک می‌کشیدم. روزی به جلسه یکی از فقیهان مشهد رفتم و پرسشی عجیب مطرح کردم: «آیا یادگیری زبان عربی واجب است؟» ایشان نگاهی به من انداخت و پاسخ گفت: «اگر می‌خواهی دین را درست بفهمی، حتما!»

اکنون پس از سی سال، عمق آن پاسخ را درک می‌کنم. با آنچه بر من و مثل من گذشت، به راستی می‌بایست بی‌دین یا حتی ضدِّدین می‌شدیم؛ اما سپاس خداوند را که در تمام این سال‌ها، دین و مذهب را نه از راه تقلیدی کورکورانه، بلکه با پژوهش در منابع دسته اول —قرآن، نهج‌البلاغه و متون عرفانی— آموختم و خود را درگیر حرف‌های فلان منبری و بهمان سخنران نساختم. اگر هم سخنی از ایشان شنیدم، نخست با منابع اصیل سنجیدم و آن‌گاه پذیرفتم.

از سر تجربه می‌گویم — و بر این گفته خود پای می‌فشارم — که

حفظ ایمان در آشوب کنونی، تنها با ژرف‌اندیشی در متون اصیل ممکن است.

باید عربی را چنان بیاموزید که هم آیات و احادیث را بفهمید و هم توانایی بهره‌گیری از متون عرفانی فارسیِ کهن _مثنوی، دیوان حافظ و آثار عطار _ را بیابید.
در ضمن از عقلتان هم به هیچ‌وجه کوتاه نیایید.

اقیانوسی تبهکار
جزایر باقی‌مانده‌ از
قاره‌ای فراموش‌شده را
غرق کرده است
و انسان‌ها و غم‌هایشان
در خانه‌ای خالی از هر دیگری
تنها مانده‌اند

ما جزیره‌هایی خالی از مرغان مهاجر
که پرواز را گم کرده‌ایم
تنها دستگاه مخابرات‌مان
از هیاهوی موج‌های سرگردان
کر شده
و هیچکس حوصله پاسخ دادن
پیام‌ها را
به خود راه نمی‌دهد

#شعرنو

حقیقت این است که اکثر آدم‌ها در حال باختن هستند؛ باختن عمرشان. یعنی تنها سرمایه‌ای که در این دنیا دارند.
می‌خواهید جزو اکثر بازنده نباشید:

(از لحاظ ذهنی) باور داشته باشند که پشت این دنیا خدایی وجود دارد.
(در محدوده توانایی‌شان) کارهای نیک انجام دهند.
(به دیگرانی که همفکرشان نیستند) سفارش به شناخت حق داشته باشند.
(به دیگرانی که همفکرشان هستند) سفارش به پایداری داشته باشند.


#برداشت کاربردی از -سوره عصر-

دل و ذهنِ من و شما، دکانِ سمساری یا اوراق‌فروشی نیست. تکلیفِ پرونده‌های نیمه‌کاره را زودتر روشن کنیم و چیزها را روی هم انبار نکنیم.

چه کسی اهلِ ایمان است؟


فراتر از تعاریفِ مرسوم که بر باورهای عقلی و اعمالِ متناسب با آن تأکید می‌کنند، من برداشتِ خاص خودم را دارم:

فردی اهلِ ایمان است که در سایۀ آگاهی از حقیقتِ غیب، از نادیدنی‌های این جهان احساسِ امنیتی ژرف دارد.

امنیتی که ریشه در توکل به نیرویی فراتر از محسوسات دارد. این احساس، زاده‌ی تسلیم کامل به ارادۀ الهی است، گوهرِ توکلی که جان را از قیدِ اضطراب‌های مادی می‌رهاند. رضایتی که از این توکل حاصل می‌شود، چونان چشمه‌ای زلال، در همۀ جزئیات و کلیاتِ زندگیِ فرد جاری می‌گردد و بینش و کنش او را در مسیری همسو با حکمتِ هستی هدایت می‌کند.
فرد پس از رسیدن به آرامشِ معنوی، نه زنجیرِ ترس از نداشتن‌ها بر پایش سنگینی می‌کند و نه زینت‌ دنیویِ داشتن‌ها را معیاری برای سنجشِ ارزش‌های وجودی خود برمی‌شمرد.
چنین انسانی، در اوجِ بی‌خویشی، به والاترین شکلِ خویشتنِ حقیقی دست می‌یابد؛ جایی که «هست» و «نیست»های دنیا، در پرتو ایمان، به‌سان سایه‌ای گذرا تلقی می‌شوند.


پ.ن: ارجاعات متن را در بخش دیدگاه‌ها منتشر کردم.

تاملی درباره دعا!

