گفتار دینی

نسخ و نسیان: دو شیوه تغییر احکام

محمدامین مروتی

آیه 106 سوره بقره در میانة آیاتی آمده که قرآن به انحصارطلبان احبار و رهبان پاسخ می دهد. در واقع پاسخی به احبار یهودی که احکام دین خود را فرازمانی و فرامکانی تلقی می کردند. می فرماید: احکام به دو گونه تغییر می کنند: به نسخ (در زمان نزول) و به ترک و نسیان (در طول تاریخ):
مَا نَنسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَیْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَلَىَ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ‏: هر حكمى را نسخ يا متروك كنيم، بهتر از آن يا مانند آن را مى‌آوريم. مگر نمى‌دانى كه خدا بر هر كارى تواناست.
‏توضیحات : ‏
‏« مَا نَنسَخْ » : آنچه را که زائل و نسخ کنیم . « نُنسِهَا » : از خاطر مردم آن را بزدائیم . متروک گردانیم.

خداوند به دوگونه احکامش را با مقتضیات زمانه، سازگار می کند. یکی نسخِ حکمی که زمانش گذشته است در زمان خود پیامبران آن دین مشخص. دوم به فراموشی سپردن احکام در طول تاریخ و زمان در اذهان مردمان که بخشی از تحولات تاریخی و اجتماعی اقوام است. در واقع "نسیان" نیز – درکنار نسخ - مکانیسمی است برای ترک بعضی از احکام مطابق ضرورت های تاریخی و زمانی. معنی دیگر آیه این است که بعضی از احکام تورات هم نسخ و در طول زمان به فراموشی سپرده شده اند. اما چرا در پایان آیه می گوید:"خدا بر هر كارى تواناست"؟ ، این جمله در پاسخ به احبار و رهبان است که بر ثبات فرازمانی احکام دینی شان تاکید موکد داشتند.

آیات خدا به علم و مصلحت او تغییر می کنند:
سوره نحل آيه 101: وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَّكَانَ آيَةٍ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ ‏: و چون حكمى را به جاى حكم ديگر بياوريم در حالى كه خدا به آنچه نازل مى‌كند داناتر است، مى‌گويند: جز اين نيست كه تو دروغبافى. نه بلكه بيشتر آنان نمى‌دانند.
صرف نظر از جنبة نقلی استدلال، مشاهدات تجربی و تاریخی نیز موید این روند به فراموشی سپردن احکامی که زمانی وحی منزل به نظر می رسید، می باشد. مثل برده داری. امروز کسی از برده داری دفاع نمی کند. امروز کسی به داشتن دو زن افتخار نمی کند و اگر هم دو زن داشته باشد، به انحاء مختلف پنهانش می کند و قس علیهذا.

با تو می گویم:

اگر نتوانیم بهشت را در همین جا و هم اکنون بیابیم، در هیچ جای دیگری هم نخواهیم یافت.(رابرت جانسون)

طنز فلسفی

گفتار اجتماعی

"کشف ذهن" روشنفکران ایرانی

محمدامین مروتی

در جامعه شناسی، شخصیت های تاریخی برساخته اوضاع و احوال تاریخی و اجتماعی و نماد و نماینده ی این اوضاع معرفی می شوند. اما تمام ویژگی های اشخاص، به ساختارهای اجتماعی شان برنمی گردد. بخش عمده ای از ویژگی های اشخاص به تیپ شخصیتی و روانشناسی آنان برمی گردد.
این موضوعی است که دکتر حاتم قادری در کتاب اخیرش به نام "کشف ذهن"، بدان پرداخته است.
ایشان به طور مشخص، بر چهار ویژگی ترس، زورگویی، ریا و دروغ در شکل گیری ذهن روشنفکران ایرانی انگشت تاکید می نهد و این ویژگی ها را بر کارکرد شخصیت هایی چون مصدق، شریعتی، کیانوری، سید حسین نصر و دیگران تطبیق می دهد.
مثلاً مصدق، دوست داشت شخصیتی آشتی ناپذیر و قهرمان جلوه کند و این آشتی ناپذیری او به بهای یک کودتا تمام شد. او می ترسید که اعتبار سیاسی اش با مصالحه خدشه دار شود.
شریعتی که خود دکتر قادری، در جوانی از شیفتگان او بود، شخصیتی رمانتیک و احساساتی داشت که تحلیل هایش را تحت تاثیر قرار می داد. مفتون سخنوری خود بود و بعضاً اسیر توهم خود می شد.
صرف نظر از شیوه تطبیق این تئوری بر مصادیق معین، این نظریه دکتر قادری درخور تامل است.
رضا شاه و پسرش، هر دو پارانویای بی اعتمادی نسبت به اجنبی و حتی نزدیکان شان داشتند. اما این پارانویا در محمدرضا شاه به ترس و انفعال و تسلیم هم آراسته بود. محمدرضا شاه تا لحظه آخر گمان می کرد انقلاب کار غربی هاست و سرنوشت مقدر او این است که کشور را ترک کند.
دروغ و ریا هم کمابیش بخشی از شخصیت روشنفکران وطنی بوده است که کمتر کسی از آن بری بوده است. نمونه اش دروغ هایی است که براهنی پس از خروج از کشور راجع به ساواک می گوید. یا دروغ گویی هایی که آل احمد راجع به خودکشی صمد و تختی شایع می کند.

