@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١١٢
از دري شيشهاي گذشتند كه راهرو را دو نيمه ميكرد. در اتاقي باز شد و سرهنگي،
همينطور كه كلاهش را روي طاسي سرش ميگذاشت، بيرون آمد. تا در اتاق پشت سرش
بسته شود جمله اي به بيرون درز كرد: «اطاعت تيمسار.» روده هاي مندو به سر وصدا افتاد.
راهرو پيچيد به سمت راست. مقابل در آهني بزرگي كه تمام عرض راهرو را
ميپوشاند توقف كردند. پاسدار زنگ را فشرد. دريچهي كوچكي باز شد و چهره اي ريشو،
هاشور خرده از ميله هاي عمودي، در قاب دريچه ظاهر شد. نگاهي به پاسدار انداخت، سري
به سلام تكان داد و سر تا پاي مندو را به ظن و ترديد ورانداز كرد. كليدي در قفل چق چق
كرد و يك لنگه ي در به آرامي روي پاشنه چرخيد.
13
«آقا» نشسته بود سر سجاده ي قرمز رنگي كه پهن شده بود روي فرشي كف اتاق.
چند لاي عمامه اش باز بود كه شال ميشد، نيمچرخي ميزد پيش سينهاش، و ميافتاد روي
شانهي چپ. مندو انديشيد: «آن هاله ي قدسي را كه دور سر است گ ترش داده تا به زير
قلب، تا فراخي سينه.»
س
قد بلندي داشت؛ همان هيبت و تأني را كه هميشه داشت هرگاه كه برصفحه ي
تلويزيون ميآمد. «پس آقا ايشانند!» اما اين آقا همان آقاي پايتخت نبود. در تلويزيون اين
آقا نام داشت، عنوان هم. همچنان كه هيبت داشت. مثل حالا كه بياعتنا به حضور مندو،
دوزانو نشسته بود روي سجاده؛ چشمها بسته، سر فرو افكنده، تسبيح ميگفت زير لب.
- بفرمائيد بنشينيد.
نميدانست كجا. روي فرش؟ يا روي يكي از صندلي هايي كه كنار ميز بود، سمت
چپ اتاق؟
112
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١١٢
از دري شيشهاي گذشتند كه راهرو را دو نيمه ميكرد. در اتاقي باز شد و سرهنگي،
همينطور كه كلاهش را روي طاسي سرش ميگذاشت، بيرون آمد. تا در اتاق پشت سرش
بسته شود جمله اي به بيرون درز كرد: «اطاعت تيمسار.» روده هاي مندو به سر وصدا افتاد.
راهرو پيچيد به سمت راست. مقابل در آهني بزرگي كه تمام عرض راهرو را
ميپوشاند توقف كردند. پاسدار زنگ را فشرد. دريچهي كوچكي باز شد و چهره اي ريشو،
هاشور خرده از ميله هاي عمودي، در قاب دريچه ظاهر شد. نگاهي به پاسدار انداخت، سري
به سلام تكان داد و سر تا پاي مندو را به ظن و ترديد ورانداز كرد. كليدي در قفل چق چق
كرد و يك لنگه ي در به آرامي روي پاشنه چرخيد.
13
«آقا» نشسته بود سر سجاده ي قرمز رنگي كه پهن شده بود روي فرشي كف اتاق.
چند لاي عمامه اش باز بود كه شال ميشد، نيمچرخي ميزد پيش سينهاش، و ميافتاد روي
شانهي چپ. مندو انديشيد: «آن هاله ي قدسي را كه دور سر است گ ترش داده تا به زير
قلب، تا فراخي سينه.»
س
قد بلندي داشت؛ همان هيبت و تأني را كه هميشه داشت هرگاه كه برصفحه ي
تلويزيون ميآمد. «پس آقا ايشانند!» اما اين آقا همان آقاي پايتخت نبود. در تلويزيون اين
آقا نام داشت، عنوان هم. همچنان كه هيبت داشت. مثل حالا كه بياعتنا به حضور مندو،
دوزانو نشسته بود روي سجاده؛ چشمها بسته، سر فرو افكنده، تسبيح ميگفت زير لب.
- بفرمائيد بنشينيد.
نميدانست كجا. روي فرش؟ يا روي يكي از صندلي هايي كه كنار ميز بود، سمت
چپ اتاق؟
112
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.ص١١٣
آقا سجاده را به تأني تا كرد. برخاست. هلال باز شدهي عمامه را دور سر پيچيد، و آن
هاله ي قدسي را كه مدار گستريده بود به فراخيِ سنيه، بازبرد به همان دور سر. رفت پشت
ميز، و با دست يكي از صندليهاي خالي را نشانش داد.
همينكه مندو نشست، چشمش افتاد به كتابي كه روي ميز بود: «رايش سوم». حضور
شيئي آشنا، در اين فضاي بيگانه و ترسناك، مثل حضور تكه زميني سخت بود در ميانه ي
مرداب. براي اولين بار احساس ايمني ميكرد. حالت كسي را داشت كه در هزارتويي گمشده
باشد و ناگهان خود را ببيند مقابل پنجرهاي.
ناگهان برق قطع شد و همه چيز غوطه خورد در ظلمت. سكوت سنگيني فضا را پر
كرد و تازه در اين لحظه بود كه مندو صداي يكنواخت ژنراتور برق را شنيد كه پت پت كنان
از كار ميافتاد.
آقا گفت: «نقابتان را برداريد.»
فكر كرد اشتباه شنيده است. اما ناگهان بهياد كلاهش افتاد، آن را از سر برداشت.
توي تاريكي، تنهايي آدمي بيكرانه ميشود. وزن پيدا ميكند. حجم ميگيرد ولي، در
هرحال، اين تنهايي از جنسيست كيهاني. اما، تنها اگر نباشي توي تاريكي، اگر بداني
كس ديگري هم هست مقابل تو...
ترس برش داشت.
صداي پت پتِ موتور از دور به گوش آمد و نور ضعيفِ لامپ اتاق را در روشنايي وهم
آوري شناور كرد. هر چيزي به رنگِ مس درآمده بود.
آقا، تنديسي از فلز تابيده، گفت : «فردا سواره بتازيد!»
گيج و منگ، به چشمها و ابروان مسي رنگ او خيره شد. هيچ نميفهميد.
آقا سري تكان داد كه براي مندو مفهوم نبود. پوشه اي روي ميز بود، دفتري با
ورقه اي مسين. بازش كرد. ورق زد و روي سطري ايستاد: «شما ديروز آنجا چه
ميكرديد؟»
- رفته بودم قدم بزنم.
- در خط مقدم جبهه؟ آنهم رو به لشكر دشمن؟
113
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.ص١١٣
آقا سجاده را به تأني تا كرد. برخاست. هلال باز شدهي عمامه را دور سر پيچيد، و آن
هاله ي قدسي را كه مدار گستريده بود به فراخيِ سنيه، بازبرد به همان دور سر. رفت پشت
ميز، و با دست يكي از صندليهاي خالي را نشانش داد.
همينكه مندو نشست، چشمش افتاد به كتابي كه روي ميز بود: «رايش سوم». حضور
شيئي آشنا، در اين فضاي بيگانه و ترسناك، مثل حضور تكه زميني سخت بود در ميانه ي
مرداب. براي اولين بار احساس ايمني ميكرد. حالت كسي را داشت كه در هزارتويي گمشده
باشد و ناگهان خود را ببيند مقابل پنجرهاي.
ناگهان برق قطع شد و همه چيز غوطه خورد در ظلمت. سكوت سنگيني فضا را پر
كرد و تازه در اين لحظه بود كه مندو صداي يكنواخت ژنراتور برق را شنيد كه پت پت كنان
از كار ميافتاد.
آقا گفت: «نقابتان را برداريد.»
فكر كرد اشتباه شنيده است. اما ناگهان بهياد كلاهش افتاد، آن را از سر برداشت.
توي تاريكي، تنهايي آدمي بيكرانه ميشود. وزن پيدا ميكند. حجم ميگيرد ولي، در
هرحال، اين تنهايي از جنسيست كيهاني. اما، تنها اگر نباشي توي تاريكي، اگر بداني
كس ديگري هم هست مقابل تو...
ترس برش داشت.
صداي پت پتِ موتور از دور به گوش آمد و نور ضعيفِ لامپ اتاق را در روشنايي وهم
آوري شناور كرد. هر چيزي به رنگِ مس درآمده بود.
آقا، تنديسي از فلز تابيده، گفت : «فردا سواره بتازيد!»
گيج و منگ، به چشمها و ابروان مسي رنگ او خيره شد. هيچ نميفهميد.
آقا سري تكان داد كه براي مندو مفهوم نبود. پوشه اي روي ميز بود، دفتري با
ورقه اي مسين. بازش كرد. ورق زد و روي سطري ايستاد: «شما ديروز آنجا چه
ميكرديد؟»
- رفته بودم قدم بزنم.
- در خط مقدم جبهه؟ آنهم رو به لشكر دشمن؟
113
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١١٤
بودند كساني كه ناگهان لال ميشدند؛ چند روزي غرقه ي سكوتِ روحاني. بعد؛ توي
گودالي كه جاي اصابت خمپاره بود يا گلوله ي توپ، و پر شده بود از آب باران، غسل
ميكردند و با بدني بسته بندِ نارنجك راه ميافتادند سمتِ سنگر دشمن، و بودند كساني كه
در به در، پيِ «تركشِ محبت» بودند؛ تكهاي فلز كه نكُشد، همين قدر خراشي بدهد يا؛
دست بالا، قناعت كند به طعمهاي كوچك. دست يا پا، تكهاي از تن را طعمه ميكردند تا
جان را به در برند از اين قربانگاه.
گفت: «از تاريكي آن دخمه دلم گرفته بود. خمپاره ها كه شروع كردند، ديدم يكي
دستش را از سنگر بيرون گرفته است، يكي پا را. زدم بيرون. چه ميدانستم خط مقدم
كجاست و لشكر دشمن كجا؟»
- اين از الطاف الهي بوده.
- بله وگرنه جا به جا بايد كشته ميشدم.
- خدا دستش خودش را از آستين هر كه بخواهد بيرون ميآورد.
گيج و ابروان درهم نگاهش كرد. نميدانست چه بگويد.
آقا چشمانش را مستقيم به چشمان او دوخت؛ نگاهي برّا كه انگار از مخاطبش طلب
ميكرد همه ي رمز نهفته در كلام را دريابد: « ديروز، بهمین آقا امام زمان كه پيشاپيش
لشكر ميرفت، رزمندگان اسلام، فتح بزرگي كردند و اسيران بيشماري گرفتند از دشمن.»
نميدانست همه ي اينها چه ربطي به او دارد. براي آنكه چيزي گفته باشد گفت:
«خدا را شكر.»
- اسبي سپيد حاضر است . يك رداي سپيد هم. فردا سواره بتازيد! با بيرق « نصر من
االله...»
مندو كه پاك گيج شده بود به تنها چيزي كه ميفهميد چنگ زد: «من به عمرم اسب
سوار نشدهام.»
- يادتان ميدهند، همين امشب!
در آن نور مسي رنگ كه همه چيز را در وهم معبدي عتيق فرو ميبرد، هر چيز وزن،
خطوط، و امتداد خود را از دست ميداد. به آقا خيره شد؛ چشم در چشم. از پسِ آن صورتِ
114
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١١٤
بودند كساني كه ناگهان لال ميشدند؛ چند روزي غرقه ي سكوتِ روحاني. بعد؛ توي
گودالي كه جاي اصابت خمپاره بود يا گلوله ي توپ، و پر شده بود از آب باران، غسل
ميكردند و با بدني بسته بندِ نارنجك راه ميافتادند سمتِ سنگر دشمن، و بودند كساني كه
در به در، پيِ «تركشِ محبت» بودند؛ تكهاي فلز كه نكُشد، همين قدر خراشي بدهد يا؛
دست بالا، قناعت كند به طعمهاي كوچك. دست يا پا، تكهاي از تن را طعمه ميكردند تا
جان را به در برند از اين قربانگاه.
گفت: «از تاريكي آن دخمه دلم گرفته بود. خمپاره ها كه شروع كردند، ديدم يكي
دستش را از سنگر بيرون گرفته است، يكي پا را. زدم بيرون. چه ميدانستم خط مقدم
كجاست و لشكر دشمن كجا؟»
- اين از الطاف الهي بوده.
- بله وگرنه جا به جا بايد كشته ميشدم.
- خدا دستش خودش را از آستين هر كه بخواهد بيرون ميآورد.
گيج و ابروان درهم نگاهش كرد. نميدانست چه بگويد.
آقا چشمانش را مستقيم به چشمان او دوخت؛ نگاهي برّا كه انگار از مخاطبش طلب
ميكرد همه ي رمز نهفته در كلام را دريابد: « ديروز، بهمین آقا امام زمان كه پيشاپيش
لشكر ميرفت، رزمندگان اسلام، فتح بزرگي كردند و اسيران بيشماري گرفتند از دشمن.»
نميدانست همه ي اينها چه ربطي به او دارد. براي آنكه چيزي گفته باشد گفت:
«خدا را شكر.»
- اسبي سپيد حاضر است . يك رداي سپيد هم. فردا سواره بتازيد! با بيرق « نصر من
االله...»
مندو كه پاك گيج شده بود به تنها چيزي كه ميفهميد چنگ زد: «من به عمرم اسب
سوار نشدهام.»
- يادتان ميدهند، همين امشب!
در آن نور مسي رنگ كه همه چيز را در وهم معبدي عتيق فرو ميبرد، هر چيز وزن،
خطوط، و امتداد خود را از دست ميداد. به آقا خيره شد؛ چشم در چشم. از پسِ آن صورتِ
114
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.ص١١٥
كشيده، بيني عقابي و چانه ي بزرگ، پرهيب صورتي آشنا را بازشناخت. برق نگاهي شيطاني
كه از روبرو ميتافت، در ذهنش جرقه اي افروخت: «اگر كشته شوم؟»
- ضدگلوله ميپوشيد. پا تا سر! و مگر شما براي همين به اينجا نيامده ايد؟
همين را كم داشت؛ طعني تلخ، دستي زورمند كه هلش بدهد به ژرفاي درهاي
ظلماني. خيره شد به نقش ترنج قالي. با اندوهي كه از ژرفاي تاريكِ زمين ميآمد گفت:
«چه فايده؟»
- شايد رستگار شديد! خداوند ارحم الراحمين است.
- پس آن بچه ها... لابد ديگر نيازي به آنها ...
- به آنها هم نياز هست.
نگاه كرد به نقش صليب شكسته روي جلد كتاب. گفت: «چرا كاري را كه ديگران
كردند نميكنيد؟ مواد منفجره را ميبستند به شكم سگها و ميفرستادندشان رو به تانك
آلمانها.»
آقا در سكوت خيره شد به او. مندو انگار متوجه ي حماقت خود شده باشد به لحني
شرمنده گفت: «بله ميفهمم، سگ نجس است.»
آقا با نگاهي سراسر شماتت گفت: «سگ را ميفرستادند طرف تانكها، نه روي مين،
آقا!»
- خب... چه ميدانم. گوسفند كه زياد است....
آقا، برافروخته، پوشه را بست و با لحني قاطع گفت: «اين انقلاب نياز به صاحب دارد،
آقا! بايد شهيد داد تا صاحب پيدا كند، آقا!»
سكوت اتاق هم حالا از جنس مس شده بود. مثل فلز چكش خورده، سنگين و فشرده
و مرموز. سر بالا كرد: «بسيار خوب، من جانم را فقط يك بار ميتوانم فداي انقلاب كنم، اما
صدا را هر روز! بسپاريدشان به دست من. چنان شوري در سرشان بيندازم كه پير و جوان با
سر بدوند روي مين.»
