فقه المآلات یا پیامدسنجی

زندگی اجتماعی و دینداری هر دو پیچیدگی‌های ویژه‌ای دارند؛ ساده‌انگاری در این زمینه‌ها آسیب‌زا و بلکه فاجعه‌بار است؛ فهم دین نیز خودش فرایندی پیچیده دارد؛ عقل ما در مقام شناخت، متأثر از انواع عوامل معرفتی و غیرمعرفتی است و چنین نیست که به محض اراده شناخت، واقعیت بر ذهن ما باز بتابد؛ شناخت‌های ما درآمیخته با روانشناسی و جامعه‌شناسی ما و لذا نسبی و خطاپذیر است؛ به‌ویژه در علوم انسانی که حقیقت، ماهیت استنباطی دارد و دانش تخصصی مرتبط، فقط یکی از لوازم موفقیت در رسیدن به یک استنباط سنجیده است.
پس از استنباط، با فرض کامیابی و رسیدن به تشخیص صحیح، نوع تبلیغ یا اجرای احکام شرع نیز، خودش ماجرایی ویژه و پرونده‌ای جداگانه است؛ تبلیغ دین و تنزیل احکام بر متن واقعیت نیز، در پیچیدگی و ظرافت و حساسیت، بالاتر از فهم و استنباط دین است و نیازمند سنجشگری همه‌جانبه، اشراف بر صحنه و زمینه، اولویت‌شناسی، سنجش کارایی در تأمین هدف مورد نظر و بالأخره برآورد نوع نتایج یا فقه‌المآلات در تعبیر اصولی است؛ نباید ساده‌انگارانه و به بهانه تطابق ظاهری حکم یا اقدام با ظواهر شرع، بدون پیامدسنجی دست به تبلیغ، اجرا یا قضاوت زد؛ چراکه ای بسا کاری با ماهیت صحیح شرعی و ارزشی، که تحت تأثیر پیچیدگی‌های واقعیت، به نتیجه‌ای زیانبار و ناخواستنی بینجامد و از حیث کارکردی، نتیجه‌ای معکوس به بار آورد؛ به یاد آوریم که پیامبر ﷺ از باب ملاحظه افکار عمومی، از تخریب کعبه و بازسازی آن صرف نظر کرد؛ نیز با همین هدف و به منظور پاسداشت خوشنامی خویش و فراهم نکردن خوراک رسانه‌ای برای بدخواهان، از مجازات منافقان چشم پوشید؛ فروش انگور و اسلحه، به رغم حلالیت اولیه در صورت احتمال مصرف ناشرعی، به حرام تغییر خواهد کرد؛ مشهور است که نهی از منکر اگر به منکری بزرگ‌تر بینجامد، خودش منکر و ناروا خواهد شد؛ همه می‌دانیم که شرابخواری حرام است؛ اما اگر اشخاص شرور و راهزن مشغول شرابخواری شوند و از این طریق، چند ساعتی بر اثر مستی و سستی شرشان از سر جامعه کم شود، از باب قاعده ترجیح زیان کمتر، قابل تحمل است، چنان‌که شیخ الاسلام ابن تیمیه (رح) در مواجهه با چنین صحنه‌ای از مغولان، همراهانش را با همین استدلال از انکار منکر و برچیدن بساط باده‌گساری آنان منع کرد!
دین‌گستری و کشورداری، عرصه ساده‌انگاری و بی‌ملاحظگی و اکتفا به نیت خیر نیست؛ بی‌توجهی به نتایج و بهانه کردن ظواهر شرعی برای تحمیل‌گری و تحکم و بی‌احترامی و تضییع حرمت و حقوق افراد، بیزار کردن مردم از دینداری و تمهید زمینه محرومیت آنان از سعادت ابدی و در نتیجه از جنس جنایت است؛ همین توجه به پیامد اقدام و امتناع از تحمیل هزینه‌ای سنگین‌تر بود که عمر بن عبدالعزیز در پاسخ پیشنهاد پسرش عبدالملک مبنی بر استفاده از زور حکومتی برای محاکمه مقامات پیشین، می‌گفت:«إني أخاف إن بادهت الناس بالتي تقول أن يلجئوني إلى السيف ، ولا خير في خير لا يجيء إلا بالسيف»: بیم آن را دارم که در صورت برخورد با مردم بر اساس پیشنهاد تو، مرا وادار به شمشیر کشیدن کنند و خیری که جز با شمشیر و کشتار حاصل نشود، خیر نیست!
باری، پیامدسنجی یکی از ضروریات اجتهاد، دعوت، قضاوت و حکمرانی است و روشهای تبلیغی، فتاوا و تصمیمات در صورت منجر گشتن به نتیجه معکوس و بر باد دادن مقاصد و اهداف کلی شرع، نیازمند بازنگری و تغییرند؛ اقدامات نسنجیده و شتابزده برآمده از تکلیف‌گرایی ساده‌انگارانه یا خودحق‌پنداری یا غرور قدرت، تناسبی با عقلانیت عملی و ضرورت شرعی پیامدسنجی ندارند و اگر نتیجه‌ای داشته باشند تولید و ترویج دافعه بر ضد شرع و قانون و تحمیل هزینه بر جامعه و کشور است.

✍جلیل بهرامی نیا


📲 در شبکه‌های اجتماعی همراه ما باشید: 

🔸 اینستاگرام 🔸 تلگرام 🔸 وب‌سایت 🔸 آپارات

وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا

و به آنان از نعمتهای پاکیزه روزی بخشیدیم و آنان را بر بسیاری از آفریده های خود برتری کامل دادیم. (سوره اسراء)


#تقویم

📲 در شبکه‌های اجتماعی همراه ما باشید: 

🔸 اینستاگرام 🔸 تلگرام 🔸 وب‌سایت 🔸 آپارات

*(أَصْبَحْنَا وَأَصْبَحَ الْمُلْكُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذَا الْيَوْمِ:فَتْحَهُ، وَنَصْرَهُ، وَنورَهُ، وَبَرَكَتَهُ، وَهُدَاهُ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا فِيهِ وَشَرِّ مَا بَعْدَهُ)*

*«ما و تمام‌ جهانيان، شب‌ را به‌صبح‌ رسانيديم‌ براى‌ الله‌ كه‌ پروردگار جهانيان‌ است. بارالها! من‌ از‌ تو‌ خوبى‌ امروز، يعنى‌ فتح، پيروزى، نور، بركت‌ وهدايتش‌ را مسألت‌ می‌نمايم‌ از بدى‌ آنچه‌ امروز و بعد ازآن، پيش‌می‌آيد، به‌تو‌ پناه‌می‌برمَ»

📲 در شبکه‌های اجتماعی همراه ما باشید: 

🔸 اینستاگرام 🔸 تلگرام 🔸 وب‌سایت 🔸 آپارات