خوشه شایان در روز پایانی ماه هنر تهران پرفورمنسی اجرا کرد به نام 'حقِ محفوظ '
پرتره‌ای از زنان با قیر، آن هم به نام نان و به شکل نان.
آنچه که من از اثر این هنرمند دریافت کردم مواجه‌ با تصاویری از زنان است که با قیر روی صفحه‌ای به شکل نان، تولید، بازتولید و مصرف می‌شود.
اما آنچه می‌ماند حقِ محفوظ آنان است.
مهدی فاتحی

نان، نفت و تصویر زن

حق چه کسی محفوظ است؟

مهدی فاتحی

چند وقت پیش خوشه شایان پرفورمنسی داشت با عنوان «حق محفوظ» که برای من بعد از تمام شدنش تازه شروع شد؛ یعنی بخش اصلی کار، به نظرم در همان لحظه‌ای آغاز می‌شد که از فضای اجرا بیرون می‌آمدم و سعی می‌کردم بفهمم چه اتفاقی افتاده است.

در ورودی به هر تماشاگر یک شماره می‌دادند و برای ورود باید برنجی را می‌کوبیدیم. بعد وارد فضایی می‌شدیم که شبیه یک نانوایی بود. هنرمند آرد به دست آمده حاصل از کوبش تماشاگران را با نارضایتی و کوبش دوباره روی میز ریخت تا از آن نان تهیه کند. اما نان، نان نبود. او با مهارت روی صفحاتی با قیر، پرتره‌ای ظریف و بی‌نظیر از زنان کشید و آن را مثل نان به میخ دیوار نانوایی آویزان کرد. در انتها شماره‌های یکی‌یکی خوانده می‌شد تا هر شماره «نان» خودش را تحویل بگیرد.

این بازی ساده، به نظرم خیلی زود از یک پرفورمنس درباره نان عبور کرد و تبدیل شد به چیزی درباره کار، تولید، مصرف و مالکیت.

تماشاگر در اینجا فقط تماشاگر نیست. از همان لحظه ورود، بخشی از چرخه تولید شده است. برنج (شاید گندم) را می‌کوبد، منتظر می‌ماند تا شاید در پایان محصولی دریافت کند. یعنی یک نظام کوچک اقتصادی در فضای نمایشگاه ساخته شده است: ماده خام، کار، تولید، انتظار، توزیع و مصرف. و بعد مسئله زن وارد این چرخه می‌شود.

چهره زن روی چیزی قرار گرفته که قرار است نان باشد؛ یعنی چیزی که اساساً برای مصرف تولید می‌شود. این جابه‌جایی برای من مهم است. تصویر زن دیگر فقط یک پرتره نیست. در اینجا تصویر به شیء تبدیل شده، و شیء در نهایت قابل دریافت و قابل تملک است. تماشاگر یا مالک جدید که پول داده، یکی از این تصاویر را با خودش می‌برد. اینجاست که عنوان «حق محفوظ» به نظرم معنای دیگری پیدا می‌کند.

این عبارت را معمولاً ابتدای کتاب یا روی اثر هنری می‌بینیم:

'حق چاپ محفوظ است'

خوشه شایان با آوردن این عبارت به فضای پرفورمنس، سؤال و لایه دیگری را باز می‌کند: حق چه کسی محفوظ است؟ حق هنرمند؟ حق زن بر تصویرش؟ حق انسان بر بدنش؟ یا حق کسی که محصول را تولید کرده و در فرایندش شریک شده؟ یا آنکه آنرا مصرف کند؟
اساسا در جامعه ما در ین چند سال چگونه از تصویر یا عکس زنان بهره‌بردای شده و حقی محفوظ نمانده؟

مسئله زن در اینجا فقط موضوع یک نقاشی نیست. زن وارد چرخه‌ای می‌شود که در آن تصویر تولید می‌شود، توزیع می‌شود و در نهایت به دیگری تحویل داده می‌شود. بدن و تصویر زن، همانند بسیاری از چیزهای دیگر در جهان سرمایه‌داری، می‌توانند وارد مناسبات تولید و مصرف شوند.