- اما ميدان كه پاك شد بايد كسي باشد كه لشكر را هدايت كند يا نه؟
115
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.ص١١٥
كشيده، بيني عقابي و چانه ي بزرگ، پرهيب صورتي آشنا را بازشناخت. برق نگاهي شيطاني
كه از روبرو ميتافت، در ذهنش جرقه اي افروخت: «اگر كشته شوم؟»
- ضدگلوله ميپوشيد. پا تا سر! و مگر شما براي همين به اينجا نيامده ايد؟
همين را كم داشت؛ طعني تلخ، دستي زورمند كه هلش بدهد به ژرفاي درهاي
ظلماني. خيره شد به نقش ترنج قالي. با اندوهي كه از ژرفاي تاريكِ زمين ميآمد گفت:
«چه فايده؟»
- شايد رستگار شديد! خداوند ارحم الراحمين است.
- پس آن بچه ها... لابد ديگر نيازي به آنها ...
- به آنها هم نياز هست.
نگاه كرد به نقش صليب شكسته روي جلد كتاب. گفت: «چرا كاري را كه ديگران
كردند نميكنيد؟ مواد منفجره را ميبستند به شكم سگها و ميفرستادندشان رو به تانك
آلمانها.»
آقا در سكوت خيره شد به او. مندو انگار متوجه ي حماقت خود شده باشد به لحني
شرمنده گفت: «بله ميفهمم، سگ نجس است.»
آقا با نگاهي سراسر شماتت گفت: «سگ را ميفرستادند طرف تانكها، نه روي مين،
آقا!»
- خب... چه ميدانم. گوسفند كه زياد است....
آقا، برافروخته، پوشه را بست و با لحني قاطع گفت: «اين انقلاب نياز به صاحب دارد،
آقا! بايد شهيد داد تا صاحب پيدا كند، آقا!»
سكوت اتاق هم حالا از جنس مس شده بود. مثل فلز چكش خورده، سنگين و فشرده
و مرموز. سر بالا كرد: «بسيار خوب، من جانم را فقط يك بار ميتوانم فداي انقلاب كنم، اما
صدا را هر روز! بسپاريدشان به دست من. چنان شوري در سرشان بيندازم كه پير و جوان با
سر بدوند روي مين.»
- اما ميدان كه پاك شد بايد كسي باشد كه لشكر را هدايت كند يا نه؟
115
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١١٦
حالا نوبت مندو بود كه همان نگاه برّا را بيندازد به او و طلب كند كه مخاطبش
همه ي رمز نهفته در كلام را دريابد: «نگران نباشيد. همين كه يك بار حضرت را ديده اند كه
رو به لشكر دشمن ميرفته، كافي است! بقيه اش را خود با اوهام خويش خواهند ساخت؛ با
ردا و اسب سپيد! اما ميدان مين...»
برق رضايتي در چشمان مسي رنگ آقا جستن گرفت: «بله، حق با شماست! با آن
صوتِ داوودي كه خداوند عطا كرده است به شما...»
14
موسيقي ايراني از دل شعر سر برآورده بود و شعر، همه حكايت رانده شدن از بهشت
بود؛ حكايت هجران؛ و انتظارِ ظهور. آنچه گم شده بود ازاين موسيقي آن لحنِ آخرالزماني
بود. براي همين، آن آتشي كه آواز«قمر»ميانداخت دردل ها،يا آواز «دوامي»يا «اقبال»،
ديگر گُر نميگرفت؛ و جز جرقهاي رو به مرگ از آن باقي نمانده بود.
«ماندني آريانژاد» طاغوتي بود. پس، پيش از هر چيز نامش را عوض كرد. نوحه هايي
كه با نام «برادر حداد» از راديو پخش ميشد(و حتا ميان مخالفان دولت شنوندگان مشتاقي
داشت) تركيبي بود از صداي قمر، اقبال و دوامي كه در لفافي از لحن و لهجه ي «بخشو»
پيچيده شده بود و صوراسرافيل در آوا به آوايش به گوش ميآمد.اين صدا كه هيچگاه
تصوير خواننده اش را كسي نديد، نه تنها كودكان و مردان سالخورده، كه سربازان و
ارتشيهاي بي اعتقاد را هم روانهي ميدان كرد و بخش مهمي از سرزمينهاي اشغالي را از
چنگِ دشمن بيرون كشيد. اما آنچه براي مندو مهم بود نه سرزمين، كه اجساد بيشماري بود
كه در برقِ كر كننده ي انفجار مينها تكه تكه ميشد و سمت جاذبه ي زمين را عوض
ميكرد.
فليسيا انگشتان ظريفاش را خواب داد لاي موهاي او: «و تو؟»
116
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١١٦
حالا نوبت مندو بود كه همان نگاه برّا را بيندازد به او و طلب كند كه مخاطبش
همه ي رمز نهفته در كلام را دريابد: «نگران نباشيد. همين كه يك بار حضرت را ديده اند كه
رو به لشكر دشمن ميرفته، كافي است! بقيه اش را خود با اوهام خويش خواهند ساخت؛ با
ردا و اسب سپيد! اما ميدان مين...»
برق رضايتي در چشمان مسي رنگ آقا جستن گرفت: «بله، حق با شماست! با آن
صوتِ داوودي كه خداوند عطا كرده است به شما...»
14
موسيقي ايراني از دل شعر سر برآورده بود و شعر، همه حكايت رانده شدن از بهشت
بود؛ حكايت هجران؛ و انتظارِ ظهور. آنچه گم شده بود ازاين موسيقي آن لحنِ آخرالزماني
بود. براي همين، آن آتشي كه آواز«قمر»ميانداخت دردل ها،يا آواز «دوامي»يا «اقبال»،
ديگر گُر نميگرفت؛ و جز جرقهاي رو به مرگ از آن باقي نمانده بود.
«ماندني آريانژاد» طاغوتي بود. پس، پيش از هر چيز نامش را عوض كرد. نوحه هايي
كه با نام «برادر حداد» از راديو پخش ميشد(و حتا ميان مخالفان دولت شنوندگان مشتاقي
داشت) تركيبي بود از صداي قمر، اقبال و دوامي كه در لفافي از لحن و لهجه ي «بخشو»
پيچيده شده بود و صوراسرافيل در آوا به آوايش به گوش ميآمد.اين صدا كه هيچگاه
تصوير خواننده اش را كسي نديد، نه تنها كودكان و مردان سالخورده، كه سربازان و
ارتشيهاي بي اعتقاد را هم روانهي ميدان كرد و بخش مهمي از سرزمينهاي اشغالي را از
چنگِ دشمن بيرون كشيد. اما آنچه براي مندو مهم بود نه سرزمين، كه اجساد بيشماري بود
كه در برقِ كر كننده ي انفجار مينها تكه تكه ميشد و سمت جاذبه ي زمين را عوض
ميكرد.
فليسيا انگشتان ظريفاش را خواب داد لاي موهاي او: «و تو؟»
116
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١١٧
مندو سيگارش را توي زيرسيگاري له كرد. جرعه اي نوشيد و بطري را به طرفِ او
دراز كرد: «ميداني، در وجودِ هرايراني، كم وبيش،يك منجي بزرگ خوابيده. به همين
دليل، غيبت و ظهور برايايرانيها مسئله ي مهمي ست، چون آن منجي كه هزاران سال
است ظهورش وعده داده شده هنوز غايب است. خب، من همايرانيام، بدم نميآمد كمي
غيبت بكنم.»
- ولي از جبهه كه برگشتي ظهور نكردي. همچنان غايب ماندي.
- ميخواهي بشنوي؟ پس لباس بپوش!
فليسيا بهتش زده بود. مندو گفت: «برويم كنار سن».
15
سه سال بعد «برادرحداد» شهيدي بود كه نوارِ نوحه هايش دستبهدست ميشد اما
هيچكس نه از مدفنِ او خبر داشت و نه از محل و چگونگي شهادتش.
- مرا تا كمر و ناهيد را تا سينه كرده بودند توي خاك. گوني را كه كشيدند روي
سرمان، ديگر چيزي نميشنيدم. همه اش چهره دكتر ميريان پيش چشمم بود وصدايش كه
ديگر صدا نبود، اندوه بود، بغضي شكسته در گلو: «خيابان اباذر، كوچه شهيد تبريزي، پلاك
9 .لطفاْاين نامه را بدهيد به همسرم.» اعتقادي نداشت. به اجبار آمده بود. شبهايي كه
نوحه ميخواندم ميديدمش كناريايستاده؛ طعن لبخندي بر لبها. جنوني كه از اعماق
ريشه برميآمد، لرزه ميانداخت در ظلمتِ بيابان، و سرها كه گُر ميگرفت از هواي مرگ،
لشكري از كودكان چهارده ساله و پيرانِ شصت ساله، آرزومندِ تكه تكه شدن، تن ميزدند به
موجِ بلا؛ رو به ميدان مين. آنوقت دكترميريان را ميديدم كه سيگاري ميافروخت، پشت
ميكرد به ميدان و همينطور كه شانه هاش ميلرزيد گم ميشد در ظلمتِ بياباني كه ميرفت
سمتِ سنگرهاي پشتِ جبهه.
117
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١١٧
مندو سيگارش را توي زيرسيگاري له كرد. جرعه اي نوشيد و بطري را به طرفِ او
دراز كرد: «ميداني، در وجودِ هرايراني، كم وبيش،يك منجي بزرگ خوابيده. به همين
دليل، غيبت و ظهور برايايرانيها مسئله ي مهمي ست، چون آن منجي كه هزاران سال
است ظهورش وعده داده شده هنوز غايب است. خب، من همايرانيام، بدم نميآمد كمي
غيبت بكنم.»
- ولي از جبهه كه برگشتي ظهور نكردي. همچنان غايب ماندي.
- ميخواهي بشنوي؟ پس لباس بپوش!
فليسيا بهتش زده بود. مندو گفت: «برويم كنار سن».
15
سه سال بعد «برادرحداد» شهيدي بود كه نوارِ نوحه هايش دستبهدست ميشد اما
هيچكس نه از مدفنِ او خبر داشت و نه از محل و چگونگي شهادتش.
- مرا تا كمر و ناهيد را تا سينه كرده بودند توي خاك. گوني را كه كشيدند روي
سرمان، ديگر چيزي نميشنيدم. همه اش چهره دكتر ميريان پيش چشمم بود وصدايش كه
ديگر صدا نبود، اندوه بود، بغضي شكسته در گلو: «خيابان اباذر، كوچه شهيد تبريزي، پلاك
9 .لطفاْاين نامه را بدهيد به همسرم.» اعتقادي نداشت. به اجبار آمده بود. شبهايي كه
نوحه ميخواندم ميديدمش كناريايستاده؛ طعن لبخندي بر لبها. جنوني كه از اعماق
ريشه برميآمد، لرزه ميانداخت در ظلمتِ بيابان، و سرها كه گُر ميگرفت از هواي مرگ،
لشكري از كودكان چهارده ساله و پيرانِ شصت ساله، آرزومندِ تكه تكه شدن، تن ميزدند به
موجِ بلا؛ رو به ميدان مين. آنوقت دكترميريان را ميديدم كه سيگاري ميافروخت، پشت
ميكرد به ميدان و همينطور كه شانه هاش ميلرزيد گم ميشد در ظلمتِ بياباني كه ميرفت
سمتِ سنگرهاي پشتِ جبهه.
117
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١١٨
رسيدند به پل الكساندر. چشمش كه افتاد به دو اسبِ بالدار سرستون هاي پل،
رعشهاي مهره به مهره تيرهي پشتاش را تا گردن بالا آمد: «فليسيا، ما قبلاْ كجا همديگر
را ديده ايم؟»
خنديد: «دو قرن پيش، در كاخ تزار الكساندر!»
فليسيا زني دانا بود. خوب ميدانست چطور زهرِ لحظه هاي تلخ را بگيرد و تهيشان
بكند از فاجعه. اما مندو تلختر از آن بود كه از ظلمتِ چاهي كه در اعماقِ آن نفس ميزد،
برون آيد: «از زير گوني صداي گريه ي ناهيد را ميشنيدم كه به آرامي ميگفت: «مندو،
مندو.»
روزي كه كيسه ي پلاستيكي سياهي را به من دادند تا مقداري استخوانِ ذغال شده را
بدهم به پزشكي قانوني و خبر را ببرم به «خيابان اباذر كوچه ي شهيد تبزيزي پلاك 9 «
ميدانستم كه آب از سر گذشته است. همان دوماهِ پيش هم كه نامه را برده بودم كار تمام
بود. در را كه باز كرد گفتم: «منزل دكتر ميريان؟» ناهيد كه كمي دستپاچه به نظر ميرسيد،
گفت: «بله بفرمائيد.» هيچ تعارف نكرد. نامه را كه گرفت تشكر كرد. گيجِ درخشش سياهي
چشمانش راه افتادم بروم كه گفت: «ببخشيد، كي دوباره برميگرديد به جبهه؟»
- سه روز ديگر.
- ميشود از شما خواهش كنم فردا عصر تشريف بياوريد جواب نامه را بدهم؟
نگران به نظر ميرسيد. اما هيچ از حال دكتر ميريان نميپرسيد. وقتي در را ميبست
پرهيبِ مردي را ديدم كه خود را دزدانه از پشتِ پنجره كنار كشيد.
از زيرگوني چشمان سياه ناهيد را ميديدم و آن بيني ظريف كه تا لحظهاي ديگر
تكهاي گوشتِ لهيده ميشد. به خود فكر نميكردم. براي من چه فرقي داشت؟ صداي قرآن
ميآمد و زمزمه ي بغض آلود ناهيد، گم در هياهوي جمعيت، اما هنوز شنوا: «ميلرزم مندو.»
روزي كه رفتم پاسخ نامه را بگيرم، ديگر آب از سرِ هر دوي ما گذشته بود. پاسخ نامه
را كه آوردم، دكتر ميريان ديگر نه آدمِ سابق بود. ميايستاد همچنان دور از حلقه ي
جنزده ي مردان و كودكاني كه به سينه ميكوبيدند. ديگر نه لبخند داشت نه طعنه در
گوشه ي لب. رفته بودم دو ماه بمانم، سه سال ماندگار شده بودم. اما حالا ديگر دليلي براي
118
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١١٨
رسيدند به پل الكساندر. چشمش كه افتاد به دو اسبِ بالدار سرستون هاي پل،
رعشهاي مهره به مهره تيرهي پشتاش را تا گردن بالا آمد: «فليسيا، ما قبلاْ كجا همديگر
را ديده ايم؟»
خنديد: «دو قرن پيش، در كاخ تزار الكساندر!»
فليسيا زني دانا بود. خوب ميدانست چطور زهرِ لحظه هاي تلخ را بگيرد و تهيشان
بكند از فاجعه. اما مندو تلختر از آن بود كه از ظلمتِ چاهي كه در اعماقِ آن نفس ميزد،
برون آيد: «از زير گوني صداي گريه ي ناهيد را ميشنيدم كه به آرامي ميگفت: «مندو،
مندو.»
روزي كه كيسه ي پلاستيكي سياهي را به من دادند تا مقداري استخوانِ ذغال شده را
بدهم به پزشكي قانوني و خبر را ببرم به «خيابان اباذر كوچه ي شهيد تبزيزي پلاك 9 «
ميدانستم كه آب از سر گذشته است. همان دوماهِ پيش هم كه نامه را برده بودم كار تمام
بود. در را كه باز كرد گفتم: «منزل دكتر ميريان؟» ناهيد كه كمي دستپاچه به نظر ميرسيد،
گفت: «بله بفرمائيد.» هيچ تعارف نكرد. نامه را كه گرفت تشكر كرد. گيجِ درخشش سياهي
چشمانش راه افتادم بروم كه گفت: «ببخشيد، كي دوباره برميگرديد به جبهه؟»
- سه روز ديگر.
