تهران لرزید پاریس ویران شد


قبل از جنگ قرار بود به دعوت دوستان در دانشگاهی در پاریس درباره ادبیات مهاجرت و نویسنده در تبعید، همراه با دیگر نویسندگان صحبت کنم. عنوان سخنرانی من
The Persian Novel in Exile and the Return to Literary Romanticism
همه چیز فراهم بود که انفجاری تهران را لرزاند و رویای پاریس ویران شد.
متن زیر خلاصه‌ای از آن صحبت‌های انجام نشده است:

رمان فارسی در تبعید و بازگشت به رمانتیسم ادبی

رمان تنها امکان بیان بی‌خانمانی است؛ سقف نداشتن و به آسمان‌نگریستن و راه را نیافتن.
انسان تک افتاده‌ای که می‌خواهد با نوشتن صدای دیگری باشد یا صدای خود زبان در جای دیگری باشد.

در رمان در تبعید، گذشته به شکل خاطره، تروما، وسواس یا گناه در همین لحظه حال فعال است. اما خانه یا وطن هنوز درد تولید می‌کند و چیزی مربوط به گذشته نیست که به بازبینی رسیده باشد. احساس در رمان تبعیدی فارسی نقش مهمی بازی می‌کند تا جایی که شاهد بازگشت به رمانتیسم ادبی و سانتی‌مانتالیسم روایی هستیم. احساس عصبانیت، ناتوانی و محکومیت به این وضعیت باعث می‌شود نویسنده فارسی در تبعید نتواند همه آنچه که در توان داشته، و قبل از مهاجرت نشان داده، در چمدانش بگذارد. همین نشدن،که خود نویسنده گاه از خواننده‌اش هم بهتر می‌داند، او را عصبانی‌تر می‌کند.
در رمان فارسی در تبعید ما برخلاف ساخت و اساس رمان و رمان‌نویسی انگار که با نویسنده صبور و نشسته پشت میز سر و کار نداریم بلکه با ورزشکاری هیجانزده مواجهیم که می‌خواهد تمام زورش را بزند و زودتر به نتیحه برسد.
در رمان تبعیدی روایت‌های پر بازگشتی می‌بینیم که دوباره به جغرافیای خانه بازمی‌گردد اما نگاهش از بیرون با ترکیب عصبانیت از وضعیت ناخواسته‌ی در تبعیدش، هیچ شباهتی به خانه ندارد. این یاداوری طبق میلش تحریف و سیاه و سفید است: حکومت هیولاست و مردم فرشتگانی قربانی. این نگاه رمان فارسی در تبعید را به سمت قصه و حتی سلحشورنامه‌های اولیه بازمی‌گرداند.
این ضعف را حتی در آخرین کار شهریار مندنی‌پور: 'عقرب‌کشی' می‌بینیم نمونه کلاسیک از سانتی‌مانتالیسم ادبی در رمان فارسی در تبعید.

'نویسندگانی که مثل دیگر رفتگان و اطرافیان پر از خشم اند. هر چیزی در این دوره تاریخی سیاه و تلخ است و هر انسان مذهبی یا پاسداری نماد شیطان و خصم است!! و هر وفاداری فاسد. هر شهروند معمولی از ساندویچی و راننده تاکسی گرفته تا زن و مرد و پیر و جوان مخالف حکومت است و ستمدیده! رمان‌هایی سیاه و سفید که برخلاف پوسته و فرم روایتش نوعی از ادبیات رمانتیک به حساب می آید و حتی به ادبیات رئالیسم نزدک هم نیست.'

در رمان 'ملاقات در استانبول' به عنوان نویسنده‌ای که هنوز در ایران زندگی می‌کنم اما امکان چاپ کتابهایم نیست سعی کرده‌ام این بی‌خانمانی را در همان خانه به تصویر بکشم. تصویری که نه از بیرون بلکه از درون خانه و در حال جاری است. خانه در رمان‌ من جایی است که نه می‌توان در آن زیست و نه می‌توان از آن بیرون آمد. اما در نویسندگان پیش از این خانه جایی نوستالژیک بود و هست؛ نوستالژی در ساختار رمان مدرن جایی ندارد. در رمان تبعیدی فارسی واژه: ' چه حیف شد خانه زیبا بود' جاری است در من خانه هنوز کار می‌کند و درد تولید می‌کند؛ خانه نه پناه است نه آرزو، برای من این خانه مسئله‌ای حل نشده است. در رمان این چنین روایت به جای پیشرفت دور می‌زند و زمان‌نمی‌گذرد. خانه جایی نیست که از دست رفته باشد بلکه هنوز رهای‌مان نکرده است...

