یورف پرونک نابینا و ارواح مرده
الکساندر همن
ترجمه‌ی معین فرخی

کتاب دیجیتال پیش روی شما نوولایی است از کتاب «مسئله‌ی برونو» نوشته‌ی الکساندر همن، نویسنده‌ی بوسنیایی – آمریکایی. درباره‌ی نویسنده در خود کتاب نوشته‌ام.
خود کتاب تلاش من است برای انتشار غیررسمی یک کتاب و عرضه‌ی مستقیم آن به خوانندگان. کتاب از جرح و تعدیل وزارت ارشاد در امان بوده. برای دسترسی به آن و خواندنش نیازی نیست مبلغی بپردازید، اما اگر قرار باشد این دست تلاش‌ها تداوم داشته باشد، باید چرخه‌ی مالی هم برایش پدید بیاید. در نتیجه، اگر مخاطبی هستید که اگر این کتاب در کتاب‌فروشی می‌بود آن را می‌خریدید، برای خرید به لینک زیر بروید.
فرض کنید می‌خواهید در هر کشوری که زندگی می‌کنید کتابی به حجم صد صفحه بخرید و همان را بگیرید مبلغ پایه‌ی حمایت. مثل هر کتاب دیگری، اگر از آن خوشتان آمد، لطف کنید و به دیگران هم معرفی‌اش کنید.

لینک دانلود از گوگل‌درایو:
https://drive.google.com/open?id=109ISsYtJf8W6ntBQyhtFjhWsQycURkMe&usp=drive_fs

لینک خرید/حمایت مالی
https://reymit.ir/kesho

@keshobooks

برشت برشت متاخر است
اهای آیندگان:

راستی که در دوره تیره و تاری زندگی می‌کنم
امروزه فقط حرف‌های احمقانه بی‌خطرند
گره بر ابرو نداشتن، از بی‌احساسی خبر می‌دهد،
و آنکه می‌خندد، هنوز خبر هولناک را نشنیده است.
این چه زمانه ایست که
حرف زدن از درختان عین جنایت است
وقتی از این همه تباهی چیزی نگفته باشیم!
کسی که آرام به راه خود می‌رود گناهکار است
زیرا دوستانی که در تنگنا هستند
دیگر به او دسترسی ندارند.
این درست است: من هنوز رزق و روزی دارم
اما باور کنید: این تنها از روی تصادف است
هیچ قرار نیست از کاری که می‌کنم نان و آبی برسد
اگر بخت و اقبال پشت کند، کارم ساخته است.
به من می‌گویند: بخور، بنوش و از آنچه داری شاد باش
اما چطور می‌توان خورد و نوشید
وقتی خوراکم را از چنگ گرسنه‌ای بیرون کشیده‌ام
و به جام آبم تشنه‌ای مستحق‌تر است.
اما باز هم می‌خورم و می‌نوشم

من هم دلم می‌خواهد که خردمند باشم
در کتاب‌های قدیمی، آدمِ خردمند را چنین تعریف کرده‌اند:
از آشوب زمانه دوری گرفتن و این عمر کوتاه را بی‌وحشت سپری کردن،
بدی را با نیکی پاسخ دادن،
آرزوها را یکایک به نسیان سپردن،
این است خردمندی.
اما این کارها بر نمی‌آید از من.
راستی که در دوره تیره و تاری زندگی می‌کنم.
در دوران آشوب به شهرها آمدم
زمانی که گرسنگی بیداد می‌کرد.
در زمان شورش به میان مردم آمدم
و به همراهشان فریاد زدم.
عمری که مرا داده شده بود
بر زمین چنین گذشت.
خوراکم را میان معرکه‌ها خوردم
خوابم را کنار قاتل‌ها خفتم
عشق را جدی نگرفتم
و به طبیعت دل ندادم
عمری که مرا داده شده بود
بر زمین چنین گذشت.
در روزگار من، همه راه‌ها به مرداب ختم می‌شدند
زبانم مرا به جلادان لو می‌داد
زورم زیاد نبود، اما امید داشتم
که برای زمامداران دردسر فراهم کنم!
عمری که مرا داده شده بود
بر زمین چنین گذشت.
توش و توان ما زیاد نبود
مقصد در دوردست بود
از دور دیده می‌شد اما
من آن را در دسترس نمی‌دیدم.
عمری که مرا داده شده بود
بر زمین چنین گذشت.
آهای آیندگان، شما که از دل توفانی بیرون می‌جهید
که ما را بلعیده است.
وقتی از ضعف‌های ما حرف می‌زنید
یادتان باشد
از زمانه سخت ما هم چیزی بگویید.
به یاد آورید که ما بیش از کفش‌هامان کشور عوض کردیم.
و نومیدانه میدان‌های جنگ را پشت سر گذاشتیم،
آنجا که ستم بود و اعتراضی نبود.
این را خوب می‌دانیم:
حتی نفرت از حقارت نیز
آدم را سنگدل می‌کند.
حتی خشم بر نابرابری هم
صدا را خشن می‌کند.
آخ، ما که خواستیم زمین را برای مهربانی مهیا کنیم
خود نتوانستیم مهربان باشیم.
اما شما وقتی به روزی رسیدید
که انسان یاور انسان بود
درباره ما
با رأفت داوری کنید!