- ميشود از شما خواهش كنم فردا عصر تشريف بياوريد جواب نامه را بدهم؟
نگران به نظر ميرسيد. اما هيچ از حال دكتر ميريان نميپرسيد. وقتي در را ميبست
پرهيبِ مردي را ديدم كه خود را دزدانه از پشتِ پنجره كنار كشيد.
از زيرگوني چشمان سياه ناهيد را ميديدم و آن بيني ظريف كه تا لحظهاي ديگر
تكهاي گوشتِ لهيده ميشد. به خود فكر نميكردم. براي من چه فرقي داشت؟ صداي قرآن
ميآمد و زمزمه ي بغض آلود ناهيد، گم در هياهوي جمعيت، اما هنوز شنوا: «ميلرزم مندو.»
روزي كه رفتم پاسخ نامه را بگيرم، ديگر آب از سرِ هر دوي ما گذشته بود. پاسخ نامه
را كه آوردم، دكتر ميريان ديگر نه آدمِ سابق بود. ميايستاد همچنان دور از حلقه ي
جنزده ي مردان و كودكاني كه به سينه ميكوبيدند. ديگر نه لبخند داشت نه طعنه در
گوشه ي لب. رفته بودم دو ماه بمانم، سه سال ماندگار شده بودم. اما حالا ديگر دليلي براي
118
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١١٩
ماندن نبود. چيزي بود در تهران كه مرا از جا ميكند؛ دو چشم سياه كه يكسره بيپناهي
بود. معصوميتِ بي پناه. خواندم. اين بار همه ي آن سياهي را كه «ميرعزا» سرازير ميكرد در
تعزيه هاش تا، به بهانه ي قاسم و علي اكبر، تمام ظلمتِ و بيپناهيِ عصرِ خود را بيان كند،
پود كردم تنيدم در آن لحنِ آخرالزماني:
نه آخر هركه نخلي مينشاند
نمايد تربيت تا ميتواند
درختي را نشاندم دير وقتي
كه در سايه ش نشينم روزِ سختي
درخت طالعم بي ميوه گشته...
وقتي كه حلقه ي جنزده ي سينه زنان، ديوانه وار، سر كوبيد به تاريكي بيابان تا در
صداي كر كننده ي مينها و لهيبِ سوزانِ برقِ انفجارها تكه تكه شود، دكترميريان را ديدم
كه ميرفت اما اين بار نه سمتِ تاريكيِ پشتِ جبهه ها؛ نهنگي بود كه سر ميكوبيد به
صخرههاي نوميدي: «االله واكبر. االله و اكبر». آخرين تكه ي سپيديِ پيراهنش كه در غلظتِ
تاريكي گم شد، راه افتادم سمتِ دفترِ ستاد.
16
- ناهيد مرا ببخش.
صدايي كه آلوده بود به تاريكي تهِ حلق حكم را قرائت كرد: «بسم االله القاسم
الجبارين...»
ديگر چيزي نميشنيدم. زير تاريكيِ گوني، چشمهاي خيسِ ناهيد را ميديدم؛ و روزي
را كه سر نهاده بود روي سينه ام و نوك انگشتانم را به دندان ميفشرد: «همه اش خدا خدا
ميكردم كي تمام شود. تمام كه نميشد! هر خاكي به سرم ميكردم فايده نداشت. همه ا ش
تقصيرِ مادرم بود. ميگفت با اين بر و رو بايد زن يك مهندس بشوي يا دكتر. زن دكتر
119
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١١٩
ماندن نبود. چيزي بود در تهران كه مرا از جا ميكند؛ دو چشم سياه كه يكسره بيپناهي
بود. معصوميتِ بي پناه. خواندم. اين بار همه ي آن سياهي را كه «ميرعزا» سرازير ميكرد در
تعزيه هاش تا، به بهانه ي قاسم و علي اكبر، تمام ظلمتِ و بيپناهيِ عصرِ خود را بيان كند،
پود كردم تنيدم در آن لحنِ آخرالزماني:
نه آخر هركه نخلي مينشاند
نمايد تربيت تا ميتواند
درختي را نشاندم دير وقتي
كه در سايه ش نشينم روزِ سختي
درخت طالعم بي ميوه گشته...
وقتي كه حلقه ي جنزده ي سينه زنان، ديوانه وار، سر كوبيد به تاريكي بيابان تا در
صداي كر كننده ي مينها و لهيبِ سوزانِ برقِ انفجارها تكه تكه شود، دكترميريان را ديدم
كه ميرفت اما اين بار نه سمتِ تاريكيِ پشتِ جبهه ها؛ نهنگي بود كه سر ميكوبيد به
صخرههاي نوميدي: «االله واكبر. االله و اكبر». آخرين تكه ي سپيديِ پيراهنش كه در غلظتِ
تاريكي گم شد، راه افتادم سمتِ دفترِ ستاد.
16
- ناهيد مرا ببخش.
صدايي كه آلوده بود به تاريكي تهِ حلق حكم را قرائت كرد: «بسم االله القاسم
الجبارين...»
ديگر چيزي نميشنيدم. زير تاريكيِ گوني، چشمهاي خيسِ ناهيد را ميديدم؛ و روزي
را كه سر نهاده بود روي سينه ام و نوك انگشتانم را به دندان ميفشرد: «همه اش خدا خدا
ميكردم كي تمام شود. تمام كه نميشد! هر خاكي به سرم ميكردم فايده نداشت. همه ا ش
تقصيرِ مادرم بود. ميگفت با اين بر و رو بايد زن يك مهندس بشوي يا دكتر. زن دكتر
119
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
.
ص١٢٠
ميريان شدم. اما هميشه ي خدا بايد در تاريكي بالشم خيسِ اشك ميشد. تقصيري نداشت.
نميتوانست. اما تا كي ميشد تحمل كرد؟ نگاه كن! دستِ راستم درازتر از دستِ چپ شده
است! از بس هي كشيده ام تا برسد به جايي كه تحريكاش كند.»
صداي تكبير جمعيت از منفذهاي گوني گذشت. چيزي از جنسِ برق زير پوستم دويد
و موهاي تنم را سيخ كرد؛ درست مثل همان روز كه صداي برخورد سنگريزه ها به شيشه ي
پنجره شروع شد. هر دو برهنه بوديم. نگران و ترسيده نيمخيز شدم. ناهيد هم نيمخيزشد:
«بچه هاي همسايهاند»
ـ بچه هاي همسايه؟
- تهران پارس شده است منطقه ي حزب االله. همه اش زاغ سياه مرا چوب ميزنند.
آخر ناسلامتي همسر شهيدم! نگرانند مبادا مردي به اينجا آمد و رفت كند! اما يكيشان،
همين پريروز، توي پاركينگ كمين كرده بود. از ماشين كه آمدم بيرون پريد بغلم كرد. اگر
جيغ نزده بودم ميخواست همانجا...
هر زني آينه ايست كه بخشي از عيبهاي مرد را به او نشان ميدهد. آن روز فهميدم
تا چه حد ترسويم. ميلرزيدم. همه اش خودم را ميديدم با ناهيد، تا كمر در خاك، و باران
سنگ كه ميباريد، و سر كه ميشكافت؛ چشم كه در چشمخانه له ميشد؛ دندان، دنده ها
پهلو... ميدانستم چهار شاهدِ عادل بايد به چشم ببينند كه دخول شده است؛ مثل طنابي كه
رد شود از سوزن... پرده ها كشيده بود؛ در هم قفل. كدام شاهد؟ اما باز ميترسيدم. همانطور
كه انقلاب نياز به شهيد داشت تا ريشه بگيرد، اخلاق عمومي هم نياز به قرباني داشت.
ميدانستم سنگ اول را كسي بايد پرت كند كه درعمرش گناه نكرده است. اما باز
ميترسيدم. آخر، كدام ايرانيست كه خودش را گناهكار بداند؟ يا به جستجوي مقصر در
جايي بيرون از وجودِ خود نگردد؟
صدايي كه از تاريكي تهِ حلق ميآمد، از جايي بسيار نزديك به ما، گفت : «اشهدتان
را بگوييد.»
ناگهان آرامشي عظيم تمام وجودم را مسخر كرد. «راحت ميشوم!» ناهيد بغضش را
تركاند. .يادم آمد به آنهمه بار كه آسوده از بر زمين نهادن وزنه اي ابدي دراز كشيده بوديم
120
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
.
ص١٢٠
ميريان شدم. اما هميشه ي خدا بايد در تاريكي بالشم خيسِ اشك ميشد. تقصيري نداشت.
نميتوانست. اما تا كي ميشد تحمل كرد؟ نگاه كن! دستِ راستم درازتر از دستِ چپ شده
است! از بس هي كشيده ام تا برسد به جايي كه تحريكاش كند.»
صداي تكبير جمعيت از منفذهاي گوني گذشت. چيزي از جنسِ برق زير پوستم دويد
و موهاي تنم را سيخ كرد؛ درست مثل همان روز كه صداي برخورد سنگريزه ها به شيشه ي
پنجره شروع شد. هر دو برهنه بوديم. نگران و ترسيده نيمخيز شدم. ناهيد هم نيمخيزشد:
«بچه هاي همسايهاند»
ـ بچه هاي همسايه؟
- تهران پارس شده است منطقه ي حزب االله. همه اش زاغ سياه مرا چوب ميزنند.
آخر ناسلامتي همسر شهيدم! نگرانند مبادا مردي به اينجا آمد و رفت كند! اما يكيشان،
همين پريروز، توي پاركينگ كمين كرده بود. از ماشين كه آمدم بيرون پريد بغلم كرد. اگر
جيغ نزده بودم ميخواست همانجا...
هر زني آينه ايست كه بخشي از عيبهاي مرد را به او نشان ميدهد. آن روز فهميدم
تا چه حد ترسويم. ميلرزيدم. همه اش خودم را ميديدم با ناهيد، تا كمر در خاك، و باران
سنگ كه ميباريد، و سر كه ميشكافت؛ چشم كه در چشمخانه له ميشد؛ دندان، دنده ها
پهلو... ميدانستم چهار شاهدِ عادل بايد به چشم ببينند كه دخول شده است؛ مثل طنابي كه
رد شود از سوزن... پرده ها كشيده بود؛ در هم قفل. كدام شاهد؟ اما باز ميترسيدم. همانطور
كه انقلاب نياز به شهيد داشت تا ريشه بگيرد، اخلاق عمومي هم نياز به قرباني داشت.
ميدانستم سنگ اول را كسي بايد پرت كند كه درعمرش گناه نكرده است. اما باز
ميترسيدم. آخر، كدام ايرانيست كه خودش را گناهكار بداند؟ يا به جستجوي مقصر در
جايي بيرون از وجودِ خود نگردد؟
صدايي كه از تاريكي تهِ حلق ميآمد، از جايي بسيار نزديك به ما، گفت : «اشهدتان
را بگوييد.»
ناگهان آرامشي عظيم تمام وجودم را مسخر كرد. «راحت ميشوم!» ناهيد بغضش را
تركاند. .يادم آمد به آنهمه بار كه آسوده از بر زمين نهادن وزنه اي ابدي دراز كشيده بوديم
120
@flith کانال پروازفکرواندیشه◾️
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
#تاریخ_نفت
آخرین مطلبی که از تاریخ نفت بررسی کردیم توسعه عملیات نفت ایران بعد از قرارداد 1933 تا جنگ جهانی دوم بود . این مباحث را می‌توانید با #تاریخ_نفت جستجو و مطالعه کنید اکنون به نفت ایران در دوران جنگ جهانی دوم می‌پردازیم.
نفت ایران در دوران جنگ جهانی دوم
جنگ جهانی دوم و پیروزی‌های آلمان در اروپا موجب شد که بازارهای فروش نفت در اروپا برای «شرکت نفت انگلیس و ایران» از دست برود و صادرات نفت ایران محدود به بازارهای شرقی گردد. با ورود ایتالیا در سال 1940 به جنگ جهانی دریای مدیترانه محل نبردهایِ دریایی گشت و حمل نفت به آن منطقه دشوار شد. با توجه به غرق کشتی‌های نفت‌کش، حملِ نفت ایران به انگلیس در سال 1941 به کلی متوقف شد و کشورها تمایل داشتند نیازهای نفتی خود را در نزدیک‌ترین نقطه ممکن برآورده کنند تا خطر غرق‌شدنِ نفتکشها به حداقل برسد. از این رو استخراج نفت ایران که در سال 1940 نزدیک به 9 میلیون تن بود در سال 1941 به 5/6 میلیون تن کاهش یافت. با توجه به کاهش درآمدِ شرکت، دولت ایران به شرکت نفت تذکر داد که طبق قرارداد 1933 نباید درآمد ایران کاهش یابد. مذاکراتی بین شرکت و دولت ایران انجام شد و مقرر گردید درآمد ایران از محل شرکت کمتر از 4 میلیون لیر در سال نباشد.
با ورود ژاپن به جنگ و اشغال جزایر اندونزی و برمه توسط این کشور، نفت ایران اهمیت ویژه‌ای یافت زیرا منابع نفت اندونزی و برمه به دست ژاپن افتاده بود و نفت ایران تنها منبعی بود که می‌توانست احتیاجات متفقین را در شرق تأمین کند.
قبل از آغاز جنگ جهانی دوم شرکت نفت کارخانه‌ای برای تهیه بنزین هواپیما (معروف به یک‌صد اکتان) در آبادان تأسیس کرده بود. کارخانه در سال 1940 به کار افتاد ولی در سال 1942 شرکت به این نتیجه رسید که کارخانه موجود احتیاجاتِ جنگی متفقین را برطرف نمی‌کند و در نتیجه کارخانه تولید بنزین هواپیما را گسترش دادند تا جایی که در سال 1944 کارخانه به توانایی تولید سالی یک‌میلیون تن بنزین هواپیما رسید. این مقدار تولید باعث شد که قسمت عمده‌ای از مصرف هواپیماهای انگلیس و آمریکا در خاورمیانه و خاور دور تأمین گردد و قسمتی از آن نیز به شوروی فرستاده شود. در آغاز جنگ جهانی دوم «شرکت نفت انگلیس و ایران» دارای 93 کشتی نفت‌کش بود که تقریباً نصف آن در جنگ غرق شد.
همانطور که ذکر شد نفت ایران در جنگ جهانی دوم اهمیت ویژه‌ای داشت و یکی از دلایل عمده اشغال جنوب ایران علاوه بر رساندن مهمات به شوروی، تأمین امنیت پالایشگاه آبادان نیز بود. شرکت اقدامات زیادی را برای حفاظت از پالایشگاه آبادان انجام داد که از جمله این اقدامات ایجاد پوشش به وسیله بالونهای متعدد بود و حتی کمی دورتر از پالایشگاه آبادان با حلبی یک ماکت از پالایشگاه آبادان ساختند و مشعل‌های زیادی را در آن روشن کردند که باعث گمراهی دشمن گردد.
در سال دوم جنگ، انگلیس و آمریکا تصمیم گرفتند برای رفع نیاز خود، صنعت نفت را در ایران گسترش بیشتری دهند. در اولین اقدام خط لوله‌ای(قطر 30 سانتیمتر) از آغاجاری به آبادان کشیدند که این خط لوله در سال 1944 بهره‌برداری شد.در سال 1945 نیز معدن نفت سفید مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
آنچه در جنگ جهانی دوم پل پیروزی متفقین شد همین نفت ایران و استفاده از راه‌های برای کمک رسانی به شوروی بود چون اگر امکانات و راه‌هایِ ایران در اختیار متفقین نبود کمک رسانی به شوروی به این راحتی‌ها مقدور نبود.