شاید"خودشیفتگی" و خودبزرگ بینی و پارانویا، مهمترین ویژگی روشنفکر جهان سومی و من جمله روشنفکر ایرانی باشد. خصوصیتی که دکتر قادری در کنار چهار ویژگی مورد نظرش، بر آن تاکید نداشته است. سیاستمداران و روشنفکرانی که خود را مبرا از اشتباه می دانند، اهل مشورت و گفتگو نیستند، ذهنی گرفتار توهم توطئه در ابعاد وسیع دارند، کسانی هستند که بیشترین صدمه را به منافع ملی زده اند.

دکتر قادری تاکید می کند این نوع تحلیل برای تحقیر روشنفکران مان نیست بلکه برای شناخت بیشتر خودمان و آسیب شناسی سیاست ورزی های مان است.

منبع:
اندیشه پویا شماره 93 آذر 1403

19 آذر 1403

با تو می گویم:

زمانی که "افشای یک جنایت" به عنوان یک جرم تلقی شود؛ بدانید که عده‌ای جنایتکار بر شما حکومت می‌کنند. (نیچه)

گفتار عرفانی

کیفیت شعر گویی مولانا

محمدامین مروتی

مولانا در قسمتی از ترجیع بند پانزدهم خود می گوید من تنها در حال مستی سخن می گویم و اهل تکلفات ادبی نیستم. دهانم مانند کندوی عسل است و سخنانم مانند زنبوران پرواز می کنند و بدون هدف و قصد قبلی، شیرینی را به هر سوی می برند و می پراکنند:
....چون مست نیستم، نمکی نیست در سخن
زیرا تکلف ست و ادیبی و اجتهاد
اما دهان مست، چو زنبور خانه‌ایست
زنبور جوش کرد، به هر سوی، بی‌مراد
زنبورهای مست و خراب از دهان شهد
با نوش و نیش خود، شده پرّان میان باد
یعنی که ما ز خانهٔ شش گوشه، رسته‌ایم
زان خسروی که شربت شیرین به نحل داد....
این که زنبوران بدون قصد معین به هر سو شهد می پراکنند، استعاره از فی البداهگی شعرسرایی مولاناست.
مولانا در بیت آخر می گوید همانگونه که زنبور از خانه های شش گوشه(مسدس) ی کندو می رهد من نیز از مکان شش جهت این دنیا آزادم و این شعرسرودن به برکت وحی و الهام الهی است، همان گونه که خداوند آفرینش شهد را به زنبور وحی کرده است: وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ: و خدایت به زنبور عسل وحی کرد که از کوهها و درختان و سقفهای رفیع، منزل گیر. (نحل/68)

18 آبان 1403

با تو می گویم:

فرزانگی این است: در معمولی به دیده‌ی حیرت نظاره کن. (ری گریک، دائوِ رابطه‌ها: ترجمه‌ی ع. پاشائی، انتشارات فراروان)

#نصرالله_منشی
کلیله ودمنه
ص۴۰



و بر مردمان واجب است که در کسب علم کوشند و فهم را در آن معتبر دارند، که طلب علم و ساختن توشه آخرت از مهماتست و زنده را از دانش و كردار نيك چاره نیست و نیز نور ادب دل را روشن کند و دارويِ تجربت، مردم را از هلاكِ جهل برهاند‌، چنانکه جمالِ خُرشید روی زمین را منوَّر گرداند و آب زندگاني عمر جاوید دهد. و علم بكردارِ نيك جمال گیرد که میوه‌یِ درختِ دانش نیکوکاری است و کم آزاری .


کانال ادبی ویر

@vir486

سرودِ مجلسِ جمشید گفته‌اند این بود
که جامِ باده بیاور که جم نخواهد ماند
غنیمتی شِمُر ای شمع وصلِ پروانه
که این معامله تا صبح‌دم نخواهد ماند


https://t.me/ostad_amirkani