سوم اسفند و بازگشت گفتمان دولت‌سازی: از رضاشاه بزرگ تا دیدار داریوش آشوری با شاهزاده رضا پهلوی در افق انقلاب تمدنی ایران


سوم اسفند، در تاریخ سیاسی_تمدنی ایران، تنها یک واقعه تقویمی نیست؛ بلکه نقطه عزیمت یک چرخش تمدنی است. در این روز، با ظهور رضاشاه بزرگ در عرصه قدرت، پروژه‌ای آغاز شد که می‌توان آن را زیربنای «انقلاب تمدنی ایران» در عصر جدید دانست؛ پروژه‌ای که هدف آن، بازگرداندن ایران به مدار «شکوه جهانی ایران» و عبور از وضعیت انحطاط تاریخی بود.

ایرانِ پیش از رضاشاه، با بحران اقتدار سیاسی، فروپاشی انسجام ملی، فقر ساختاری، بی‌سوادی گسترده و فقدان نظام حقوقی کارآمد دست‌وپنجه نرم می‌کرد. در چنین بستری، رضاشاه نه با اتکا به آموزش‌های کلاسیک دانشگاهی، بلکه با درکی وجودی از «مسئله ایران» وارد میدان شد. او مسئله را در سطح نشانه‌ها نمی‌دید، بلکه به ریشه‌ها نظر داشت: ضعف دولت مرکزی، نبود امنیت، فقدان آموزش نوین، و غیبت قانون فراگیر.

فلسفه پهلویسم، در این معنا، یک گفتمان دولت‌ساز است. این فلسفه بر آن است که بدون دولت مدرن، ملت مدرن نیز شکل نمی‌گیرد. از همین رو، تمرکز اقتدار ملی، ایجاد ارتش سراسری، بنیان‌گذاری دادگستری نوین، تأسیس دانشگاه، توسعه آموزش عمومی، ساخت راه‌آهن و زیرساخت‌های اقتصادی، نه اقدامات پراکنده، بلکه اجزای یک طرح کلان برای بازسازی ایران بودند. رضاشاه، در سکوت نظری اما با صراحت عملی، ایران را از وضعیت «جامعه پراکنده=امت» به سوی «دولت–ملت» سوق داد.

در همین چارچوب است که می‌توان با صراحتی آکادمیک از این گزاره دفاع کرد که رضاشاه بزرگ پدر دموکراسی ایران است. دموکراسی، صرفاً به معنای انتخابات دوره‌ای نیست؛ بلکه نیازمند سه زیرساخت بنیادین است: شکل‌گیری طبقه متوسط مستقل، گسترش دانش و آگاهی عمومی، و استقرار قانون و دادگستری مدرن. هر سه این زیرساخت‌ها در دوران او بنیان نهاده شد. بدون ارتش ملی، امنیت عمومی؛ بدون دادگستری نوین، حاکمیت قانون؛ و بدون آموزش مدرن، شهروند آگاه پدید نمی‌آید. بنابراین، حتی اگر صورت نهایی دموکراسی در آن زمان تحقق نیافت، شالوده‌های مادی و نهادی آن در همان دوره بنا شد. از این منظر، نسبت دادن عنوان «پدر دموکراسی ایران» به رضاشاه، نه یک شعار سیاسی، بلکه تحلیلی مبتنی بر نظریه دولت مدرن است.

با این حال، سنت تاریخ نشان داده است که رهبران بنیان‌گذار اغلب در زمانه خویش به‌درستی فهم نمی‌شوند. رضاشاه نیز در فضای ایدئولوژیک قرن بیستم، به‌ویژه تحت تأثیر روایت‌های چپ‌گرایانه، با برچسب‌هایی تقلیل‌گرایانه معرفی شد. اما گذر زمان و تجربه عینی فروپاشی نهادهای مدرن، موجب بازاندیشی در این روایت‌ها شد. امروز، حتی بخشی از روشنفکری منتسب به چپ نیز ناگزیر به بازخوانی پروژه تمدنی پهلویسم شده است.

در این میان، دیدار چهره‌هایی چون داریوش آشوری و شهلا شفیق با رضا پهلوی، از منظر نمادین حامل معنایی فراتر از یک ملاقات شخصی است. این دیدار را می‌توان نشانه‌ای از گشودگی یک گفت‌وگوی تاریخی دانست؛ گفت‌وگویی که در آن، حتی منتقدان سنتی پهلویسم نیز ضرورت بازسازی ایران در قالب یک پروژه تمدنی را به رسمیت می‌شناسند. اذعان به بحران ساختاری ایران و نیاز به بازآفرینی دولت مدرن، نقطه‌ای است که بسیاری از طیف‌های فکری، با وجود اختلافات نظری، بر آن اشتراک یافته‌اند.

پهلویسم، در قرائت تمدنی خود، تلاشی است برای پیوند میان ایران تاریخی و ایران مدرن؛ برای آنکه شکوه باستانی، نه در قالب نوستالژی، بلکه در هیئت توسعه علمی، اقتدار نهادی، عدالت حقوقی و حضور فعال در نظام بین‌الملل بازتعریف شود. این گفتمان، بر این باور است که ایران، به پشتوانه سرمایه انسانی، موقعیت ژئوپولیتیک و میراث فرهنگی خود، شایسته جایگاهی فراتر از وضعیت کنونی است.

در امتداد این سنت، محمدرضا شاه پهلوی نیز بر این نکته تأکید داشت که حقیقت تاریخی را نمی‌توان برای همیشه در پسِ ابر تبلیغات پنهان نگاه داشت. تجربه یک سده اخیر نشان می‌دهد که ارزیابی منصفانه از پروژه پهلویسم، نیازمند فاصله‌گیری از داوری‌های ایدئولوژیک و توجه به کارکردهای نهادی آن است.

امروز، هنگامی که از «انقلاب تمدنی ایران» سخن گفته می‌شود، مقصود فقط تغییر سیاسی نیست، بلکه بازسازی همه‌جانبه ساختار دولت، اقتصاد، آموزش، فرهنگ و روابط بین‌الملل است؛ بازگشتی آگاهانه به منطق دولت‌سازی مدرن که در سوم اسفند آغاز شد. اگر ایران بخواهد بار دیگر به مدار شکوه جهانی خود بازگردد، ناگزیر است بر همان بنیان‌های عقلانی، نهادی و ملی تکیه کند که رضاشاه بزرگ پی افکند.

سوم اسفند، در این معنا، یادآور اراده‌ای است که ایران را از حاشیه تاریخ به متن آن بازگرداند؛ اراده‌ای که در فلسفه پهلویسم تبلور یافت و همچنان در افق انقلاب تمدنی ایران پژواک دارد. ایدون باد

#انقلاب_شیروخورشید
#انقلاب_تمدنی_ایران
#شکوه_جهانی_ایران
#پهلویسم


✍️جهان_ایرانی

⭕️شاهدخت نور پهلوی: هرگز تا این حد به تغییر رژیم نزدیک نبوده‌ایم

📌شاهدخت نور پهلوی تاکید کرد که جهان نباید چشمش را بر جنگی که جمهوری اسلامی علیه مردم ایران به راه انداخته ببندد


♦️شاهدخت نور پهلوی در گفتگویی تازه با کالیفرنیا پست، بر حمایت از معترضان ایرانی تاکید کرد و از جهان خواست که در برابر خشونت جمهوری اسلامی به حمایت از مردم ایران برخیزد.
بیشتر بخوانید...


@indypersian