بعد از شکسته شدن انحصارِ لوله‌کشی نفت به بنادر خلیج‌فارس که در قرارداد 1933 تصحیح شده بود مانعی برای انحصارطلبیِ انگلیسی‌ها به وجود آمده‌بود و «شرکت نفت انگلیس و ایران» دیگر نمی‌توانستند مانع فعالیت دیگر کمپانی‌های نفتی شوند و در همین راستا تلاش‌هایی برای اعطایِ قرارداد نفت و کشیدن لولۀ نفت در جنوب ایران به کمپانی‌های نفتی آمریکایی شد که فعالیت برخی از آنها به صورت محدود آغاز شد ولی در این میان رقابتی میان شرکت‌های امریکایی و انگلیسی شروع شده بود.
بعد از گسترشِ شایعاتِ مربوط به اعطایِ امتیازِ نفتیِ جدیدی در جنوب، مجلس در مرداد 1323 از دولت ساعد خواست، توضیحاتی در این راستا به مجلس تقدیم کند. دولت ساعد گزارشی را در مجلس ارائه کرد و شرح تقاضای سه کمپانی را برای کسب امتیاز نفت را مطرح کرد که در این میان فراکسیون حزب توده با اعطای امتیاز به کشورهای خارجی مخالفت کرد و عنوان نمود تا پایان جنگ جهانی و تخلیه ایران از نیرو‌های خارجی، نباید امتیاز جدیدی به کشوری داده شود. اما شوروی که به دنبال نفوذ در ایران و کسب امتیاز نفتی در شمال ایران بود پیشنهاداتی به ایران داد که این پیشنهادات رقابت را برای دیگر کمپانی‌ها سخت کرد و راه ورود آمریکا را به ایران نیز دشوار نمود. در هر صورت فعالیت‌های کمپانی‌های آمریکایی به صورت محدود در ایران شروع شد.
@flith کانال پروازفک
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
#تاریخ_نفت
آخرین مطلبی که از تاریخ نفت بررسی کردیم توسعه عملیات نفت ایران بعد از قرارداد 1933 تا جنگ جهانی دوم بود . این مباحث را می‌توانید با #تاریخ_نفت جستجو و مطالعه کنید اکنون به نفت ایران در دوران جنگ جهانی دوم می‌پردازیم.
نفت ایران در دوران جنگ جهانی دوم
جنگ جهانی دوم و پیروزی‌های آلمان در اروپا موجب شد که بازارهای فروش نفت در اروپا برای «شرکت نفت انگلیس و ایران» از دست برود و صادرات نفت ایران محدود به بازارهای شرقی گردد. با ورود ایتالیا در سال 1940 به جنگ جهانی دریای مدیترانه محل نبردهایِ دریایی گشت و حمل نفت به آن منطقه دشوار شد. با توجه به غرق کشتی‌های نفت‌کش، حملِ نفت ایران به انگلیس در سال 1941 به کلی متوقف شد و کشورها تمایل داشتند نیازهای نفتی خود را در نزدیک‌ترین نقطه ممکن برآورده کنند تا خطر غرق‌شدنِ نفتکشها به حداقل برسد. از این رو استخراج نفت ایران که در سال 1940 نزدیک به 9 میلیون تن بود در سال 1941 به 5/6 میلیون تن کاهش یافت. با توجه به کاهش درآمدِ شرکت، دولت ایران به شرکت نفت تذکر داد که طبق قرارداد 1933 نباید درآمد ایران کاهش یابد. مذاکراتی بین شرکت و دولت ایران انجام شد و مقرر گردید درآمد ایران از محل شرکت کمتر از 4 میلیون لیر در سال نباشد.
با ورود ژاپن به جنگ و اشغال جزایر اندونزی و برمه توسط این کشور، نفت ایران اهمیت ویژه‌ای یافت زیرا منابع نفت اندونزی و برمه به دست ژاپن افتاده بود و نفت ایران تنها منبعی بود که می‌توانست احتیاجات متفقین را در شرق تأمین کند.
قبل از آغاز جنگ جهانی دوم شرکت نفت کارخانه‌ای برای تهیه بنزین هواپیما (معروف به یک‌صد اکتان) در آبادان تأسیس کرده بود. کارخانه در سال 1940 به کار افتاد ولی در سال 1942 شرکت به این نتیجه رسید که کارخانه موجود احتیاجاتِ جنگی متفقین را برطرف نمی‌کند و در نتیجه کارخانه تولید بنزین هواپیما را گسترش دادند تا جایی که در سال 1944 کارخانه به توانایی تولید سالی یک‌میلیون تن بنزین هواپیما رسید. این مقدار تولید باعث شد که قسمت عمده‌ای از مصرف هواپیماهای انگلیس و آمریکا در خاورمیانه و خاور دور تأمین گردد و قسمتی از آن نیز به شوروی فرستاده شود. در آغاز جنگ جهانی دوم «شرکت نفت انگلیس و ایران» دارای 93 کشتی نفت‌کش بود که تقریباً نصف آن در جنگ غرق شد.
همانطور که ذکر شد نفت ایران در جنگ جهانی دوم اهمیت ویژه‌ای داشت و یکی از دلایل عمده اشغال جنوب ایران علاوه بر رساندن مهمات به شوروی، تأمین امنیت پالایشگاه آبادان نیز بود. شرکت اقدامات زیادی را برای حفاظت از پالایشگاه آبادان انجام داد که از جمله این اقدامات ایجاد پوشش به وسیله بالونهای متعدد بود و حتی کمی دورتر از پالایشگاه آبادان با حلبی یک ماکت از پالایشگاه آبادان ساختند و مشعل‌های زیادی را در آن روشن کردند که باعث گمراهی دشمن گردد.
در سال دوم جنگ، انگلیس و آمریکا تصمیم گرفتند برای رفع نیاز خود، صنعت نفت را در ایران گسترش بیشتری دهند. در اولین اقدام خط لوله‌ای(قطر 30 سانتیمتر) از آغاجاری به آبادان کشیدند که این خط لوله در سال 1944 بهره‌برداری شد.در سال 1945 نیز معدن نفت سفید مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
آنچه در جنگ جهانی دوم پل پیروزی متفقین شد همین نفت ایران و استفاده از راه‌های برای کمک رسانی به شوروی بود چون اگر امکانات و راه‌هایِ ایران در اختیار متفقین نبود کمک رسانی به شوروی به این راحتی‌ها مقدور نبود.
بعد از شکسته شدن انحصارِ لوله‌کشی نفت به بنادر خلیج‌فارس که در قرارداد 1933 تصحیح شده بود مانعی برای انحصارطلبیِ انگلیسی‌ها به وجود آمده‌بود و «شرکت نفت انگلیس و ایران» دیگر نمی‌توانستند مانع فعالیت دیگر کمپانی‌های نفتی شوند و در همین راستا تلاش‌هایی برای اعطایِ قرارداد نفت و کشیدن لولۀ نفت در جنوب ایران به کمپانی‌های نفتی آمریکایی شد که فعالیت برخی از آنها به صورت محدود آغاز شد ولی در این میان رقابتی میان شرکت‌های امریکایی و انگلیسی شروع شده بود.
بعد از گسترشِ شایعاتِ مربوط به اعطایِ امتیازِ نفتیِ جدیدی در جنوب، مجلس در مرداد 1323 از دولت ساعد خواست، توضیحاتی در این راستا به مجلس تقدیم کند. دولت ساعد گزارشی را در مجلس ارائه کرد و شرح تقاضای سه کمپانی را برای کسب امتیاز نفت را مطرح کرد که در این میان فراکسیون حزب توده با اعطای امتیاز به کشورهای خارجی مخالفت کرد و عنوان نمود تا پایان جنگ جهانی و تخلیه ایران از نیرو‌های خارجی، نباید امتیاز جدیدی به کشوری داده شود. اما شوروی که به دنبال نفوذ در ایران و کسب امتیاز نفتی در شمال ایران بود پیشنهاداتی به ایران داد که این پیشنهادات رقابت را برای دیگر کمپانی‌ها سخت کرد و راه ورود آمریکا را به ایران نیز دشوار نمود. در هر صورت فعالیت‌های کمپانی‌های آمریکایی به صورت محدود در ایران شروع شد.
@flith کانال پروازفک
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
قراداد ۱۳۱۲ نفت در دوان رضاشاه؛ انگلیسی ها :«بگذارید مردم عامی ایران در این توهم که پادشاهشان پیروزشده است بمانند.»
کدمن(رئیس شرکت نفت ایران و انگلیس) با امضای قرارداد جریان را به کمپانی اطلاع داد وکمپانی بی درنگ «هرن» را به وزارت خارجه فرستاد.هرن متن تلگراف های کدمن را به نماینده وزارت خارجه ارائه داد واجمالا گفته بودکه «قرارداد جدید درمجموع رضایت بخش است، بخصوص ماده مربوط به تمدید امتیازکه کاملا نفع ماست.» هرن یادآورشده بود خواسته اصلی ایرانی ها آن بودکه تعداد زیادی از سهام کمپانی به ایران داده شود ودرهیئت مدیره کمپانی هم یک مدیرایرانی عضویت داشته باشد. کدمن این درخواست ها را نپذیرفته بود:
...شکی نیست که امضای قرارداد جدید را باید پیروزی بزرگی برای - کدمن تلقی کرد. ازان گذشته ختم غائله نفت به این صورت رضایت بخش پایان خوشی است.. همه این توافق ها زیرشهپرنظارت جامعه ملل صورت گرفته ارتباط دادن قصیه به جامعه ملل دیگراین امکان را به حکومت ایران نخواهد داد که دراتیه زیرمواد قرارداد بزند.
در تهران احساس تلخی دردرون دولت وجود داشت. سخنان تقی زاده در جلسه هفتم بهمن ۱۳۲۷ مجلس شورای ملی، تصویری است صادقانه از آنچه در هیئت وزیران و به ویژه در ذهن سه نفرمذاکره کنندگان با کدمن (فروغی، داور وتقی زاده) می گذشت، اما دربیرون ازاین دایره محدود، تظاهر دولت رسما براین بودکه اری رهبری داهیانه اعلیحضرت شاهنشاه امپریالیسم مکار بریتانیا را به زانودر آورده و شاخ غول را شکسته و پوزه استعمار جهان خوار را به خاک مالیده است.
وزیر بریتانیا گزارش از نطق های نخست وزیر و برخی ازاعضای مجلس را به لندن فرستاد واظهارنظر کردکه«آثار ترس و تشنج عصبی از همه این نطق ها منعکس است» اما همه آنها «پر است از تملق و چاپلوسی نسبت به رضاشاه». عصاره وچکیده مطالب مطبوعات تهران نیز، «چیزی جزاین نیست که ملت ایران هرچه امروز دارد ازبرکت اراده سنیه ملوکانه است وهیچ کس دراین آب و خاک بنفسه ازشخصیت وقدرتی بهره مند نیست مگر این که ان شخصیت و ان قدرت ازاراده شاهانه الهام گرفته باشد.» بند اول گزارش وزیرمختاربریتانیا با این عبارت طنز امیز خاتمه می یابد:«به حقیقت اگر برمبنای این نطق ها قضاوت کنیم رضاشاه پهلوی مظهرمجسم الوهیت است.»
ازقول کدمن می نویسد که به نظر او همین که مردم عامی ایران تصورکنند تصورکنند پادشاه شان به پیروزی بزرگی نایل شده و انگلستان شکست داده است. ازبین بردن این تصور موهوم (به عقیده سرجان کدمن) ابدا صلاح نیست.
رندل، مدیرکل وزارت خارجه بریتانیا، در تاریخ ۸ مه ۱۹۳۳ برای اطلاع وزیر تهیه کرده است ، با اشاره به اعلامیه رسمی دولت ایران می نویسد:
اعلامیه مزبور قرارداد جدید نفت را پیروزی بزرگی برای حکومت ایران جلوه می دهدکه در ان شرکت نفت ناچارشده است درمقابل خواسته های شاه سپربیندازد.
رندل ازقول نماینده کمپانی اورده است:
اگرما عجالتا هیچ گونه اقدامی برای تصحیح اخبارنادرست (ناشی ازصدوراعلامیه رسمی ایران) انجام ندهیم این سکوت مصلحتی مالا به نفع شرکت تمام خواهد شد...نخستین هدف ما درحال حاضرایجاد وضعی ست که در آن متن قرارداد امضا شده هرچه زودترازتصویب مجلس شورای ملی ایران بگذرد.
وزیرمختار بریتانیا به زبان حال می گفت: مصلحت نیست که ازپرده برون «راز» اگربخواهید اگر بخواهید حقیقت امررا بر ملا سازید و روشن بگوییدکه با امضای قرارداد جدید چه کلاه گشادی بر سرایرانی رفته است بیم آن می رود که کار درمجلس ایران با اشکال مواجه شود.
قرارداد جدید درمجلس شورا با ۱۰۵ رای موافق از ۱۱۳ نفر نماینده به تصویب رسید(۷ خرداد ۱۳۱۲ / ٢٨ مه ۱۹۳۳) وبلافاصله وزیرمختاربریتانیا درتهران، رجینالد هور، به لقب سرمفتخرگردید.
وزیرمختاربریتانیا به فاصله پنج روز ازامضای قرارداد درگزارش خود نوشت:
...طبقات بالاو سیاستگران باتجربه ایرانی عقیده دارندکه سرتاپای این قضیه غوغای ناشی ازالغای امتیازدارسی وسپس بسته شدن قرارداد جدید، همگی پیش ساخته بوده و آن سرعت ناگهانی که درحل وفصل اختلاف نشان داده شد خود دلیل محکمی ست برتایید این ظن که طرفین پیشاپیش ازنیت هم خبرداشته اند.
خواب آشفته نفت(جلد چهارم)، از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه- محمدعلی موحد-ص ۵۰۰-۵۰۳
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
قراداد ۱۳۱۲ نفت در دوان رضاشاه؛ انگلیسی ها :«بگذارید مردم عامی ایران در این توهم که پادشاهشان پیروزشده است بمانند.»
کدمن(رئیس شرکت نفت ایران و انگلیس) با امضای قرارداد جریان را به کمپانی اطلاع داد وکمپانی بی درنگ «هرن» را به وزارت خارجه فرستاد.هرن متن تلگراف های کدمن را به نماینده وزارت خارجه ارائه داد واجمالا گفته بودکه «قرارداد جدید درمجموع رضایت بخش است، بخصوص ماده مربوط به تمدید امتیازکه کاملا نفع ماست.» هرن یادآورشده بود خواسته اصلی ایرانی ها آن بودکه تعداد زیادی از سهام کمپانی به ایران داده شود ودرهیئت مدیره کمپانی هم یک مدیرایرانی عضویت داشته باشد. کدمن این درخواست ها را نپذیرفته بود:
...شکی نیست که امضای قرارداد جدید را باید پیروزی بزرگی برای - کدمن تلقی کرد. ازان گذشته ختم غائله نفت به این صورت رضایت بخش پایان خوشی است.. همه این توافق ها زیرشهپرنظارت جامعه ملل صورت گرفته ارتباط دادن قصیه به جامعه ملل دیگراین امکان را به حکومت ایران نخواهد داد که دراتیه زیرمواد قرارداد بزند.
