Keling, ko'ring va bu jamoamiz muhitini his qiling...)

Sizga yaxshilik qilgan insonni kimga aylantirdingiz?

Futbolni kuzatadiganlar biladi. Ba’zan futbolchi avval o‘ynagan jamoasiga qarshi gol ursa ham, uni nishonlamaydi. Chunki u o‘sha jamoada faoliyat yuritgan, jamoadoshlari bilan birga mehnat qilgan, muxlislarning mehrini ko‘rgan. Bugun boshqa jamoada o‘ynayotgani kechagi xotiralarni qadrsizlantirmaydi.

Afsuski, hayotda hamma ham bunday yo‘l tutmaydi.

Ba’zan insonlar biror gap eshitishi, biror voqeaga guvoh bo‘lishi yoki o‘zlari anglagan vaziyat asosida shoshilinch xulosa chiqarishadi. Voqeaning asl mohiyatini aniqlamaydi, ikkinchi tomonni tinglamaydi. Ammo hukm chiqarishga kelganda shoshiladi.

Eng yomoni, ayrimlar bunday vaziyatda faqat munosabatini o‘zgartirib qolmaydi. Kechagi yaxshiliklarni ham inkor qiladi. Bir vaqtlar hurmat qilgan insonini bugun mensimaydi.

Holbuki, bir insonning butun hayotiga bitta voqea asosida baho berish adolatdan emas.

Tariximizda bu borada juda ibratli voqealar bor.

Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu va Mistah ibn Usasa voqeasi.

Mistah Abu Bakrning moddiy yordami bilan yashardi. Ammo Oisha onamizga tuhmat qilingan voqeada tuhmat tarqatganlar qatorida uning ham ishtiroki bor edi. Bundan qattiq ranjigan Abu Bakr unga boshqa yordam bermaslikka qasam ichdi.

Shunda Alloh taolo Nur surasining 22-oyatida afv etish va kechirishga undadi:

«Ular afv etsinlar va kechirsinlar. Alloh sizlarni mag‘firat qilishini istamaysizlarmi?»

Abu Bakr bu nasihatni qabul qilib, Mistahga yordamini yana davom ettirdi.

Hatib ibn Abu Balta’a roziyallohu anhu voqeasi ham alohida e’tiborga loyiq.

Hatib Makkaga fath yurishi haqidagi maxfiy xabarni Qurayshga yuborgan edi. Umar ibn Xattob uni jazolashni istadi. Ammo Payg‘ambarimiz ﷺ uning Badr jangida qatnashganini va avvalgi xizmatlarini inobatga oldilar. Uning butun hayotiga birgina voqea asosida baho berishga shoshilmadilar.

Bu voqealar bizga muhim bir saboq beradi: insonni baholashda uning butun tarixini unutmaslik kerak. Eshitgan har bir gapimiz haqiqat bo‘lavermaydi. Ko‘rgan har bir holatimiz voqeaning to‘liq manzarasini aks ettirmaydi. Shuning uchun hukm chiqarishdan oldin aniqlashtirish, tinglash va tushunishga harakat qilish kerak.

O‘zingiz qilgan yaxshilikni unuting, ammo boshqalarning sizga qilgan yaxshiligini hech qachon unutmang.

Ayniqsa, yaxshiligi unutilayotgan inson bir vaqtlar sizga ustoz bo‘lgan bo‘lsa, bu yanada achinarli.

Sizga vaqt ajratgan, bilganini o‘rgatgan, yo‘l ko‘rsatgan, imkoniyat yaratgan insonni birgina tushunmovchilik yoki eshitilgan gap sabab qadrsizlantirish - qanday qilib ilm va tarbiya bilan uyg‘unlashadi?

Ustozning ham inson ekanini, uning ham o‘z qarashlari, qarorlari va shaxsiy hayoti borligini unutmang. Siz uning har bir qarorini ma’qullashingiz shart emas. Ammo sizga bergan ilmini, qilgan mehnatini va hayotingizdagi o‘rnini inkor etishga haqqingiz yo‘q.

Insonning qadrini faqat bugungi mavqei belgilamaydi. Uning sizning hayotingizda qoldirgan izi ham bor.

Bugun o‘zingizni undan kuchliroq, bilimliroq yoki muvaffaqiyatliroq deb hisoblashingiz mumkin. Lekin bu sizga yo‘l ko‘rsatgan insonni kamsitish huquqini bermaydi.