می‌دانیم فقط دعایی که از صمیم دل برآید، کارساز است؛ اما آنچه لقلقهٔ زبان باشد، بی‌ثمر می‌ماند. حقیقت آن است که بسیاری از دعاهای ما که گاهی در قالب شکایت می‌گنجد و گاهی به شکل غرولند نمود پیدا می‌کند، از ژرفای دل سرچشمه نگرفته است.

علت:
آدمیان نه تنها به داشته‌های خود دلخوشند، بلکه گاهی با نداشته‌های خود همراه شده و چندان تغییر وضعیت را نمی‌پسندند یا برای آن آمادگی ندارند. مانند کسی که ترس از دست دادن آرامشِ امروز، او را از تلاش برای فردا، بازمی‌دارد.

تفکیک:
واضح است که دستیابی به «نیست‌ها» نیازمند تلاش است. اما پرسش اینجاست: چقدر برای وصول به آنچه نداریم، کوشش می‌کنیم؟ این همان رازِ میان خواستنِ راستین و آرزوهای سطحی است.

دعا در شکلی دیگر:
شاید رازِ کارساز بودنِ دعا، نه در برآورده شدن خواسته‌ها، که در دگردیسی نگاهِ ما نهفته باشد. زمانی که نداشته‌ها را نه به چشم «کمبود»، که به عنوان «فرصت» بنگریم، دعا دیگر فریادِ درماندگی نیست؛ آوازِ زنده بودن است. نوایی که با هستی هم‌آواز می‌شود و جان را تا اوجِ روشنایی به پرواز درمی‌آورد. دعا زمانی به اوج می‌رسد که از مرزِ خواستن فراتر رویم و بودنِ خود را پیشکش هستی کنیم. در اینجا، دعا نه برای طلب، که برای پیشکشِ وجود خویش به آفرینشِ خداوندی است؛ تا هستی، ما را در آغوش بگیرد.

بگذار سخنی درباره عشق بگویم:

آنگاه که تو را دیدم، چنان زیبا بودی که از آن لحظه، هرگز خالی از وجودت نبوده‌ام. چگونه می‌توانم ساعتی بنشینم، دست زیر چانه گذارم و در خلوت تفکر، به این حقیقت بپردازم که تو را عاشقانه دوست دارم؟
...آدمی ناگهان به خود می‌آید و درمی‌یابد پیر شده و همهٔ عمرش را در مسیر مهر به تو گذرانده است. سپس باید که سر بر بالین بگذارد و برود، در حالی که تنها عشق تو را چون گنجینه‌ای از این جهان با خود می‌برد.

لا جبر و لا تفویض!

انسان خود را مختار می‌پندارد، اما حقیقت این است:

او نهایتاً نیمه‌آگاهانه، یکی از بی‌نهایت جبرهای حاکم بر وجودش را برمی‌گزیند.

#رضایت

به فاصله  کمان و زهی کشیده
به کلمات خیره می‌شوم، 
لهجه‌ام را به‌زحمت 
تغییر می‌دهم
انگار خواسته باشم
سنگ قبرم را
به دود و آه و آتش
ترجمه کنم،
مردمان ما باور دارند
لغتنامه‌ها، خائنانه
رازهای گذشتگان را
افشا می‌کنند؛ 
من دیده‌ام
اینجا هر کلمه‌ای 
بسان اسپند و انار 
منتظر ترکیدن است 
و مثل غوزه‌های تریاک، 
رخوتی در رگ‌هایش خفته...
---
#اردیبهشت ۰۴
شب، پشت‌‌بامِ خانه
#شعرنو

فرار از گناه!

برای گناه نکردن بیش از هر چیزی باید حواستان جمع باشد. جمع چه؟ جمع این که دارید به خط قرمز خداوند نزدیک می‌شوید.

آسانترین راه برای عبور از خط قرمز خداوندی چیست؟
اینکه «اما» و «اگر» بیاوریم.

مثلاً بگوییم: «درست است که غیبت حرام است»، یا «نگاه به نامحرم مذموم است»، یا «خوردن مال دیگران نابهنجار است»، اما این موارد را با فلان توجیه انجام می‌دهم؛ مثلاً چون حق مرا خورده‌اند، یا آبرویم را برده‌اند، یا اینکه اصولا خود فرد راضی است...»!

کافی است همین‌جا ترمز کنید و توجیهات را کنار بگذارید تا ابهت و قطعیت دستور خداوندی را پایمال نکرده باشید. آنگاه خواهید یافت که گناه کردن کار سختی است و در جادۀ تقوا و ایمان ماندن کاری ساده.

تقوا، مهارتی اکتسابی است؛ هر بار که توجیهات را نادیده می‌گیرید، این مهارت را تقویت می‌کنید و گناه را نه به‌عنوان یک محدودیت، بلکه چونان سدی محکم در برابر سقوط می‌بینید.

پ.ن: نکاتی بیشتر همراه با ارجاعات مرتبط در دیدگاه‌های روزنامک منتشر شده است.