در تهران احساس تلخی دردرون دولت وجود داشت. سخنان تقی زاده در جلسه هفتم بهمن ۱۳۲۷ مجلس شورای ملی، تصویری است صادقانه از آنچه در هیئت وزیران و به ویژه در ذهن سه نفرمذاکره کنندگان با کدمن (فروغی، داور وتقی زاده) می گذشت، اما دربیرون ازاین دایره محدود، تظاهر دولت رسما براین بودکه اری رهبری داهیانه اعلیحضرت شاهنشاه امپریالیسم مکار بریتانیا را به زانودر آورده و شاخ غول را شکسته و پوزه استعمار جهان خوار را به خاک مالیده است.
وزیر بریتانیا گزارش از نطق های نخست وزیر و برخی ازاعضای مجلس را به لندن فرستاد واظهارنظر کردکه«آثار ترس و تشنج عصبی از همه این نطق ها منعکس است» اما همه آنها «پر است از تملق و چاپلوسی نسبت به رضاشاه». عصاره وچکیده مطالب مطبوعات تهران نیز، «چیزی جزاین نیست که ملت ایران هرچه امروز دارد ازبرکت اراده سنیه ملوکانه است وهیچ کس دراین آب و خاک بنفسه ازشخصیت وقدرتی بهره مند نیست مگر این که ان شخصیت و ان قدرت ازاراده شاهانه الهام گرفته باشد.» بند اول گزارش وزیرمختاربریتانیا با این عبارت طنز امیز خاتمه می یابد:«به حقیقت اگر برمبنای این نطق ها قضاوت کنیم رضاشاه پهلوی مظهرمجسم الوهیت است.»
ازقول کدمن می نویسد که به نظر او همین که مردم عامی ایران تصورکنند تصورکنند پادشاه شان به پیروزی بزرگی نایل شده و انگلستان شکست داده است. ازبین بردن این تصور موهوم (به عقیده سرجان کدمن) ابدا صلاح نیست.
رندل، مدیرکل وزارت خارجه بریتانیا، در تاریخ ۸ مه ۱۹۳۳ برای اطلاع وزیر تهیه کرده است ، با اشاره به اعلامیه رسمی دولت ایران می نویسد:
اعلامیه مزبور قرارداد جدید نفت را پیروزی بزرگی برای حکومت ایران جلوه می دهدکه در ان شرکت نفت ناچارشده است درمقابل خواسته های شاه سپربیندازد.
رندل ازقول نماینده کمپانی اورده است:
اگرما عجالتا هیچ گونه اقدامی برای تصحیح اخبارنادرست (ناشی ازصدوراعلامیه رسمی ایران) انجام ندهیم این سکوت مصلحتی مالا به نفع شرکت تمام خواهد شد...نخستین هدف ما درحال حاضرایجاد وضعی ست که در آن متن قرارداد امضا شده هرچه زودترازتصویب مجلس شورای ملی ایران بگذرد.
وزیرمختار بریتانیا به زبان حال می گفت: مصلحت نیست که ازپرده برون «راز» اگربخواهید اگر بخواهید حقیقت امررا بر ملا سازید و روشن بگوییدکه با امضای قرارداد جدید چه کلاه گشادی بر سرایرانی رفته است بیم آن می رود که کار درمجلس ایران با اشکال مواجه شود.
قرارداد جدید درمجلس شورا با ۱۰۵ رای موافق از ۱۱۳ نفر نماینده به تصویب رسید(۷ خرداد ۱۳۱۲ / ٢٨ مه ۱۹۳۳) وبلافاصله وزیرمختاربریتانیا درتهران، رجینالد هور، به لقب سرمفتخرگردید.
وزیرمختاربریتانیا به فاصله پنج روز ازامضای قرارداد درگزارش خود نوشت:
...طبقات بالاو سیاستگران باتجربه ایرانی عقیده دارندکه سرتاپای این قضیه غوغای ناشی ازالغای امتیازدارسی وسپس بسته شدن قرارداد جدید، همگی پیش ساخته بوده و آن سرعت ناگهانی که درحل وفصل اختلاف نشان داده شد خود دلیل محکمی ست برتایید این ظن که طرفین پیشاپیش ازنیت هم خبرداشته اند.
خواب آشفته نفت(جلد چهارم)، از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه- محمدعلی موحد-ص ۵۰۰-۵۰۳
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
سازمان سیا ازپیامد شکست کودتای نخست درنیمه شب ٢۵ مرداد وفرارشاه به - بغداد آن چنان بیمناک و دل مشغول بودکه درزمانی که شاه از بغداد به رم پرواز می کرد، آلن دالس، رییس از سازمان نیز به رم رفت. اگرچه درگزارش هایی که از دیدار دالس با شاه در هتل اکسلسیور رم در شماره ۱۲۵ ویا ونتو به ما رسیده، چنین گفته می شودکه این دیدارکاملا تصادفی و بدون برنامه بوده، این سرپوش را نمی توان پذیرفت. چگونه می توان باورکردکه رییس سازمان سیا، یک روز پس از ناکامی یکی ازبزرگ ترین پروژه های پنهانی مشترک با سازمان اطلاعاتی بریتانیاکه رییس جمهور ایالات متحد و نخست وزیر بریتانیا هردو در آن درگیر بوده اند، برآن شده که کارسرپرستی این پروژه را رها کند و به سفر تفریحی به ایتالیا برود. چگونه می توان پذیرفت که پایگاه سیا و سفارت ایالات متحد در بغداد، ستاد را آگاه نساخته که شاه در پرواز به رم است تا آن ها رییس سازمان سیا را بیآگاهند. چگونه می توان پذیرفت که شاه، نه از راه همان وزارت مورخارجه و سازمان سیا،که از راه دوستانش دررم، یا به یاری یک شرکت مسافرتی، هتل اکسلسیور را یافته وکسی پایگاه سیا را آگاه نکرده که هتل دیگری برای رییس آن سازمان که به یک باره نیاز به تفریح در رم داشته بیابند تا او در سرسرای هتل در برابر کارمندان، با شاه روبرو نگردد و به شاه نگوید که «پس از شما اعلیحضرت». راستی این است که در همان هنگام که هندرسون برای دیداربا مصدق و بررسی چند وچون رویدادهای پس ازکودتای ناکام ٢۵ مرداد ازپوشش مرخصی به تهران بازگشته، دالس نیز برای آرامش بخشیدن به شاه و با آگاهی از این که پروژه نمرده است، دیدارشخصی با او را در رم بایسته دانسته است و این پوشش سفرتفریحی و دیدارتصادفی را برای روزنامه نگاران ساخته اند. دالس همچنان در رم و درکنار شاه بوده که برگ به سودکودتاچیان بازگشته و رویدادهای ۲۸ مرداد، بازگشت پیروزمندانه شاه و زندانی شدن مصدق و یارانش را به دنبال داشته است.
نامه‌نگاری‌هایی درباره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به تازگی از رده‌بندی محرمانه خارج شده که نشان می‌دهد شاه با پنهان کردن نقش بیگانگان در کودتا علیه دولت دکتر محمد مصدق موافقت کرده بود.
طبق این اسناد که توسط آرشیو امنیت ملی منتشر شده، سفیر آمریکا در عراق به شاه ایران (که به عراق گریخته بود) پیشنهاد می‌دهد تا به نقش بیگانگان در انجام کودتا اشاره نکند و شاه نیز «موافقت» می‌کند.
در ۱۶ آگوست ۱۹۵۳ (۲۵ مرداد ۳۲) پس از تلاشی نافرجام برای سرنگونی مصدق، شاه به عراق می‌گریزد و در آنجا با سفیر آمریکا در عراق ملاقات می‌کند تا دربارهٔ مشکل پدید آمده رایزنی کنند. در تلگراف فوق محرمانه‌ای که توسط سفیر آمریکا به واشنگتن فرستاده شد، سفیر گزارش می‌دهد: «شاه پس از سه شب بی‌خوابی و سرگشته از وقایع پدید آمده بسیار خسته به نظر می‌رسید، ولی او هیچگونه نظر ناخوشایندی (تکرار می‌کنم هیچگونه) نسبت به آمریکایی‌ها که این عملیات را طرح‌ریزی و اجرا کردند، نداشت. به او پیشنهاد کردم که برای حفظ موقعیتش در ایران هرگز به نقش بیگانگان در حوادث اخیر اشاره نکند. او موافقت کرد.»
منبع ها:
سوداگری با تاریخ، محمد امینی، ص ۶۰۹-۶۱۰
تاریخ ایرانی
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
سازمان سیا ازپیامد شکست کودتای نخست درنیمه شب ٢۵ مرداد وفرارشاه به - بغداد آن چنان بیمناک و دل مشغول بودکه درزمانی که شاه از بغداد به رم پرواز می کرد، آلن دالس، رییس از سازمان نیز به رم رفت. اگرچه درگزارش هایی که از دیدار دالس با شاه در هتل اکسلسیور رم در شماره ۱۲۵ ویا ونتو به ما رسیده، چنین گفته می شودکه این دیدارکاملا تصادفی و بدون برنامه بوده، این سرپوش را نمی توان پذیرفت. چگونه می توان باورکردکه رییس سازمان سیا، یک روز پس از ناکامی یکی ازبزرگ ترین پروژه های پنهانی مشترک با سازمان اطلاعاتی بریتانیاکه رییس جمهور ایالات متحد و نخست وزیر بریتانیا هردو در آن درگیر بوده اند، برآن شده که کارسرپرستی این پروژه را رها کند و به سفر تفریحی به ایتالیا برود. چگونه می توان پذیرفت که پایگاه سیا و سفارت ایالات متحد در بغداد، ستاد را آگاه نساخته که شاه در پرواز به رم است تا آن ها رییس سازمان سیا را بیآگاهند. چگونه می توان پذیرفت که شاه، نه از راه همان وزارت مورخارجه و سازمان سیا،که از راه دوستانش دررم، یا به یاری یک شرکت مسافرتی، هتل اکسلسیور را یافته وکسی پایگاه سیا را آگاه نکرده که هتل دیگری برای رییس آن سازمان که به یک باره نیاز به تفریح در رم داشته بیابند تا او در سرسرای هتل در برابر کارمندان، با شاه روبرو نگردد و به شاه نگوید که «پس از شما اعلیحضرت». راستی این است که در همان هنگام که هندرسون برای دیداربا مصدق و بررسی چند وچون رویدادهای پس ازکودتای ناکام ٢۵ مرداد ازپوشش مرخصی به تهران بازگشته، دالس نیز برای آرامش بخشیدن به شاه و با آگاهی از این که پروژه نمرده است، دیدارشخصی با او را در رم بایسته دانسته است و این پوشش سفرتفریحی و دیدارتصادفی را برای روزنامه نگاران ساخته اند. دالس همچنان در رم و درکنار شاه بوده که برگ به سودکودتاچیان بازگشته و رویدادهای ۲۸ مرداد، بازگشت پیروزمندانه شاه و زندانی شدن مصدق و یارانش را به دنبال داشته است.
نامه‌نگاری‌هایی درباره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به تازگی از رده‌بندی محرمانه خارج شده که نشان می‌دهد شاه با پنهان کردن نقش بیگانگان در کودتا علیه دولت دکتر محمد مصدق موافقت کرده بود.
طبق این اسناد که توسط آرشیو امنیت ملی منتشر شده، سفیر آمریکا در عراق به شاه ایران (که به عراق گریخته بود) پیشنهاد می‌دهد تا به نقش بیگانگان در انجام کودتا اشاره نکند و شاه نیز «موافقت» می‌کند.
در ۱۶ آگوست ۱۹۵۳ (۲۵ مرداد ۳۲) پس از تلاشی نافرجام برای سرنگونی مصدق، شاه به عراق می‌گریزد و در آنجا با سفیر آمریکا در عراق ملاقات می‌کند تا دربارهٔ مشکل پدید آمده رایزنی کنند. در تلگراف فوق محرمانه‌ای که توسط سفیر آمریکا به واشنگتن فرستاده شد، سفیر گزارش می‌دهد: «شاه پس از سه شب بی‌خوابی و سرگشته از وقایع پدید آمده بسیار خسته به نظر می‌رسید، ولی او هیچگونه نظر ناخوشایندی (تکرار می‌کنم هیچگونه) نسبت به آمریکایی‌ها که این عملیات را طرح‌ریزی و اجرا کردند، نداشت. به او پیشنهاد کردم که برای حفظ موقعیتش در ایران هرگز به نقش بیگانگان در حوادث اخیر اشاره نکند. او موافقت کرد.»
منبع ها:
سوداگری با تاریخ، محمد امینی، ص ۶۰۹-۶۱۰
تاریخ ایرانی
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#شعر_کودتا
یکی از دستاوردهای کسرایی همراهی در وارد کردن زبان حماسی در شعر نیمایی است. نگرش و سرایش حماسی با «آرش کمانگیر» آغاز شد و با «جهان پهلوان» «ریا»، «اندوه سیمرغ» و «مهره سرخ» ادامه یافت و به تکامل رسید.
در زمانه‌ای سیاوش کسرایی به زبان حماسی توجه کرد که جامعه کودتازده ایران به قهرمان نیاز داشت.
در شعر «پاییز درو» از دفتر «آوا»، سیاوش کسرایی، یکشنبه ۱۸ دی ماه ۱۳۳۲، بعد از کودتای ۲۸ مرداد و اعدام افسران حزب توده، از «زمان بی‌مرد مانده پاییز» یاد می‌کند:
پاییز
پاییز برگریز گریزان ز ماه و سال
بر سینه سپیده دم تو نوار خون
آویختند
با صبحگاه سرد تو فریاد گرم دوست
آمیختند
پاییز میوه سحری رنگ سخت وکال
واریز قصر اب تو در شامگاه سرخ
نقش امیدهای به آتش نشسته است
دم سردی نسیم تتو در باغ های لخت
فرمان مرگ بر تن برگ شکسته است
دروازه ها گشودی و تابوت های گل
از شهر ما گریخت
عطر هزار ساله امید های ما
بارنگ سرخ خون
بر خاک خشک ریخت
فردای برف ریز
پاییز
هنگام رویش گل یخ از کنار سنگ
ای ننگ ای درنگ
قندیل های یخ را
چه کسی ذوب می کند ؟
وین جام های می را چه کسی آورد به زنگ ؟
پاییز
ای آسمان رقص کلاغان خشک بال
گل خانه شکسته در شاخه های فقر
دراین شب سیاه که غم بسته راه دید
کو خوشه ستاره ؟
کو ابر پاره پاره ؟
کو کهکشان سنگ فرش تا مشرق امید ؟
وقتی سوار هست و همآورد گرد هست
برپهنه نبرد سمندر دلاوران
چوگان فتح را
امید برد هست
آویزهای غمزده برگهای خیس
وی روزهای گس
چون شد که بوسه هست و لب بوسه خواه نیست ؟
چون شد که دست هست و کس نیست دسترس ؟
در سرزمین ما
بیهوده نیست بلبل آشفته را نوا
در هیچ باغ مگر باغ ما سیاه
یک سرخ گل نمی شکفد با چنین صفا
یک سرگشت نیست چنین تیره و تباه
در جویبار اگرچه می دود الماس های تر
و آواز خویش را
می خواند پر سوزتر شبگیر رهگذر
لیکن در این زمان
بی مرد مانده ای پاییز
ای بیوه عزیز غم انگیز مهربان
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#شعر_کودتا
یکی از دستاوردهای کسرایی همراهی در وارد کردن زبان حماسی در شعر نیمایی است. نگرش و سرایش حماسی با «آرش کمانگیر» آغاز شد و با «جهان پهلوان» «ریا»، «اندوه سیمرغ» و «مهره سرخ» ادامه یافت و به تکامل رسید.