Ustozingiz bilan fikringiz mos kelmasligi mumkin. Uning ayrim qarashlariga qo‘shilmasligingiz ham tabiiy. Ammo bu sizga uning bergan ilmini, qilgan mehnatini va hayotingizdagi o‘rnini unutishga sabab bo‘lmasligi kerak.

Minnatdorlik faqat inson sizga yaxshilik qilib turgan paytda ko‘rsatilmaydi. Haqiqiy minnatdorlik - yo‘llar ajralganda ham, fikrlar qarama-qarshi kelganda ham, insonning avvalgi yaxshiliklarini unutmaslikdir.

Ilmli bo‘lish boshqa, ilmning qadrini bilish boshqa.

O‘zingiz qilgan yaxshilikni qumga yozing. Boshqalarning sizga qilgan yaxshiligini esa toshga yozing.

Sizni bugungi darajangizga olib kelgan insonni bugungi mavqeingizdan turib kamsitmang.

Chunki insonning haqiqiy tarbiyasi uning o‘zidan yuqoridagilarga emas, balki bir vaqtlar unga yaxshilik qilgan insonlarga qanday munosabatda bo‘lishida ko‘rinadi.

Ba’zi sinovlar hayotimizni o‘zgartiradi. Ammo ularning bizni qanday insonga aylantirishi ko‘p jihatdan ularga qanday munosabatda bo‘lishimizga bog‘liq.

Hayotda shunday voqealar bo‘ladiki, ularning nima uchun yuz berganini tushunolmaymiz. Yaqin insonimizdan ayrilamiz, muvaffaqiyatsizlikka uchraymiz yoki hayotimizni butunlay o‘zgartirib yuboradigan sinovga duch kelamiz.

Dastlab faqat og‘riqni his qilamiz. Nega aynan men, nega aynan hozir, degan savollar tug‘iladi. Ba’zan javob ham topolmaymiz.

Bunday paytda o‘zimizni kuchli ko‘rsatishga majbur emasmiz. Yig‘lash, qayg‘urish va dardni his qilish zaiflik emas. Ba’zi og‘riqlarni anglash va qabul qilish uchun vaqt kerak.

Ammo vaqt o‘tishi bilan ayrim sinovlar bizga ilgari anglamagan narsalarimizni ko‘rsatishi mumkin.

Inson yo‘qotishdan keyin bor narsaning qadrini chuqurroq anglaydi. Muvaffaqiyatsizlikdan keyin o‘zining zaif tomonlarini ko‘radi. Yordamga muhtoj bo‘lib qolganida esa hamma narsani yolg‘iz uddalashi shart emasligini tushunadi.

Ilgari boshqalarning dardini tushunish qiyin bo‘lgan bo‘lsa, o‘zi azob chekkanidan keyin ularga nisbatan mehribonroq bo‘lishi mumkin.

Bu og‘riqning o‘zi yaxshi degani emas. Har qanday azob insonni kuchliroq qilishi ham kafolatlanmagan. Muhimi, boshimizdan kechirgan voqealardan nimani anglashimiz va keyin qanday yashashni tanlashimizdir.

Hayotdagi ayrim savollarga javob topolmasligimiz mumkin. Ba’zi voqealar biz uchun uzoq vaqt tushunarsiz bo‘lib qoladi.

Ammo har bir sinovdan keyin o‘zimizga bitta savol berishimiz mumkin: bu voqea meni qanday insonga aylantiryapti?

O‘tmishni o‘zgartira olmaymiz. Boshimizdan kechirgan og‘riqlarimizni ham har doim tanlay olmaymiz. Lekin ulardan keyin qanday yashashimiz, boshqalarga qanday munosabatda bo‘lishimiz va nimalarning qadriga yetishimiz ustida ishlashimiz mumkin.

Ba’zi narsalarni eshitib tushunamiz, ba’zilarini esa faqat boshimizdan kechirganimizdan keyin anglaymiz.

Birov sizga shoshilmaslikni aytishi mumkin. Ammo shoshqaloqlik tufayli xato qilmaguningizcha, bu maslahatning qadrini to‘liq tushunmasligingiz mumkin.
Kimdir ishonchni qadrlashni o‘rgatishi mumkin. Lekin ishonchingiz oqlanmaganida, uning naqadar qimmatli
ekanini chuqurroq his qilasiz.

Ota-onangizning nasihatlari yoshligingizda ortiqcha tuyulishi mumkin. Yillar o‘tib, hayot sizni o‘sha vaziyatlarga olib kelganida, ularning gaplarini boshqacha anglay boshlaysiz.