اگر بخواهم کمی مارکسیستی به اثر نگاه کنم، شاید بتوان گفت پرفورمنس با مفاهیم بسیار ساده‌ای مثل کالا، کار و مالکیت بازی می‌کند. برنج( اتفاقا یاداور شالیزار و شالیزار یادآور زنانی است که کمر بسته در حال تولید و به بار نشستن آن هستند؛ یعنی حاصل رنج زنان) ماده خام است، تماشاگر نیروی کار را وارد فرایند می‌کند و در پایان محصولی به او تحویل داده می‌شود. اما ارزش محصول فقط در ماده آن نیست؛ در معنایی است که به آن داده شده و در رابطه‌ای که میان تولیدکننده و مصرف‌کننده شکل گرفته است.

بنیامین در مقاله ' اثر هنری در عصر بازتولید مکانیکی' درباره تغییر موقعیت اثر هنری در عصر بازتولید و تکثیر می‌گوید و تبدیل شدن اثر به چیزی که رابطه‌اش با مالکیت، عرضه و مصرف تغییر کرده است. وقتی اثر هنری از جایگاه صرفاً برای تماشا بودن بیرون می‌آید و وارد چرخه دریافت، تکثیر، توزیع و مالکیت می‌شود، رابطه ما با آن هم تغییر می‌کند.
اما وقتی امکان عکاسی و چاپ و تکثیر به وجود می‌آید، می‌توانی تصویر آن را هزاران بار تولید کنی.
پس رابطه ما با اثر هنری تغییر می‌کند و اثر دیگر فقط یک شیء یگانه و دور از دسترس نیست. این اتفاق فقط یک تغییر تکنیکی نیست؛ موقعیت اجتماعی و سیاسی هنر را هم تغییر می‌دهد.

«حق محفوظ» همین کار را با تماشاگر می‌کند. ما فقط یک اثر را نمی‌بینیم؛ در تولیدش مشارکت می‌کنیم و در پایان شاید بتوانیم نسخه‌ای از آن را با خودمان ببریم. اثر هنری تبدیل به چیزی می‌شود که می‌توان آن را تحویل گرفت و صاحبش شد.

اما در این میان یک ماده دیگر هم هست که به نظرم نمی‌شود از آن گذشت: قیر.

خوشه شایان پرتره‌ها را با مهارت تمام با قیر می‌سازد. قیر ماده‌ای سیاه، سنگین و چسبنده است و در عین حال از دل صنعت نفت می‌آید. در برابر آن برنج( یا گندم) قرار دارد؛ ماده‌ای که به آرد و نان و در نهایت به معاش تبدیل می‌شود.

این دو ماده در پرفورمنس کنار هم قرار گرفته‌اند و در ایران، به نظرم، این کنار هم قرار گرفتن معنای مضاعفی پیدا می‌کند. نفت و درآمد نفتی بخش مهمی از ساختار اقتصادی معاصر ایران بوده‌اند و نان، به‌عنوان ابتدایی‌ترین شکل معاش نمی‌تواند کاملاً از اقتصاد نفتی جدا دیده شود.

به واقع اینجا نان از نفت تولید می‌شود( اتفاقی که خوشه با ظرافت به آن پرداخته است)
بنابراین می‌شود در کار خوشه یک رابطه پنهان میان قیر و نان دید به خصوص که نام اثر مورد ارائه نان است: قیر یادآور نفت است و نان یادآور معیشت؛ نانی که از نفت بر سر سفره‌ها نشسته...معنا و برساختی که تنها اینجا شکل می‌گیرد و حاصل خلاقیت و حساسیت هنرمند به جهانی است که در آن زیست می‌کند.
در نتیجه، چیزی که در ظاهر فقط یک بازی میان برنج و نان و پرتره‌های زنان است، می‌تواند به رابطه‌ای میان نفت، اقتصاد، کار، کالا، بدن و مالکیت تبدیل شود.و شاید عنوان «حق محفوظ» دوباره در پایان خودش را نشان دهد. حق زن بر تصویرش، حق انسان بر کارش، حق آدم‌ها بر نان‌شان و زنده بودن و حتی حق جامعه بر منابعی که زندگی اقتصادی‌اش به آنها وابسته است.

نمی‌دانم خوشه شایان هنگام ساختن این پرفورمنس دقیقاً به همه این لایه‌ها فکر کرده بوده یا نه؛ و شاید اصلاً لازم نباشد بداند. اثر هنری گاهی از قصد اولیه هنرمند بزرگ‌تر می‌شود.

آنچه برای من از «حق محفوظ» باقی ماند، همین تناقض بود: ما وارد نمایشگاه می‌شویم، برنجی را می‌کوبیم، در تولید مشارکت می‌کنیم و در پایانتصویر یک زن را مشاهده می‌کنیم که به تصاحب دیگری درمی‌آید.