در زمانه‌ای سیاوش کسرایی به زبان حماسی توجه کرد که جامعه کودتازده ایران به قهرمان نیاز داشت.
در شعر «پاییز درو» از دفتر «آوا»، سیاوش کسرایی، یکشنبه ۱۸ دی ماه ۱۳۳۲، بعد از کودتای ۲۸ مرداد و اعدام افسران حزب توده، از «زمان بی‌مرد مانده پاییز» یاد می‌کند:
پاییز
پاییز برگریز گریزان ز ماه و سال
بر سینه سپیده دم تو نوار خون
آویختند
با صبحگاه سرد تو فریاد گرم دوست
آمیختند
پاییز میوه سحری رنگ سخت وکال
واریز قصر اب تو در شامگاه سرخ
نقش امیدهای به آتش نشسته است
دم سردی نسیم تتو در باغ های لخت
فرمان مرگ بر تن برگ شکسته است
دروازه ها گشودی و تابوت های گل
از شهر ما گریخت
عطر هزار ساله امید های ما
بارنگ سرخ خون
بر خاک خشک ریخت
فردای برف ریز
پاییز
هنگام رویش گل یخ از کنار سنگ
ای ننگ ای درنگ
قندیل های یخ را
چه کسی ذوب می کند ؟
وین جام های می را چه کسی آورد به زنگ ؟
پاییز
ای آسمان رقص کلاغان خشک بال
گل خانه شکسته در شاخه های فقر
دراین شب سیاه که غم بسته راه دید
کو خوشه ستاره ؟
کو ابر پاره پاره ؟
کو کهکشان سنگ فرش تا مشرق امید ؟
وقتی سوار هست و همآورد گرد هست
برپهنه نبرد سمندر دلاوران
چوگان فتح را
امید برد هست
آویزهای غمزده برگهای خیس
وی روزهای گس
چون شد که بوسه هست و لب بوسه خواه نیست ؟
چون شد که دست هست و کس نیست دسترس ؟
در سرزمین ما
بیهوده نیست بلبل آشفته را نوا
در هیچ باغ مگر باغ ما سیاه
یک سرخ گل نمی شکفد با چنین صفا
یک سرگشت نیست چنین تیره و تباه
در جویبار اگرچه می دود الماس های تر
و آواز خویش را
می خواند پر سوزتر شبگیر رهگذر
لیکن در این زمان
بی مرد مانده ای پاییز
ای بیوه عزیز غم انگیز مهربان
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
اگر دولتمردی آگاهانه در برابر کودتای سازمان یافته از طرف بیگانگان بایستد باید مجازات شود یا تشویق!؟
هنوز هم با این همه اسناد و مدارکی که روشده ومقاله ها و کتاب های مختلفی که منتشرشده است، وخواهد شد بسیاری از زوایای آن دوران پرجوش وخروش تاریک است و احتمالا تا سال های دراز دیگر تاریک خواهد ماند چون می دانیم که هرچند سازمان سیا تاکنون بخشی ازگزارش های محرمانه خود را درباره دوران نهضت ملی وکودتای ۲۸ مرداد منتشرکرده است، و احتمالا باز هم خواهد کرد، دستگاه های امنیتی بریتانیا هنوز نم پس نداده اند!
بدیهی است این گونه داوری های ما و دیگران از پس گذشت بیش ازنیم قرن صورت می گیرد. ما هیچ کدام در آن شرایط بحرانی و کوره آتش نبوده ایم، و اکنون ازجاهای محفوظ ونسبتا گرم و نرم خود با فراغت، قلم برمی گیریم و درباره افراد وسیاست های آنها درشرایطی قضاوت می کنیم که ازجزئیات آن اطلاعی نداریم.به علاوه، برخی ازافرادی که به شکل هایی مختلف در آن ماجراها درگیر بوده اند هنوز زنده هستند، و خاطرات و داوری های خود راگهگاه به غرض های شخصی وخانوادگی وعقیدتی آلوده می کنند.
ازجمله این افراد،گروهی هستد که دراین چندساله اخیردر زیر علم آقای اردشیر زاهدی سینه می زنند. آقای داریوش بایندر یکی ازاین افراد است که سه چهارسال پیش کتابی هم در رد کودتا بودن ۲۸ مرداد منتشرکردند و آن را «قیامی مردمی» خواندند.
«تز» آقای بایندراین است که بله، ۲۵ مردادکودتایی بود سازمان داده شده ازطرف سازمان سیا، اما ۲۸ مرداد کودتای دوم نبود بلکه بلکه صرفا با قیام مردم صورت گرفت. درباره آن ماجراها به اندازه کافی اسناد و مدارک منتشر شده (حتی، همان طورکه اشاره شد، ازطرف سازمان سیا)، و گمان می کنم با آن که زوایایی ازکل ماجرا هنوز روشن نیست، درمورد دخالت مستقیم عوامل سیا و پول های توزیع شده از طرف آنها -چه برای خریدن «نمایندگان» مجلس شورای ملی و چه برای به راه انداختن تظاهرات اوباش -کمترمی توان تردید داشت. درعین حال، سوالی هم از آقایان باقی می ماند.
سوال این است که بسیار خوب، به فرض که ۲۸ مرداد قیامی خالص و مردمی بود، درمورد ۲۵ مرداد که قبول دارید از طرف سیا سازمان یافته بود چرا بیشتر سخن نمی گویید و نمی فرمایید، که به این ترتیب، کل ،محاکمه مصدق باید بی اعتبار شمرده شود، زیرا ادعانامه دادستان -به قول مصدق «آن مرد» و به قول خیلی ها «آن نامرد»-اساسا بر پایه این ادعا تنظیم شده بود که مصدق فرمان «اعلی حضرت» را اطاعت نکرده و بنابراین از ۲۵ مرداد به بعد «یاغی» بوده و مستوجب مجازات است. آیا اگر دولتمردی آگاهانه از کودتای سازمان یافته از طرف بیگانگان اطاعت نکند باید مجازات شود یا تشویق!؟
پیشگفتار هرمز همایون پور؛ برگی از خاطرات و تاملات ایام
میهن پرست ایرانی، محمد مصدق و کودتای انگلیسی-امریکایی، کریستوفر دوبلگ، ص ۳۶-۳۷
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
اگر دولتمردی آگاهانه در برابر کودتای سازمان یافته از طرف بیگانگان بایستد باید مجازات شود یا تشویق!؟
هنوز هم با این همه اسناد و مدارکی که روشده ومقاله ها و کتاب های مختلفی که منتشرشده است، وخواهد شد بسیاری از زوایای آن دوران پرجوش وخروش تاریک است و احتمالا تا سال های دراز دیگر تاریک خواهد ماند چون می دانیم که هرچند سازمان سیا تاکنون بخشی ازگزارش های محرمانه خود را درباره دوران نهضت ملی وکودتای ۲۸ مرداد منتشرکرده است، و احتمالا باز هم خواهد کرد، دستگاه های امنیتی بریتانیا هنوز نم پس نداده اند!
بدیهی است این گونه داوری های ما و دیگران از پس گذشت بیش ازنیم قرن صورت می گیرد. ما هیچ کدام در آن شرایط بحرانی و کوره آتش نبوده ایم، و اکنون ازجاهای محفوظ ونسبتا گرم و نرم خود با فراغت، قلم برمی گیریم و درباره افراد وسیاست های آنها درشرایطی قضاوت می کنیم که ازجزئیات آن اطلاعی نداریم.به علاوه، برخی ازافرادی که به شکل هایی مختلف در آن ماجراها درگیر بوده اند هنوز زنده هستند، و خاطرات و داوری های خود راگهگاه به غرض های شخصی وخانوادگی وعقیدتی آلوده می کنند.
ازجمله این افراد،گروهی هستد که دراین چندساله اخیردر زیر علم آقای اردشیر زاهدی سینه می زنند. آقای داریوش بایندر یکی ازاین افراد است که سه چهارسال پیش کتابی هم در رد کودتا بودن ۲۸ مرداد منتشرکردند و آن را «قیامی مردمی» خواندند.
«تز» آقای بایندراین است که بله، ۲۵ مردادکودتایی بود سازمان داده شده ازطرف سازمان سیا، اما ۲۸ مرداد کودتای دوم نبود بلکه بلکه صرفا با قیام مردم صورت گرفت. درباره آن ماجراها به اندازه کافی اسناد و مدارک منتشر شده (حتی، همان طورکه اشاره شد، ازطرف سازمان سیا)، و گمان می کنم با آن که زوایایی ازکل ماجرا هنوز روشن نیست، درمورد دخالت مستقیم عوامل سیا و پول های توزیع شده از طرف آنها -چه برای خریدن «نمایندگان» مجلس شورای ملی و چه برای به راه انداختن تظاهرات اوباش -کمترمی توان تردید داشت. درعین حال، سوالی هم از آقایان باقی می ماند.
سوال این است که بسیار خوب، به فرض که ۲۸ مرداد قیامی خالص و مردمی بود، درمورد ۲۵ مرداد که قبول دارید از طرف سیا سازمان یافته بود چرا بیشتر سخن نمی گویید و نمی فرمایید، که به این ترتیب، کل ،محاکمه مصدق باید بی اعتبار شمرده شود، زیرا ادعانامه دادستان -به قول مصدق «آن مرد» و به قول خیلی ها «آن نامرد»-اساسا بر پایه این ادعا تنظیم شده بود که مصدق فرمان «اعلی حضرت» را اطاعت نکرده و بنابراین از ۲۵ مرداد به بعد «یاغی» بوده و مستوجب مجازات است. آیا اگر دولتمردی آگاهانه از کودتای سازمان یافته از طرف بیگانگان اطاعت نکند باید مجازات شود یا تشویق!؟
پیشگفتار هرمز همایون پور؛ برگی از خاطرات و تاملات ایام
میهن پرست ایرانی، محمد مصدق و کودتای انگلیسی-امریکایی، کریستوفر دوبلگ، ص ۳۶-۳۷
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
#حقوق_نفت
مثالی از اختلافات نفتی ایران در مورد قوانین حاکم (مطلب کاملا حقوقی است)
قرارداد 1312 (1933) ايران
در آن دعوي پیش از این كه شورا وارد رسيدگي شود و فرصت ارزيابي و اظهارنظر نسبت به مواضع حقوقي طرفين را پيدا كند توافقی در خارج صورت گرفت و اتخاذ تصميم از سوي شورا با امضاي قرارداد جديد مورخ 7 خرداد 1312 (29 آوريل 1933) بين ايران و كمپاني منتفي گرديد.
در قرارداد تازه سه جنبۀ مهم حقوقي ملاحظه می‌شود كه تا آن روز سابقه نداشت و از آن پس منشأ بحث‌های دور و دراز در قراردادهاي نفتي و داوری‌های مرتبط با اين قراردادها شد.از آن سه جنبه را به طور مختصر ياد می‌شود:
1. شرط داوري در اين قرارداد با دقت زیاد تنظیم گرديده و از نقايص و اشكالات موجود در امتیازنامۀ دارسي برکنار مانده بود. اختلاف به داوري مراجعه می‌شد. ترتيبي قرارداد سابق در خصوص تركيب هيئت داوري در قرارداد تازه نيز مراعات شده بود يعني آن‌که هر طرف داور خاص خود را انتخاب كند و دو داور منتخب طرفین شخص ثالثي را به عنوان رئيس هیئت برگزينند. اما مطابق قرارداد جديدي اگر طرف دعوي از معرفی داورِ خود استنكاف مي‌نمود، و يا اگر داوران منتخب طرفين نسبت به انتخاب داور سوم توافق نمی‌کردند، جريان دعوي متوقف نمي‌گرديد بلكه رسيدگي به جاي آن‌که در هيئت سه نفري انجام گيرد بر عهده يك نفر داور تنها، موكول می‌شد و آن يك نفر را هم رئيس ديوان دايمي دادگستري بین‌المللی انتخاب می‌کرد.
متن عبارات قرارداد در بخش موردنظر از ماده 22 به شرح زير است:
ب. ... هرگاه حكمين نتوانند در ظرف دو ماه نسبت به تعيين حَكَم ثالث توافق نظر حاصل نمايند حَكَم مزبور را به تقاضاي يكي از طرفين رئيس ديوانِ داوري دايمي بین‌المللی تعيين خواهد نمود...
د. اگر يكي از طرفين شصت روز بعد از وصول تقاضاي حكميت، طرف مقابل حَكَم خود را معين نكرد و يا تعيين آن را به طرفِ ديگر ابلاغ ننمود طرف مزبور حق خواهد داشت كه از رئيس ديوان داوري دايمي بین‌المللی ... تقاضا نمايد كه يك حَكَم منفرد ذي صلاحيت مطابق مقررات مذكور در فوق تعيين كند...
2. در اين قرارداد هم درباره اصول محاكمات يعني قواعد شكلي رسيدگي هم درباره قانون قابل اعمال در ماهيت دعوي مطالبي ذکرشده بود ازاین‌قرار:
اصول محاكمات در حكميت مطابق همان اصولي خواهد بود كه در موقع حكميت در ديوان داوري دايمي بین‌المللی معمول و مجري است...
حُكم حكميت مستند بر اصول قضايي مذکور در ماده 38 اساس‌نامۀ ديوانِ داوري دايمي بین‌المللي بوده و قابل تجدیدنظر نخواهد بود...
ماده 38 اساس‌نامه ديوان داوري دايمي بین‌المللی (بخوانيد: ديوان دايميِ دادگستري بین‌المللی) عيناً همان است كه در اساس‌نامه ديوان بین‌المللی دادگستري نيز ملاحظه می‌شود. اين ماده مقرر می‌دارد كه ديوان در رسيدگي به اختلافات، اصول و موازين زير را اعمال خواهد كرد:
الف. قراردادهاي بین‌المللی.
ب. عرف بین‌المللی
ج. اصول عمومي حقوق مورد قبول ملل متمدن.
د. تصميمات قضايي و آراي علماي طراز اول حقوق بین‌الملل كه به عنوان منابع فرعي حقوق می‌توان از آنها استفاده كرد.
بدين ترتيب در صورت بروز اختلاف و مراجعه به داوري، هم در قواعد شكلي و هم در قواعد ماهوي، می‌بایستی ای حقوق بین‌الملل عمومي تبعيت می‌شد.
3. علاوه بر این‌ها بند دوم ماده 21 قرارداد 1933 حاوي شرط ثباتي بود به شرح زير:
اين امتياز را دولت لغو نخواهد كرد و مفاد مقررات آن در آتيه به‌وسیله هيچ قانون عمومي و خصوصي و يا هیچ‌یک از دستورات و نظامات اداري و يا عمليات مقامات اجرائيه قابل تغيير نخواهد بود.
بنابراين قواي مجريه و مقننه ايران ملتزم بودند كه از تغيير و تبديل قرارداد، بدون جلب موافقت قبلي كمپاني، خودداري ورزند. به نظر می‌رسد اين اولين باري بود كه حاكميت كشور در برابر يك شركت خارجي دست خود را می‌بست و ثبات يك قرارداد خصوصي را بر مصالح عمومي ملت ترجيح می‌نهاد.
بند اول ماده 21 نيز چنين مقرر داشت:
طرفين متعاهدتين اعلام می‌دارند كه اجراي اين قرارداد مبني بر اصول متقابل حسن نيست و صداقت و تفسير معقول و متناسب اين قرارداد باشد.