Chunki bilim bilan tajriba bir xil narsa emas. Bilim sizga nima to‘g‘ri ekanini aytadi. Tajriba esa bu haqiqatning hayotingizdagi ma’nosini his qildiradi.

Albatta, har bir xatoni o‘zimiz qilib ko‘rishimiz shart emas. Boshqalarning tajribasidan ham o‘rganish mumkin. Ammo ayrim saboqlarni chinakam anglash uchun ularni o‘z hayotimiz bilan bog‘lashimizga to‘g‘ri keladi.

Hayotdagi ayrim haqiqatlarni aqlimiz bilan oldinroq tushunamiz, ammo qalbimiz bilan ancha keyin anglaymiz.

Tasavvur qiling, ishingizda jiddiy muammo yuzaga keldi. Rejalaringiz buzildi, kimdir sizni tanqid qildi yoki kutilmagan qaror butun kuningizni o‘zgartirib yubordi.

Bunday paytda fikringiz faqat shu muammo atrofida aylanadi. Vaziyatni qayta-qayta o‘ylaysiz, jahlingiz chiqadi, xavotirlanasiz. Ba’zan muammoning o‘zidan ko‘ra, unga bo‘lgan munosabatingiz sizni ko‘proq charchatadi.

Shunda bir qadam ortga chekinish kerak.

Siz jahlingiz chiqqan paytda unga keskin munosabat bildirsangiz, muammoni yanada kattalashtirishingiz mumkin.

Ammo vaziyatga xotirjam qarasangiz, xatoning sababini aniqlaysiz, javobgarlikni belgilaysiz va uning takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaydigan tizim yaratasiz.

Vaziyat o‘zgarmagan bo‘lishi mumkin. Lekin unga bo‘lgan munosabatingiz o‘zgargani uchun endi yaxshiroq qaror qabul qila olasiz.

Vaziyatdan ustun turish - hech narsani his qilmaslik degani emas. Jahlingiz chiqishi, xavotirlanishingiz yoki xafa bo‘lishingiz tabiiy.

Gap hissiyotlarni yo‘qotishda emas, ularga qarorlaringizni boshqarib olishga yo‘l qo‘ymaslikda.

Bitirib ketgan shogirdlarim vaqti-vaqti bilan yo‘qlab kelishadi. Ko‘pincha suhbatimiz hayotdagi muhim qarorlar haqida bo‘ladi. Kimdir yangi ish taklifini qabul qilishga ikkilanadi, kimdir loyiha boshlashni o‘ylaydi, yana kimdir oila qurish masalasida maslahat so‘raydi.

Shunday suhbatlardan birida aytilgan fikrlarni sizlar bilan ham bo‘lishmoqchiman. Balki ayni paytda shunday qarorlar oldida turgan, lekin suhbatlashishga imkon topmagan shogirdlarimga ham foydasi tegar.