#مهدی_فاتحی
#نشر_ناکجا
#ملاقات_در_استانبول
#جنون_دونفره
#هفت_اقلیم

این حصار ذهن تو اندازه من نیست...

رمان ' سیگارپیچ' را ده سال پیش شروع به نوشتن کردم. آخرین رمان من قبل از ' ملاقات در استانبول' رمانی که دو بار توسط دو نشر به وزارت فرهنگ ارسال و رد شد. حالا بعد از ده سال پیرتر شدن من و رمان، با نام ' به خاطر یک نخ سیگار' به پیشنهاد ناشر امکان انتشار گرفته. رمانی متفاوت در ژانری متفاوت از دیگر آثار من.

این کتاب را نشر هفت اقلیم هنر به زودی منتشر می‌کند

بخشی از رمان به خاطر یک نخ سیگار ( #سیگارپیچ ) با صدای حامد حبیبی
نشر هفت اقلیم هنر

ایرانی؛ بودن یا نبودن

‏What if religion is natural and science is not?
دین امری طبیعی‌تر یا قدیمی‌تر است و علم نیازمند حمایت اجتماعی و حتی نهادسازی است. وجود علم در اندیشه و تفکر بشر شکننده‌تر از جادو و دین است...

Religion Explained (Pascal Boyer) (z-library.sk, 1lib.sk, z-lib.sk).epub

دانلود کتاب بویر
در ادامه یا پیش‌درآمد کتاب قبل از مک کالی

وقتی دسته‌ای از موهای نرم و زیبایش صورت سامان را نوازش می‌داد و مثل انگشتان بریل‌نویس روی صورتش می‌نوشت که در اختیار توام، سامان برمی‌گشت، در آغوشش می‌گرفت، و در کنارش چنان دل به فراموشی می‌داد که سیاستمداری وعده‌های روز انتخابات را...
#مهدی_فاتحی
#ملاقات_در_استانبول
#نشر_ناکجا

گاهی سالها برای بودن و عشق ورزیدن با کسی در انتظار می‌مانی ولی به دستش نمی‌آوری تا در شبی زمستانی وقتی یقهء پالتوت را بالا داده‌ای و خودت را زیر شال گرمت مخفی کرده‌ای...او را پیدا کنی...
زمانی که دیگر توان دوست داشتن نداری ...و ترجیح می‌دهی اندک نیروی باقی مانده را به کارهای ضروری‌تر برسانی
#مهدی_فاتحی
#ملاقات_در_استانبول

ذهن انسان برای بقا تکامل یافته است نه یافت علم. بنابراین گرایش‌های طبیعی ذهن، ما را به سمت تبیین‌های دینی و عاملی‌محور سوق می‌دهند، نه تبیین‌های علمی( تفسیرمحور)

جهان سرشار از رقابت و خشونت بوده و هست در چنین جهانی اگر موجودی خطر را تشخیص ندهد احتمال مرگش زیاد است مثلا
اگر صدایی در بوته‌ها و لابه‌لای درختان شنیدی، دو احتمال وجود دارد:
فقط باد است.
یک شکارچی آنجاست.
اگر اشتباه کنی و باد را شکارچی فرض کنی فقط کمی بیهوده ترسیده‌ای. اما اگر شکارچی را باد فرض کنی، ممکن است کشته شوی.
پس از دیدگاه تکامل، ذهنی که بیش از حد عامل (Agent) تشخیص می‌دهد مزیت دارد. به همین دلیل انسان‌ها تمایل دارند پشت هر حرکت یا حادثه‌ای یک «فاعل» ببینند. مغز انسان طوری ساخته شده که دائماً دنبال این باشد که: «چه کسی این کار را کرد؟» نه اینکه:
«چه فرآیند طبیعی باعث آن شد؟»
به همین خاطر انسان در هر اتفاقی در روابط یا سیاست به نیت دیگران فکر کند. مثلاً:
او قصد کمک دارد.
او دشمن من است.
او دروغ می‌گوید.
او نقشه کشیده
او توطئه کرده
یعنی ما جهان اجتماعی را بر اساس عامل‌های دارای نیت می‌فهمیم. اما این عامل بقا و ناشی از تکامل و در نهایت دین‌ساز است و ضد علم:
اگر نصف شب صدایی در خانه بشنوی،اولین فکر چیست؟
«کسی داخل خانه است.»نه اینکه:
انبساط حرارتی ، تغییر فشار هوا، حرکت ساختمان یا آسانسور است
یا اگر اتفاق سیاسی رخ دهد ذهن فوراً می‌گوید:
«حتماً یک توطئه‌ای پشتش هست.»
چون ذهن ما دنبال فاعل دارای قصد می‌گردد. این همان ریشه شناختی دین است و همین گرایش باعث می‌شود انسان خیلی راحت باور کند که:
خدایی اراده کرده، روحی این کار را کرده، فرشته‌ای دخالت کرده است یا
اجدادی مراقب ما هستند.
یعنی ذهن ما به طور طبیعی تولیدکننده عامل‌های نامرئی است.