به علاوه در ماده 26 قرارداد تأکید شده بود:
قبل از تاريخ 31 دسامبر 1933 اين امتياز نمی‌تواند خاتمه پيدا كند مگر درصورتی‌که كمپاني مطابق ماده 25 آن را ترك كند و يا آن محكمۀ حكميت بر اثر ارتكاب تخلفي از طرف كمپاني نسبت به اجراي مقررات اين قرارداد، ابطال آن را اعلام بدارد.
پس فسخ امتياز يا ابطال آن از طرف ايران تنها در صورتي امکان‌پذیر بود كه كمپاني از مقررات قرارداد تخلف ورزد و اين امر در داوري به ثبوت برسد و در نتيجه آن حكم به انفساخ يا الغاي امتياز صادر شود.
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
#حقوق_نفت
مثالی از اختلافات نفتی ایران در مورد قوانین حاکم (مطلب کاملا حقوقی است)
قرارداد 1312 (1933) ايران
در آن دعوي پیش از این كه شورا وارد رسيدگي شود و فرصت ارزيابي و اظهارنظر نسبت به مواضع حقوقي طرفين را پيدا كند توافقی در خارج صورت گرفت و اتخاذ تصميم از سوي شورا با امضاي قرارداد جديد مورخ 7 خرداد 1312 (29 آوريل 1933) بين ايران و كمپاني منتفي گرديد.
در قرارداد تازه سه جنبۀ مهم حقوقي ملاحظه می‌شود كه تا آن روز سابقه نداشت و از آن پس منشأ بحث‌های دور و دراز در قراردادهاي نفتي و داوری‌های مرتبط با اين قراردادها شد.از آن سه جنبه را به طور مختصر ياد می‌شود:
1. شرط داوري در اين قرارداد با دقت زیاد تنظیم گرديده و از نقايص و اشكالات موجود در امتیازنامۀ دارسي برکنار مانده بود. اختلاف به داوري مراجعه می‌شد. ترتيبي قرارداد سابق در خصوص تركيب هيئت داوري در قرارداد تازه نيز مراعات شده بود يعني آن‌که هر طرف داور خاص خود را انتخاب كند و دو داور منتخب طرفین شخص ثالثي را به عنوان رئيس هیئت برگزينند. اما مطابق قرارداد جديدي اگر طرف دعوي از معرفی داورِ خود استنكاف مي‌نمود، و يا اگر داوران منتخب طرفين نسبت به انتخاب داور سوم توافق نمی‌کردند، جريان دعوي متوقف نمي‌گرديد بلكه رسيدگي به جاي آن‌که در هيئت سه نفري انجام گيرد بر عهده يك نفر داور تنها، موكول می‌شد و آن يك نفر را هم رئيس ديوان دايمي دادگستري بین‌المللی انتخاب می‌کرد.
متن عبارات قرارداد در بخش موردنظر از ماده 22 به شرح زير است:
ب. ... هرگاه حكمين نتوانند در ظرف دو ماه نسبت به تعيين حَكَم ثالث توافق نظر حاصل نمايند حَكَم مزبور را به تقاضاي يكي از طرفين رئيس ديوانِ داوري دايمي بین‌المللی تعيين خواهد نمود...
د. اگر يكي از طرفين شصت روز بعد از وصول تقاضاي حكميت، طرف مقابل حَكَم خود را معين نكرد و يا تعيين آن را به طرفِ ديگر ابلاغ ننمود طرف مزبور حق خواهد داشت كه از رئيس ديوان داوري دايمي بین‌المللی ... تقاضا نمايد كه يك حَكَم منفرد ذي صلاحيت مطابق مقررات مذكور در فوق تعيين كند...
2. در اين قرارداد هم درباره اصول محاكمات يعني قواعد شكلي رسيدگي هم درباره قانون قابل اعمال در ماهيت دعوي مطالبي ذکرشده بود ازاین‌قرار:
اصول محاكمات در حكميت مطابق همان اصولي خواهد بود كه در موقع حكميت در ديوان داوري دايمي بین‌المللی معمول و مجري است...
حُكم حكميت مستند بر اصول قضايي مذکور در ماده 38 اساس‌نامۀ ديوانِ داوري دايمي بین‌المللي بوده و قابل تجدیدنظر نخواهد بود...
ماده 38 اساس‌نامه ديوان داوري دايمي بین‌المللی (بخوانيد: ديوان دايميِ دادگستري بین‌المللی) عيناً همان است كه در اساس‌نامه ديوان بین‌المللی دادگستري نيز ملاحظه می‌شود. اين ماده مقرر می‌دارد كه ديوان در رسيدگي به اختلافات، اصول و موازين زير را اعمال خواهد كرد:
الف. قراردادهاي بین‌المللی.
ب. عرف بین‌المللی
ج. اصول عمومي حقوق مورد قبول ملل متمدن.
د. تصميمات قضايي و آراي علماي طراز اول حقوق بین‌الملل كه به عنوان منابع فرعي حقوق می‌توان از آنها استفاده كرد.
بدين ترتيب در صورت بروز اختلاف و مراجعه به داوري، هم در قواعد شكلي و هم در قواعد ماهوي، می‌بایستی ای حقوق بین‌الملل عمومي تبعيت می‌شد.
3. علاوه بر این‌ها بند دوم ماده 21 قرارداد 1933 حاوي شرط ثباتي بود به شرح زير:
اين امتياز را دولت لغو نخواهد كرد و مفاد مقررات آن در آتيه به‌وسیله هيچ قانون عمومي و خصوصي و يا هیچ‌یک از دستورات و نظامات اداري و يا عمليات مقامات اجرائيه قابل تغيير نخواهد بود.
بنابراين قواي مجريه و مقننه ايران ملتزم بودند كه از تغيير و تبديل قرارداد، بدون جلب موافقت قبلي كمپاني، خودداري ورزند. به نظر می‌رسد اين اولين باري بود كه حاكميت كشور در برابر يك شركت خارجي دست خود را می‌بست و ثبات يك قرارداد خصوصي را بر مصالح عمومي ملت ترجيح می‌نهاد.
بند اول ماده 21 نيز چنين مقرر داشت:
طرفين متعاهدتين اعلام می‌دارند كه اجراي اين قرارداد مبني بر اصول متقابل حسن نيست و صداقت و تفسير معقول و متناسب اين قرارداد باشد.
به علاوه در ماده 26 قرارداد تأکید شده بود:
قبل از تاريخ 31 دسامبر 1933 اين امتياز نمی‌تواند خاتمه پيدا كند مگر درصورتی‌که كمپاني مطابق ماده 25 آن را ترك كند و يا آن محكمۀ حكميت بر اثر ارتكاب تخلفي از طرف كمپاني نسبت به اجراي مقررات اين قرارداد، ابطال آن را اعلام بدارد.
پس فسخ امتياز يا ابطال آن از طرف ايران تنها در صورتي امکان‌پذیر بود كه كمپاني از مقررات قرارداد تخلف ورزد و اين امر در داوري به ثبوت برسد و در نتيجه آن حكم به انفساخ يا الغاي امتياز صادر شود.
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
آیت الله کاشانی پس از کودتا: مصدق سزاوار مرگ است.
پس از پیروزی کودتای ۲۸ مرداد، روابط کاشانی و سرلشکر زاهدی نخست وزیر، سه چهار ماه صمیمانه بود. روز شنبه ۳۱ مرداد (سه روز پس از کودتا) زاهدی در شمیران به دیدن کاشانی رفت.
روزنامه کیهان در شماره ۱۹ مهر نوشت: از ابتدای روی کار آمدن دولت جدید، آقای سپهبد زاهدی تصمیم گرفته اند هر ۱۵ روز یکبار با حضرت آیت الله کاشانی ملاقات کنند. دیروز ظهر این ملاقات در منزل شخص ثالثی صورت گرفت و ناهار را آقای نخست وزیر با آیت الله صرف نمودند.
پس از کودتا آیت الله کاشانی در مصاحبه های گوناگون مصدق را مورد انتقاد و حمله قرار داد. او در مصاحبه با خبرنگار روزنامه «اخبار الیوم» ۲۵ روز بعد از کودتا گفت: «این مصدق راه را گم کرده و مستحق چنین عاقبتی بوده‌است. مصدق به من و کشورش خیانت کرد. طبق شرع شریف اسلامی مجازات کسی که در فرماندهی و نمایندگی کشورش خیانت کند مرگ است…آنچه امروز بر مصدق گذشته‌است نتیجهٔ عدل خداوندی است...مصدق برای کشور کاری نکرد. نه یک خرابی را تعمیر کرد…حتی در مورد نفت که او ادعا داشت صاحب فکر ملی ساختن می‌باشد اگر این اتحادی که من در صفوف ملت بوجود آوردم نبود هرگز ملی نمی‌شد. او خیانت کرد. به من و کشور خیانت کرد. قبل از اینکه من با مصدق مخالفت کنم، ملت با او بود ولی پس از اینکه من با او مخالفت کردم ملت از دور او پراکنده شدند.»
کاشانی در پیام رادیویی ۱۲ آبان ۱۳۳۲ گفت:«...جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دارند که شرافتمندانه از حیثیت و آبروی ایران دفاع نموده و در راه صلاح و افق ملت حداکثر فداکاری را بنمایند.»
سید مصطفی کاشانی، فرزند آیت الله کاشانی از طوالش به نمایندگی دوره هجدهم مجلس انتخاب شد. گزارش لوی هندرسن، سفیر آمریکا در تهران، از چگونگی انتخاب مصطفی کاشانی چنین است:«دیروز به دیدار نخست وزیر[سرلشکر زاهدی] رفتم. اردشیر پسرش مترجم ما بود. نخست وزیر گفت: از وضع انتخابات دلگرم است. صورت نامزدها را شاه تایید کرده...دولت او نسبت به برخی نامزدها از جنبه سیاسی متعهد است و نمی تواند در قبال کمک های گذشته آنان ناسپاس باشد. ظاهرا نخست وزیر به وسیله علا[وزیر دربار]در مورد تعیین نامزدهایی چون قنات آبادی، مصطفی کاشانی و میر اشرافی آگاه شده است.»
اما این اتحاد دیری نپایید، سرانجام کاشانی در اعلامیه ای که در تاریخ ۱۴ بهمن منتشر شد، ناگزیر به شناساندن رژیم کودتا گردید او سرلشکر زاهدی و دولت او را دیکتاتوری سرکوبگر و جنایتکار توصیف کرد:«... هیچوقت وضعیات مملکت تا این اندازه اسف انگیز و و دلخراش نبوده و آزادی جز برای عمال انگلیس نیست. مطبوعات و نشریات ملی امکان هیچ گونه اظهار عقیده در بیان حقیقت را نداشته و همه در توقیفند و همچنین بسیاری از ملیون و آزادیخواهان متدین در زندان ها به سر می برند. دزدان و جانیان و عناصر بد سابقه کثیف ترین عمال انگلیس، با سر نیزه بدون بیم و هراس در مراکز انتخابیه، تحمیل به ملت می شوند و تصمیم گرفته اند دوباره انگلیسی ها را به جان و مال و عرض و ناموس ملت مسلط ساخته و مملکت را مستعمره انگلیس قرار دهند.»
واکنش دولت زاهدی به اعلامیه های آیت الله کاشانی ناشیانه و مضحک بود عباس فرزانگان که پس از کودتا سرتیپ شده بود با عنوان وزیر پست وتلگراف و سخنگوی دولت گفت:«اخیرا شخصی به نام ابوالقاسم کاشانی، برای خودنمایی و کسب شهرت، مطالبی دور از حقیقت درباب انتخابات و نفت گفته است.»
مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت- سرهنگ غلامرضا نجاتی- جلد دوم-ص۴۶۶-۴۷۳
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#درنگی درحوادث دوره ی مصدق
آیت الله کاشانی پس از کودتا: مصدق سزاوار مرگ است.
پس از پیروزی کودتای ۲۸ مرداد، روابط کاشانی و سرلشکر زاهدی نخست وزیر، سه چهار ماه صمیمانه بود. روز شنبه ۳۱ مرداد (سه روز پس از کودتا) زاهدی در شمیران به دیدن کاشانی رفت.
روزنامه کیهان در شماره ۱۹ مهر نوشت: از ابتدای روی کار آمدن دولت جدید، آقای سپهبد زاهدی تصمیم گرفته اند هر ۱۵ روز یکبار با حضرت آیت الله کاشانی ملاقات کنند. دیروز ظهر این ملاقات در منزل شخص ثالثی صورت گرفت و ناهار را آقای نخست وزیر با آیت الله صرف نمودند.
پس از کودتا آیت الله کاشانی در مصاحبه های گوناگون مصدق را مورد انتقاد و حمله قرار داد. او در مصاحبه با خبرنگار روزنامه «اخبار الیوم» ۲۵ روز بعد از کودتا گفت: «این مصدق راه را گم کرده و مستحق چنین عاقبتی بوده‌است. مصدق به من و کشورش خیانت کرد. طبق شرع شریف اسلامی مجازات کسی که در فرماندهی و نمایندگی کشورش خیانت کند مرگ است…آنچه امروز بر مصدق گذشته‌است نتیجهٔ عدل خداوندی است...مصدق برای کشور کاری نکرد. نه یک خرابی را تعمیر کرد…حتی در مورد نفت که او ادعا داشت صاحب فکر ملی ساختن می‌باشد اگر این اتحادی که من در صفوف ملت بوجود آوردم نبود هرگز ملی نمی‌شد. او خیانت کرد. به من و کشور خیانت کرد. قبل از اینکه من با مصدق مخالفت کنم، ملت با او بود ولی پس از اینکه من با او مخالفت کردم ملت از دور او پراکنده شدند.»
کاشانی در پیام رادیویی ۱۲ آبان ۱۳۳۲ گفت:«...جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دارند که شرافتمندانه از حیثیت و آبروی ایران دفاع نموده و در راه صلاح و افق ملت حداکثر فداکاری را بنمایند.»
سید مصطفی کاشانی، فرزند آیت الله کاشانی از طوالش به نمایندگی دوره هجدهم مجلس انتخاب شد. گزارش لوی هندرسن، سفیر آمریکا در تهران، از چگونگی انتخاب مصطفی کاشانی چنین است:«دیروز به دیدار نخست وزیر[سرلشکر زاهدی] رفتم. اردشیر پسرش مترجم ما بود. نخست وزیر گفت: از وضع انتخابات دلگرم است. صورت نامزدها را شاه تایید کرده...دولت او نسبت به برخی نامزدها از جنبه سیاسی متعهد است و نمی تواند در قبال کمک های گذشته آنان ناسپاس باشد. ظاهرا نخست وزیر به وسیله علا[وزیر دربار]در مورد تعیین نامزدهایی چون قنات آبادی، مصطفی کاشانی و میر اشرافی آگاه شده است.»
اما این اتحاد دیری نپایید، سرانجام کاشانی در اعلامیه ای که در تاریخ ۱۴ بهمن منتشر شد، ناگزیر به شناساندن رژیم کودتا گردید او سرلشکر زاهدی و دولت او را دیکتاتوری سرکوبگر و جنایتکار توصیف کرد:«... هیچوقت وضعیات مملکت تا این اندازه اسف انگیز و و دلخراش نبوده و آزادی جز برای عمال انگلیس نیست. مطبوعات و نشریات ملی امکان هیچ گونه اظهار عقیده در بیان حقیقت را نداشته و همه در توقیفند و همچنین بسیاری از ملیون و آزادیخواهان متدین در زندان ها به سر می برند. دزدان و جانیان و عناصر بد سابقه کثیف ترین عمال انگلیس، با سر نیزه بدون بیم و هراس در مراکز انتخابیه، تحمیل به ملت می شوند و تصمیم گرفته اند دوباره انگلیسی ها را به جان و مال و عرض و ناموس ملت مسلط ساخته و مملکت را مستعمره انگلیس قرار دهند.»