Shogirdim mendan so‘radi:
— Ustoz, biror ishni boshlashdan oldin ko‘p o‘ylab qolaman. Agar noto‘g‘ri qaror qabul qilsam-chi? Vaqtimni yo‘qotsam-chi?
— Masalan, nimada ikkilanayapsan?
— Yaxshi ishga kirishim kerak. Yana bir loyiha boshlash haqida ham o‘ylayapman. Lekin qaysi birini tanlashni bilmayman. Birini tanlasam, ikkinchisidan quruq qoladigandekman. Tanlagan yo‘lim o‘xshamasa, keyin nima qilaman?
Men undan so‘radim:
— Sen istagan ishingga kira olmasang, hayoting to‘xtab qoladimi?
— Yo‘q, albatta. Boshqa ish qidiraman.
— Unda nega aynan shu ishga kira olmaslikni bunchalik katta muammo deb ko‘ryapsan?
U biroz o‘ylanib qoldi.
— Chunki shu ishni juda xohlayapman. O‘xshamasa, o‘zimdan xafa bo‘lsam kerak.
— Uni xohlashing yaxshi. Qo‘lingdan kelganicha harakat qil. Lekin natija sen kutgandek bo‘lmasa, bu sening qobiliyatsizligingni anglatmaydi. Ba’zan imkoniyat chiqmaydi, ba’zan esa boshqa yo‘l yaxshiroq bo‘lib chiqadi.
Keyin u yana so‘radi:
— Unda loyiha boshlashda ham tavakkal qilaverish kerakmi? Muvaffaqiyatsiz bo‘lsam-chi?
— Yo‘q, shunchaki tavakkal qilaver, demayman. Rejangni tuz, hisob-kitob qil, xavflarni bahola. Keyin qaror qabul qil. Faqat muvaffaqiyatsizlik ehtimoli borligi uchun umuman urinmay qo‘yma. Loyiha o‘xshamasa ham, undan nimanidir o‘rganishing mumkin.
Suhbat oxirida u yana bir savol berdi:
— Oila qurishda-chi, ustoz? Noto‘g‘ri insonni tanlab qo‘yishdan qo‘rqish kerak emasmi?
— Albatta, bu jiddiy qaror. Insonni yaxshilab tanish, qadriyatlaringiz mosligini tushunish va shoshilmaslik kerak. Lekin yolg‘iz qolishdan qo‘rqib, o‘zingga mos kelmaydigan insonni tanlash ham to‘g‘ri emas. Qo‘rquv seni qaror qabul qilishga majburlamasin.
So‘ng unga shunday dedim:
— Hayotda biror narsani juda xohlashing mumkin. Lekin o‘zingdan shuni ham so‘ra: «Agar bu amalga oshmasa, hayotimni mazmunli davom ettira olamanmi?» Agar javobing «ha» bo‘lsa, sen bu qarorni qo‘rquv ta’sirida emas, ongli ravishda qabul qilishga yaqinlashasan.
Bu gaplar maqsadlaringga beparvo bo‘lishing kerakligini anglatmaydi. Aksincha, istagan narsang uchun bor kuching bilan harakat qil. Faqat butun kelajagingni bitta natijaga bog‘lab qo‘yma.
Biror narsani chin dildan xohlash boshqa, unga erisholmasang hayoting barbod bo‘lishiga ishonish boshqa.
Yaxshi ishga kira olmasang, boshqa imkoniyatlar bor. Loyihang o‘xshamasa, saboq olib, qayta urinishing mumkin. Bir qaroringni o‘zgartirishga to‘g‘ri kelsa, bu hayotda yutqazding degani emas.
Muhim qarorlarni qo‘rquv bilan emas, ongli ravishda qabul qil. Biror narsani yo‘qotishdan qo‘rqib emas, uni chindan ham xohlaganing uchun tanla.
Chunki hayotda yaxshi yashashning bitta yo‘li yo‘q. Bir eshik yopilsa, boshqa yo‘l topish mumkin. Muhimi, bitta eshik ochilmay qolishidan qo‘rqib, umuman oldinga yurmay qo‘yma.

Boshqalarning hayotini muhokama qilish oson. O‘z hayotingni o‘zgartirish esa mehnat talab qiladi.
Birovning vazni, kiyimi yoki tashqi ko‘rinishini tanqid qilishimiz mumkin. Boshqalarning oilaviy munosabatlari haqida fikr bildirishimiz, ishlarini muhokama qilishimiz mumkin. Ammo shu paytda o‘zimizning qaysi jihatlarimizni yaxshilashimiz kerakligini unutib qo‘yamiz.
Birovning kamchiligini ko‘rishga sarflagan vaqtimizni o‘zimizni rivojlantirishga sarflasak, hayotimiz ancha yaxshi tomonga o‘zgarishi mumkin.

Buning uchun uchta savolni o‘zimizga berish kifoya:

O‘zimda nimani yaxshilashim kerak? Sog‘lig‘im, bilimim, odatlarim yoki fe’l-atvorim ustida ishlashim kerakmi?

Munosabatlarimga qanday hissa qo‘shyapman? Yaqinlarimga yetarlicha vaqt ajratyapmanmi? Ularni tushunishga harakat qilyapmanmi?

Ishimni yaxshilash uchun nima qilyapman? Vaqtimni foydali ishlarga sarflayapmanmi? Kechagidan yaxshiroq bo‘lishga intilyapmanmi?

Bu boshqalarning xatolarini umuman ko‘rmaslik yoki kerakli joyda fikr bildirmaslik degani emas. Gap boshqalarning hayotiga ortiqcha aralashib, o‘z rivojlanishimizni unutib qo‘ymaslikda.

Ba’zan boshqalarning kamchiliklarini muhokama qilish orqali o‘zimizni ulardan yaxshiroq his qilamiz. Lekin birovning kamchiligi bizning yutug‘imiz emas.
Boshqalarni tanqid qilish bilan emas, o‘zimizni yaxshilash bilan o‘samiz.

Boshqalarning hayotini kuzatishga kamroq, o‘z hayotingizni yaxshilashga ko‘proq vaqt ajrating. Chunki sizning eng muhim vazifangiz boshqalarning kamchiliklarini topish emas, o‘zingizning kechagidan yaxshiroq bo‘lishingizdir