در کل ذهن انسان همیشه می‌تواند باورهای دینی را تولید، حفظ و منتقل کند اما همین سیستم‌های طبیعی، مانع بزرگی برای تفکر علمی هستند چون علم معمولاً توضیح را در قوانین، سازوکارها و روابط علّی غیرشخصی جست‌وجو می‌کند، نه در نیت یک عامل.

در واقع مغز انسان برای بقا تکامل یافته، نه برای کشف حقیقت. بنابراین به طور طبیعی پشت هر رویداد یک فاعلِ دارای قصد می‌بیند.همین گرایش باعث می‌شود باورهای دینی به آسانی شکل بگیرند و منتقل شوند.اما علم می‌خواهد این گرایش را کنار بگذاریم و سراغ علل وقایع برویم.

این همان مفهوم کلی کتاب است:
دین از نظر شناختی «طبیعی» است، اما علم از نظر شناختی «غیرطبیعی» (cognitively unnatural) است و نیاز به آموزش و تمرین دارد.
#مهدی_فاتحی

شبانه با سعدی.....


دهنی شیر به کودک ندهد مادر دهر
که دگرباره به خون درنبرد دندانش

*

خوی سعدی است نصیحت چه کند گر نکند
مشک دارد نتواند که کند پنهانش

*

هر کس به تماشایی، رفتند به صحرایی

ما را که تو منظوری، خاطر نرود جایی
*
هزار نوبت اگر خاطرم برنجانی
از این طرف که منم همچنان صفایی هست
*

مرا خود با تو چیزی در میان است
وگرنه روی زیبا در جهان هست

نیما وقتی درباره آثار هدایت حرف می‌زند نشان می‌دهد مثل هدایت چقدر به ادبیات داستانی نیز مسلط است و کتاب‌خوانی حرفه‌ای است. او با وابستگی و گرایشات چپی که داشت ادبیات رئالیستی( به خصوص) شوروی را بیشتر می‌پسندید و ایراداتی که به کار هدایت می‌گیرد بعضی درست و بعضی از نگاه رئالیستی است که هدایت بهای چندانی به آن نمی‌داد.

#مهدی_فاتحی

نیما در شعر همان کاری را کرد که هدایت با داستان. هر دو با آشنایی به زبان فرانسه توانستند ادبیات را از دریچه دیگری درک کنند و در زبان فارسی مسیر دیگری بسازند.
هم هدایت از شعر نو و نیما حمایت می‌کرد و هم نیما از او. نیما در وصف داستان‌های هدایت در نامه‌‌ای به هدایت می‌نویسد: کتاب‌های شما در حد شعور و فهم ملت ایران نیست: شما با این نوول‌ها گربه را با زین طلا زین کرده‌اید.'
نیما برخلاف هدایت که در نامه‌هایش صریح و تند و تیز از همه جا و همه کس ایراد می‌گیرد، محافظه‌کار است و رعایت می‌کند( فقط لحنش به جلال تند است) البته شخصیت نیما متفاوت از هدایت بود؛ آن شوخ‌طبعی و بددهنی هدایت را نداشت و در رفتارش با دیگران مثل هدایت سرکش نبود هر چند هر دو از خانواده و اعیان قاجار بودند و حسابی مشکل مالی داشتند اما هدایت شهر و زندگی شهری را می‌نوشت و نیما از شهر بیزار بود و خودش را روستایی می‌دانست و سعادت را در زندگی در طبیعت. اما به هر شکل هر دو ناامید از جامعه و سرخورده از جماعت کناره می‌گیرند.