واکنش دولت زاهدی به اعلامیه های آیت الله کاشانی ناشیانه و مضحک بود عباس فرزانگان که پس از کودتا سرتیپ شده بود با عنوان وزیر پست وتلگراف و سخنگوی دولت گفت:«اخیرا شخصی به نام ابوالقاسم کاشانی، برای خودنمایی و کسب شهرت، مطالبی دور از حقیقت درباب انتخابات و نفت گفته است.»
مصدق؛ سالهای مبارزه و مقاومت- سرهنگ غلامرضا نجاتی- جلد دوم-ص۴۶۶-۴۷۳
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
#دو_قرن_سكوت
سرگذشت حوادث و اوضاع تاریخی ایران در دو قرن اول اسل از حمله عرب تا ظهور دولت طاهریان
#دکتر_عبدالحسین_زرین_کوب
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
#دو_قرن_سكوت
سرگذشت حوادث و اوضاع تاریخی ایران در دو قرن اول اسل از حمله عرب تا ظهور دولت طاهریان
#دکتر_عبدالحسین_زرین_کوب
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
مقدمه چاپ دوم
چنان ديدم كه هيچكس كتابي نمينويسد الا كه چون روز ديگر در آن بنگرد گويد: اگر فلان سخن چنان بودي بهتر گشتي و اگر فلان كلمه بر آن افزوده شدي نيكتر آمدي. نقل از : عماد كاتب مقدمه چاپ دوم در تجديد نظري كه در اين كتاب، براي چاپ تازهاي كردم، روا نديدم كه همان كتاب نخستين را، بي هيچ كاستي و فزوني چاپ كنم. كيست كه بعد از چند سال كتابي را كه نوشته است بنگرد و درآن جاي اضافه و نقصان نبيند؟ تنها، نه همين امثال عماد كاتب به اين وسواس خاطر دچار بودهاند، كه بسياري از مردم دربارة كارهايي كه كردهاند همين شيوه را دارند. اما محرك من، اگر فقط وسواس خاطري بود، شايد به همين اكتفا ميكردم كه بعضي لغتها را جابجا كنم و بعضي عبارتها را پيش و پس ببرم. در تجديد نظري كه در كتابي ميكنند بسيار كسان بيش از اين كاري نميكنند. اما من ترتيب و شيوه كتاب اول را برهم زدم و كاري ديگر پيش گرفتم. از آنچه سخن شناسان و خرده گيران، در باب چاپ سابق گفته بودند، هرچه را وارد ديدم به منت پذيرفتم ودر آن نظر كردم. در جايي كه سخن از حقيقت جويي است چه ضرورت دارد كه من بيهوده از آنچه سابق به خطا پنداشته ام دفاع كنم و عبث لجاج و عناد ناروا ورزم؟ از اين رو، در اين فرصتي كه براي تجديد نظر پيش آمد، قلم برداشتم و در كتاب خويش بر هر چه مشكوك و تاريك و نادرست بود، خط بطلان كشيدم. بسياري از اين موارد مشكوك و تاريك جاهايي بود كه من درآن روزگار گذشته، نميدانم از خامي يا تعصب، نتوانسته بودم به عيب و گناه و شكست ايران به درست اعتراف كنم. در آن روزگاران، چنان روح من از شور و حماسه لبريز بود كه هر چه پاك و حق و مينوي بود از آن ايران ميدانستم و هر چه را از آن ايران ـ ايران باستاني را ميگويم ـ نبود زشت و پست و نادرست ميشمردم. در سالهايي كه پس از نشر آن كتاب بر من گذشت و درآن مدت، دمي از كار و انديشه در باب همين دوره از تاريخ ايران، غافل نبودم در اين راي نارواي من، چنانكه شايسته است، خللي افتاد. خطاي اين گمان را كه صاحبنظران از آن غافل نبودند، دريافتم و در اين فرصتي كه براي تجديد نظر در كتاب سابق به دست آمد لازم ديدم كه آن گمان خطاي تعصب آميز را جبران كنم. آخر عهد و پيماني كه من با خوانندة اين كتاب دارم آن نيست كه
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
مقدمه چاپ دوم
چنان ديدم كه هيچكس كتابي نمينويسد الا كه چون روز ديگر در آن بنگرد گويد: اگر فلان سخن چنان بودي بهتر گشتي و اگر فلان كلمه بر آن افزوده شدي نيكتر آمدي. نقل از : عماد كاتب مقدمه چاپ دوم در تجديد نظري كه در اين كتاب، براي چاپ تازهاي كردم، روا نديدم كه همان كتاب نخستين را، بي هيچ كاستي و فزوني چاپ كنم. كيست كه بعد از چند سال كتابي را كه نوشته است بنگرد و درآن جاي اضافه و نقصان نبيند؟ تنها، نه همين امثال عماد كاتب به اين وسواس خاطر دچار بودهاند، كه بسياري از مردم دربارة كارهايي كه كردهاند همين شيوه را دارند. اما محرك من، اگر فقط وسواس خاطري بود، شايد به همين اكتفا ميكردم كه بعضي لغتها را جابجا كنم و بعضي عبارتها را پيش و پس ببرم. در تجديد نظري كه در كتابي ميكنند بسيار كسان بيش از اين كاري نميكنند. اما من ترتيب و شيوه كتاب اول را برهم زدم و كاري ديگر پيش گرفتم. از آنچه سخن شناسان و خرده گيران، در باب چاپ سابق گفته بودند، هرچه را وارد ديدم به منت پذيرفتم ودر آن نظر كردم. در جايي كه سخن از حقيقت جويي است چه ضرورت دارد كه من بيهوده از آنچه سابق به خطا پنداشته ام دفاع كنم و عبث لجاج و عناد ناروا ورزم؟ از اين رو، در اين فرصتي كه براي تجديد نظر پيش آمد، قلم برداشتم و در كتاب خويش بر هر چه مشكوك و تاريك و نادرست بود، خط بطلان كشيدم. بسياري از اين موارد مشكوك و تاريك جاهايي بود كه من درآن روزگار گذشته، نميدانم از خامي يا تعصب، نتوانسته بودم به عيب و گناه و شكست ايران به درست اعتراف كنم. در آن روزگاران، چنان روح من از شور و حماسه لبريز بود كه هر چه پاك و حق و مينوي بود از آن ايران ميدانستم و هر چه را از آن ايران ـ ايران باستاني را ميگويم ـ نبود زشت و پست و نادرست ميشمردم. در سالهايي كه پس از نشر آن كتاب بر من گذشت و درآن مدت، دمي از كار و انديشه در باب همين دوره از تاريخ ايران، غافل نبودم در اين راي نارواي من، چنانكه شايسته است، خللي افتاد. خطاي اين گمان را كه صاحبنظران از آن غافل نبودند، دريافتم و در اين فرصتي كه براي تجديد نظر در كتاب سابق به دست آمد لازم ديدم كه آن گمان خطاي تعصب آميز را جبران كنم. آخر عهد و پيماني كه من با خوانندة اين كتاب دارم آن نيست كه
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
@flith کانال پروازفکرواندیشه
دانسته يا ندانسته، تاريخ گذشته را به زرق و دروغ و غرور و فريب بيالايم. عهد و پيمان من آنست كه حقيقت را بجويم و آن را از هر چه دروغ و غرور و فريب است جدا كنم. در اين صورت ممكن نبود كه بر آنچه در كتاب خويش نادرست و مشكوك ميديدم از خامي و ستيزه رويي خويش، خط بطلان نكشم و خوانندهاي را كه شايد بر سخن من بيش از حد ضرورت اعتماد ميورزد با خويشتن به گمراهي بكشانم. اين حقيقتت طلبي كه من آن را شمار خويش ميشمردم، وظيفة ديگري نيز بر عهدة من داشت: ميبايست آنچه رادر اين كتاب مبهم و مجمل گذاشته بودم، به پاس حقيقت روشن كنم. خوانندة جواني كه آن كتاب سابق مرا خوانده بود، در ذهن خويش پرسشهايي ميداشت كه من در آنجا، بدانها جوابي نداده بودم. سبب سقوط و شكست ساسانيان چه بود؟ چه روي داد كه صحرانوردان كم فرهنگ، سرنوشت تمدني چنان عظيم و با شكوه را بردست گرفتند؟ در اين دو قرن، كه تاريخ نويسان اخير ما در باب آن سكوت كردهاند چه سبب داشت كه زبان فارسي چون گمشدهاي ناپيدا و بينشان ماند؟ در آن مدت كه شمشير زنان ايران به هر بهانه اي بر تازيان ميشوريدند و با عربان و مسلمانان جنگ و پيكار ميكردند مغان و موبدان در برابر آيين مسلماني چگونه بحث و جدل ميكردند؟ اينگونه سؤالها را كه بر هر خاطري ميگذشت لازم بود كه در آن كتاب جواب بگويم. اما در چاپ نخستين پيرامون اين مسائل نگشته بودم تا مگر به هنگام فرصت در مجلدي ديگر بدان سؤالها پاسخ بگويم. . . و هنگامي كه به تجديد نظر در آن كتاب پرداختم، تا آن را براي چاپ دوم آماده سازم، گمان كردم كه اين فرصت به دست آمده است. . . اما براي چه نام كتاب را كه سرگذشت دو قرن از پرماجراترين ادوار تاريخ ايران است، »دوقرن سكوت« گذاشتهام و نه دو قرن آشوب و غوغا؟ اين را يكي از منتقدان، پس از انتشار چاپ اول كتاب پرسيده بود. اين منتقد عزيز، اگر كتاب مرا از سر تا آخر با دقت و حوصلة كافي خوانده بود جواب خود را در طي كتاب مييافت. نه آخر در طي اين دو قرن زبان ايراني خاموشي گزيده بود و سخن خويش جز بر زبان شمشير نميگفت؟ با اين همه در چاپ تازهاي كه از آن كتاب منتشر ميشود شايد مناسب بود كه نام تازهاي انتخاب كنم. اما به نام تازهاي چه حاجت؟ اين كتاب را وقتي كه نوزادي خرد بود بدان نام ميشناختند چه زيان دارد كه اكنون نيز، با اين رشد و نمائي كه يافته است به همان نام سابق بشناسند؟ باري، آنچه مرا بر آن داشت كه در اين چاپ تازه نيز، كتاب سابق را بي هيچ فزود و كاستي چاپ نكنم وظيفة حقيقت جويي بود. اما در اين تجديد نظري كه كردم، آيا وظيفة خويش را درست ادا نمودهام؟ نميدانم و باز بر سر سخن خويش هستم كه نويسندة تاريخ، هم از وقتي كه موضوع كار خويش را انتخاب ميكند از بيطرفي كه لازمة حقيقت جويي است خارج شده است. ليكن اين مايه عدول از حقيقت را خواننده ميتواند بخشود. من نيز اگر بيش از اين از حقيقت تجاوز نكرده باشم خرسندم. با اين همه بسا كه باز نتوانسته باشم از تعصب و خامي بركنار بمانم. در هر حال از اين بابت هيچ ادعايي ندارم: ادعا ندارم كه در اين جستجو به حقيقتي رسيدهام. ادعا ندارم كه وظيفة مورخي محقق را ادا كردهام. اين متاعم كه تو ميبيني و كمتر زينم.
فرودين 1336 عبدالحسين زرينكوب
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷
دانسته يا ندانسته، تاريخ گذشته را به زرق و دروغ و غرور و فريب بيالايم. عهد و پيمان من آنست كه حقيقت را بجويم و آن را از هر چه دروغ و غرور و فريب است جدا كنم. در اين صورت ممكن نبود كه بر آنچه در كتاب خويش نادرست و مشكوك ميديدم از خامي و ستيزه رويي خويش، خط بطلان نكشم و خوانندهاي را كه شايد بر سخن من بيش از حد ضرورت اعتماد ميورزد با خويشتن به گمراهي بكشانم. اين حقيقتت طلبي كه من آن را شمار خويش ميشمردم، وظيفة ديگري نيز بر عهدة من داشت: ميبايست آنچه رادر اين كتاب مبهم و مجمل گذاشته بودم، به پاس حقيقت روشن كنم. خوانندة جواني كه آن كتاب سابق مرا خوانده بود، در ذهن خويش پرسشهايي ميداشت كه من در آنجا، بدانها جوابي نداده بودم. سبب سقوط و شكست ساسانيان چه بود؟ چه روي داد كه صحرانوردان كم فرهنگ، سرنوشت تمدني چنان عظيم و با شكوه را بردست گرفتند؟ در اين دو قرن، كه تاريخ نويسان اخير ما در باب آن سكوت كردهاند چه سبب داشت كه زبان فارسي چون گمشدهاي ناپيدا و بينشان ماند؟ در آن مدت كه شمشير زنان ايران به هر بهانه اي بر تازيان ميشوريدند و با عربان و مسلمانان جنگ و پيكار ميكردند مغان و موبدان در برابر آيين مسلماني چگونه بحث و جدل ميكردند؟ اينگونه سؤالها را كه بر هر خاطري ميگذشت لازم بود كه در آن كتاب جواب بگويم. اما در چاپ نخستين پيرامون اين مسائل نگشته بودم تا مگر به هنگام فرصت در مجلدي ديگر بدان سؤالها پاسخ بگويم. . . و هنگامي كه به تجديد نظر در آن كتاب پرداختم، تا آن را براي چاپ دوم آماده سازم، گمان كردم كه اين فرصت به دست آمده است. . . اما براي چه نام كتاب را كه سرگذشت دو قرن از پرماجراترين ادوار تاريخ ايران است، »دوقرن سكوت« گذاشتهام و نه دو قرن آشوب و غوغا؟ اين را يكي از منتقدان، پس از انتشار چاپ اول كتاب پرسيده بود. اين منتقد عزيز، اگر كتاب مرا از سر تا آخر با دقت و حوصلة كافي خوانده بود جواب خود را در طي كتاب مييافت. نه آخر در طي اين دو قرن زبان ايراني خاموشي گزيده بود و سخن خويش جز بر زبان شمشير نميگفت؟ با اين همه در چاپ تازهاي كه از آن كتاب منتشر ميشود شايد مناسب بود كه نام تازهاي انتخاب كنم. اما به نام تازهاي چه حاجت؟ اين كتاب را وقتي كه نوزادي خرد بود بدان نام ميشناختند چه زيان دارد كه اكنون نيز، با اين رشد و نمائي كه يافته است به همان نام سابق بشناسند؟ باري، آنچه مرا بر آن داشت كه در اين چاپ تازه نيز، كتاب سابق را بي هيچ فزود و كاستي چاپ نكنم وظيفة حقيقت جويي بود. اما در اين تجديد نظري كه كردم، آيا وظيفة خويش را درست ادا نمودهام؟ نميدانم و باز بر سر سخن خويش هستم كه نويسندة تاريخ، هم از وقتي كه موضوع كار خويش را انتخاب ميكند از بيطرفي كه لازمة حقيقت جويي است خارج شده است. ليكن اين مايه عدول از حقيقت را خواننده ميتواند بخشود. من نيز اگر بيش از اين از حقيقت تجاوز نكرده باشم خرسندم. با اين همه بسا كه باز نتوانسته باشم از تعصب و خامي بركنار بمانم. در هر حال از اين بابت هيچ ادعايي ندارم: ادعا ندارم كه در اين جستجو به حقيقتي رسيدهام. ادعا ندارم كه وظيفة مورخي محقق را ادا كردهام. اين متاعم كه تو ميبيني و كمتر زينم.
فرودين 1336 عبدالحسين زرينكوب
@flith کانال پروازفکرواندیشه🔷