اما درست در همان لحظه که چیزی تعلق پیدا می‌کند، عنوان اثر از ما می‌پرسد:

حقِ چه کسی محفوظ است؟



مهدی فاتحی

در کار خوشه یک رابطه پنهان میان قیر و نان دیده می‌شود به خصوص که نام اثر مورد ارائه نان است: قیر یادآور نفت است و نان یادآور معیشت؛ نانی که از نفت بر سر سفره‌ها نشسته...

.
#ویرژیل نویسنده منظومه حماسی انئید است که گفته می‌شود جایگاهش در ادبیات روم باستان برابر با هومر بود. منظومه‌ای که ویرژیل از جنگ تراوا شروع می‌کند و داستان قهرمانی را می‌سراید که از تراوا می‌گریزد و بعد از سفری ادیسه‌وار امپراطوری روم را بنا می‌نهد. انئید به سفارش اگستوس که به تازگی امپراطور روم شده بود نوشته می‌شود اما ویرژیل قبل از پایان کارش در کشتی که همراه اگستوس به یونان می‌رفت از دنیا رفت. ویرژیل درخواست کرده بود دست‌نوشته‌های او را بسوزانند اما اگستوس اجازه نداد و آنرا منتشر کرد.
تفکرات ویرژیل، زمانه ویرژیل( چند سال قبل از تولد مسیح و آغاز دگرگونی در غرب) و واپسین روزهای زندگیش دست‌مایه #هرمان_بروخ شد تا کتاب سنگین #مرگ_ویرژیل را در نثر و پیچیدگی و شعرگونه بسراید. رمانی مدرن و تحت تاثیر جویس که بروخ به عنوان آخرین کار ادبی‌اش همراه با نسخه انگلیسی منتشر کرد
بروخ در میانه جنگ دوم از آلمان گریخت و بعد از شاهکار خوابگردها افسرده و ناامید از ادبیات و کارکردش به نوشتن مرگ ویرژیل پرداخت طوری که زمانه تحول و دگرگونی بعد از ویرژیل را به زمانه تحول و دگرگونی قرنی که در آن می‌زیست می‌دانست. مرگ ویرژیل شامل چهار فصل است:
WATER — THE ARRIVAL
FIRE —THE DESCENT
EARTH—THE EXPECTATION
AIR —THE HOMECOMING
روایت ادبی‌گونه آخرین روزهای زندگی ویرژیل در کشتی از نگاه بروخ است. نثر سنگینی و الفاظ غریبی و استعاری که کار خواندش و البته ترجمه‌اش را بسیار سخت می‌کند. روایت بروخ از کتاب نوعی جریان سیال ذهن همراه با صحنه‌هایی تاترگونه و شاعرانه است. ویرژیلِ بروخ در آخرین ساعات زندگیش از کار و شعر و هنرش سرخورده است و آن را در جهان جدیدِ بعد از خود، بی استفاده و عبث می‌داند. خواهش ویرژیل برای نابودی دست‌نوشته انئید، نه از سر نقص یا ناکامل بودن که به اعتقاد بروخ از سر بی‌مصرفی و دروغین بودن است. خود بروخ نیز بعد از نوشتن چنین کتاب ادبی و ثقیلی دیگر کار ادبی منتشر نکرد و به مقاله نویسی مشغول شد و معتقد بود انسان‌ها دیگر به خیال و شعر نیاز ندارند بلکه باید راهکاری روشن و واقعی در اختیارشان گذاشت.
بروخ در این کار با روایت افکار شاعری در حال مرگ بینش عمیقی درباره انسان جهان و ادبیات می‌دهد و دایم میان مرگ و زندگی در حرکت است.
تسلط بروخ به ادبیات کلاسیک و مدرنِ جهان بینظیر است نویسنده‌ای که در مقالاتش هم نشان داد چه دانش وسیعی از تاریخ و بشر دارد. خواندن ادبیات و هر نوع علومِ انسان شناسی و تاریخ لازمه نویسنده شدن است. دریغ که این سرزمین خالی از کتابت و پر از ادعاست.
#مهدی_فاتحی
۲۰۲۳

'در مولمینِ برمه، عدهٔ زیادی از من نفرت داشتند ــ اولین بار بود در کل زندگی‌ام که آن‌قدر مهم شده بودم »
«قدیسان را باید همیشه گناهکار دانست تا وقتی که بی‌گناهی‌شان ثابت شود»
"دیکنز از آن نویسنده‌هایی است که دزدی از او واقعاً می‌ارزد."

