تازه ترین بروزرسانی در خصوص پرونده قتل دکتر مسعود مسجودی

افشین ساجدی کارشناس حقوق سیاسی و بین الملل

لیلا

جمهوری اسلامی امروز شبیه حیوان گرفتار در تله است: نه شکست خورده، اما دیگر آزادی عمل گذشته را نیز ندارد. این حکومت هم‌زمان از چندین جهت تحت فشار قرار گرفته و فضای محدودی برای پیشروی یا عقب‌نشینی در اختیار دارد.

در حال حاضر، رژیم با چند بحران عمده روبه‌رو است: وخامت شدید وضعیت اقتصادی، بحران عمیق مشروعیت اجتماعی پس از موج‌های پی‌درپی اعتراضات، افزایش فشارهای امنیتی و منطقه‌ای، و همچنین رقابت‌ها و تنش‌های مداوم درون ساختار قدرت. اگرچه هنوز ریزش مهمی در سطوح بالای حکومت مشاهده نمی‌شود، اما این موضوع را نباید نشانهٔ وحدت واقعی در حاکمیت دانست.

به باور من، مجموعهٔ این فشارها حکومت را به سمت نوعی انعطاف‌پذیری محدود و تاکتیکی در برابر ایالات متحده سوق داده است. با این حال، این وضعیت را نباید نشانهٔ یک تحول راهبردی تلقی کرد. بنیان‌های ایدئولوژیک و اهداف اصلی جمهوری اسلامی همچنان بدون تغییر باقی مانده‌اند.در شرایط کنونی، به نظر می‌رسد حکومت سه هدف اصلی را دنبال می‌کند:

۱. خرید زمان از طریق طولانی کردن مذاکرات و انتظار برای فراهم شدن شرایط بین‌المللی مساعدتر.
۲. کاهش فشارهای خارجی از طریق امتیازدهی‌های تاکتیکی، بدون آنکه در سیاست‌های بنیادین خود تغییری ایجاد کند.
۳. جلوگیری از تبدیل نارضایتی‌های اجتماعی به یک جنبش مدنی گسترده، از طریق سرکوب، ارعاب، زندان، اعدام و ایجاد شکاف در جامعهٔ مدنی.

این موضوع توضیح می‌دهد که چرا گاهی شاهد لحن نرم‌تر، امتیازدهی‌های محدود یا تغییراتی در تاکتیک‌های رسانه‌ای جمهوری اسلامی هستیم. چنین اقداماتی بیش از آنکه نشانهٔ اصلاح واقعی باشند، ابزارهایی برای بقا محسوب می‌شوند.در نتیجه، جمهوری اسلامی در شرایط کنونی ترکیبی از انعطاف نسبی در سیاست خارجی و سخت‌گیری مستمر در سیاست داخلی را به نمایش می‌گذارد.

در حالی که تلاش می‌کند فشارهای بین‌المللی را کاهش دهد، همچنان برای ادارهٔ کشور عمدتاً بر سرکوب، کنترل امنیتی و محدود کردن جامعهٔ مدنی تکیه دارد.از نگاه من، بسیاری از سیاستگذاران غربی میزان استفادهٔ حکومت از مذاکرات به عنوان یک ابزار تاکتیکی را دست‌کم می‌گیرند و گاه آن را با تمایل به تغییر بنیادین اشتباه می‌گیرند. به همین دلیل معتقدم کاهش فشارها، بدون دریافت امتیازات حقوق بشری و ساختاری، ممکن است به تقویت حکومت منجر شود، نه به تعدیل رفتار آن. انعطاف‌پذیری فعلی جمهوری اسلامی را بهتر است به عنوان یک استراتژی بقا درک کرد تا یک تحول ایدئولوژیک یا استراتژیک واقعی.

در داخل ایران و حتی در میان بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، احساس ناامیدی و فرسودگی سیاسی به شکل فزاینده‌ای مشاهده می‌شود. امید به تغییر حکومت از طریق اعتراضات مردمی نسبت به سال‌های گذشته کاهش پیدا کرده است. بسیاری از مردم معتقدند دستگاه امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی همچنان آمادگی و توانایی استفاده از خشونت گسترده برای سرکوب اعتراضات را دارد.

در نتیجه، بخشی از جامعه دیگر تظاهرات خیابانی را به تنهایی برای تغییر موازنه قدرت کافی نمی‌داند. این وضعیت پیامد مهم دیگری نیز داشته است: بخشی از مخالفان حکومت بیش از گذشته به فشارهای خارجی به عنوان عامل بالقوه تغییر نگاه می‌کنند. در سال‌های اخیر، در شعارها، پیام‌ها و حتی برخی بنرهای منتشرشده در فضای عمومی و شبکه‌های اجتماعی، می‌توان درخواست از بازیگران خارجی، به‌ویژه ایالات متحده و اسرائیل، برای افزایش فشار بر جمهوری اسلامی را مشاهده کرد.

فارغ از اینکه کسی با این دیدگاه موافق باشد یا نه، این پدیده نشان‌دهنده کاهش اعتماد بخشی از جامعه به امکان تغییر از طریق نیروهای داخلی به تنهایی است. در همین حال، جامعه مدنی ایران نیز آسیب‌های جدی دیده است. سرکوب، بازداشت، اعدام، ارعاب و فشارهای امنیتی مداوم بسیاری از شبکه‌های مدنی و اجتماعی را تضعیف کرده است.

به باور من، جامعه مدنی ایران هنوز زنده است، اما تحت فشاری بی‌سابقه فعالیت می‌کند و حکومت نیز نسبت به گذشته با خشونت و سختگیری بیشتری عمل میکند. تداوم این شرایط زمینه‌ساز موج‌های جدیدی از اعتراضات و اعتصابات سراسری خواهد بود.