درباره کتاب' همه هنر پروپاگانداست '
جرج اورول
و مقاله و مقاله نویسی
امشب در یوتیوب:
https://youtube.com/@mehdfatehi.zeno1?si=d2014OOROiCbCZvu

هر کس به تماشایی رفتند به صحرایی
ما را که تو منظوری خاطر نرود جایی

یا چشم نمی‌بیند، یا راه نمی‌داند
هر کو به وجود خود دارد ز تو پروایی

زیبا ننماید سرو اندر نظرِ طبعش
آن کش نظری باشد با قامتِ زیبایی

امّیدِ تو بیرون بُرد از دل همه امّیدی
سودای تو خالی کرد از سر همه سودایی

دیوانهء عشقت را جایی نظر افتاده‌ست
کان جا نتواند رفت اندیشهء دانایی

گویند رفیقانم در عشق چه سر داری؟
گویم که سری دارم انداخته در پایی

زنهار نمی‌خواهم کز کشتن امانم ده
تا سیرترت بینم یک لحظه مدارایی

در پارس که تا بودست از ولوله آسوده‌ست
بیم است که برخیزد از حسنِ تو غوغایی

من دست نخواهم برد الاّ به سرِ زلفت
گر دسترسی باشد یک روز به یغمایی

گویند تمنایی از دوست بکن سعدی
جز دوست نخواهم کرد از دوست تمنایی

غزل‌های سعدی، تصحیح غلامحسین یوسفی، ص ۵۷ و ۵۸

@saadi_khani_SalarSotoode

این کتاب با تنظیم آراز بارسقیان و مقدمه‌ای از مهدی فاتحی درباره جستار جستارنویس منتشر شده است.

#جرج_اورول را بیشتر به خاطر دو رمانش می‌شناسند هر چند که او مقالات با ارزش و فیکشن‌هایی دارد که از دو رمانش ساختار مناسبتری دارند.
اورول مقالات زیادی دارد که بعضی شخصی،محلی و بعضی دیگر تاریخ گذشته‌اند که تنها ارزشهای کلاسیک و بحث‌های نثر ساده نویسی انگلیسی در آن مطرح است. او به ذات انسان و طبیعت او امیدوار بود و اعتقاد داشت در مسیر پرورش،ادبیات و گذشت زمان باید انسانی بهتر ساخت و امکان دگرگونی و انقلاب برای بهبود وضعیت نتیجه عکس می‌دهد‌. به واقع کلمه انقلاب در سنت و زبان انگلیسی منفور و وحشتناک است. او درباره #چارلز_دیکنز می‌گوید او همه ارگان‌ها و سازمان‌ها رو مورد نقد قرار داد اما با آشوب و انقلاب برای درست کردن آن به وضوح مخالف بود.

اورول در آس و پاس‌ها و مقالاتش از تجربه حضورش بین فقرا و کارگران نوشت و تصویر عریان و ناباورانه‌ای از زیرپوست لندن( همینطور پاریس) ان دوره ترسیم کرد. درباره معادن و کارگرانش نوشت که چگونه در قلب جهنم زیربنای تمدن را می‌سازند از مه دودی که شهرهای انگلستان را فراگرفته( لارنس هم دایم به آن اشاره می‌کند) از نوانخانه‌هایی لندن قرن بیستم. در 'کشتن فیل' از تجربه ترس،وابستگی و هجمه درخواست استعمار شدگان از استعمارکنندگان گفت و در "مراکش" از انسان‌هایی که خود را حیوانی بارکش می‌دانند! و حتی با روشن کردن کبریتی به هیجان می‌آیند.
مقالات اورول بیشتر سیاسی اجتماعی است تا ادبی( برخلاف لارنس یا کاپوتی که اصلا سیاسی نیست)او مخالف هر نوع استبداد سیاسی بود چه چپ و چه راست، به دموکراسی ایمان داشت و به تحولات جامعه و بهتر شدن ذات بشر در طی زمان معتقد بود: سنگ تراشان در حال کارند تا کوه سنگی سنت و استبداد را بتراشند و به زعم مارکس نیازی نیست با انبوهی از دینامیت کار را جلو اندازیم.
مهدی فاتحی