.
با اندیشدن در رمان به گذشته نمی‌نگریم بلکه به آینده چشم می‌دوزیم.
لوکاچ
درباره توماس مان قبلا هم نوشته‌ام( کوه جادو) و البته لوکاچ مجموعه مقالات مفصلی درباره‌اش دارد. این دو که هرگز یکدیگر را ملاقات نکرده‌اند و‌با وجود نقدهایی که لوکاچ به او داشت ولی ستایشش می‌کرد دوستان نزدیک هم بودند.
توماس مان از خانواده‌ای ثروتمند بود و در اولین اثرش ' بودنبرک‌ها' به طور ناتورالیستی داستان زوال خانواده‌های اشرافی آلمانی را نوشت و دریچه‌ای به جهان بورژوامنشانه خود باز کرد. او که در ابتدا برخلاف برادرش هاینریش مان به جمهوری و سوسیالیسم معتقد نبود در ابتدای چهل سالگی به این تفکر در نوع خودش پیوست و بیشتر اثارش در نقد تفکر بورژوایی است.
در ' کوه جادو ' که مفصل درباره‌اش نوشته‌ام به شکل رئالیسم انتقادی به انسان‌های بی‌انگیزه و ثروتمندی می‌پردازد که در آسایشگاهی در سوئیس جمع شده‌اند تا به بی‌خیالی بگذرانند که جنگ جهانی اول برای‌شان به صدا در می‌آید.
' مرگ در ونیز' از مشهورترین و زیباترین آثار اوست که تفاسیر سمبلیکی از آن می‌شود: حضور همیشگی مرگ در زندگی، جلوه زیبای مرگ، هنر و زیستن با مرگ...داستان نویسنده‌ای است که برای رهایی از بطالت به سفر می‌رود و در ونیز عاشق پسربچه زیبایی می‌شود که در وفای ماندن در کنار و دیدار با او‌ تن به مرگ می‌سپارد. توصیفات ریزبینانه مان از ظرافت‌های بدن و رفتار پسرک چنان بی‌نظیر و زیباشناسانه است که به منبع الهام پروست می‌توان پی برد پروستی که هر چند زندگی را پوچ و بی‌معنی می‌بیند اما آن را پر لایه و‌مجذوب می‌کند.
تصاویری که مان از زیبایی ونیز و شروع زوال مرگ و‌ نیستی در این شهر می‌سازد ونیز را برای همیشه در چشم خودش به مخاطبش نشان می‌دهد. شهری با کوچه‌های تنگ و تاریک،غرق زیبایی و مرگ.
نگارش مان کهنه و‌ گاه کسالت‌اور است و تنها از پس رمان‌خوان‌ها و اهالی ادبیات برمی‌اید. نگارشی که در خودش و روایتش زوال طبقه متوسط و اشراف را می‌توان دید.
ارزش و چهره نویسنده نه به سبک( که مان را می‌توان در هر سبکی گنجاند) که در دفاع صریح و بلندنظرانه‌اش از انسان راستین در مقابل وحشیگری است. او نویسنده طبقه و وضعیت بود. مثل گوته آرمانی نداشت و از نکبت المانی می‌نوشت. در دوران نازیسم از آلمان گریخت و در امریکا دوره مک‌کارتیسم متهم به کمونیست شد و در نهایت به همان زندگی و جایی پناه برد که در' کوه جادو ' آن را بهشت کسالت اوری تشبیه کرده بود: در کوه‌های بی‌خبری سوئیس.
نویسنده با نوشتن از دنیای مردگان می‌گریزد. او نمی‌خواهد قربانی نیروهای تاریخی عصر خود شود.
#مهدی_فاتحی

.
رمان کوه جادو داستان هانس کاستورپ بیست و چهار ساله‌ای است که برای ملاقات با پسر عموی بیمارش( یواخیم) به آسایشگاهی در آلپ می‌رود. او قصد سه هفته ماندن دارد، اما هفت سال طول می‌کشد. رمان شخصیت‌های زیادی ندارد: زنی میانسال، یک اومانیست، یک فاشیست مذهبی و چند پزشک. #توماس_مان با همین چند شخصیت و خط داستانی کوتاه رمانی هزار وصد صفحه‌ای نوشته که بیشتر به بحث و نظر و تاملات هانس کاستورپ(شخصیتی معمولی از خانواده متوسط) درباره جهان، سیاست، زمان و بیماری می‌پردازد‌.
اما هفت سالی که کاستورپ در آنجاست، مثل یک خواب طولانی است، خوابی که مثل جادو، همه ساکنین آسایشگاه را دربرگرفته و وقوع جنگ جهانی اول، جادوی این آسایشگاه بالای کوه را می‌شکند و قهرمان را به واقعیت خشن زندگی پرتاب می‌کند : میان گل و لجن در وسط جنگ جهانی اول: تاریخ اروپا؟!

_خواندن چنین رمانی کار هر کسی نیست. بیشتر از هزار صفحه رمانی ناتورالیستی بدون حادثه، عاشقیت، تعلیق...در یک مکان و زمانی محدود. هدف این یادداشت کوتاه هم رغبت شما به خواندن کتاب نیست که می‌دانم و می‌دانید که نمی‌خوانید( حتی کتابی سیصد صفحه‌ای) دوران کتاب خواندن پایان گرفته و ما اخرین نسل خوابزدگانِ علاف این صحاری خاورمیانه‌ایم_
کاری که توماس مان آلمانی در این رمان به انجام رسانده پروست در فرانسه به حد اعلا و زیباشناسانه‌ای پرداخته اما از منظری دیگر. برای پروست زمان به لحظات تبدیل شده که هر لحظه در ذهن راوی به اجزا کوچکتر تبدیل شده و به طور سیال در حال رفت و برگشت است. برای مان زمان یکنواخت و کسالت‌آور است و در ابتدا به شکل روزها و بعد هفته و فصل‌ها شمرده می‌شود. از نظر مان وقتی اتفاقی نیفتند و آرزویی نباشد زمان با سرعت و شتاب بیشتری گذر می‌کند. این شاید همان دلیل سرعت بیشتر گذر زمان در سنین بعد از میانسالی باشد.
نه فقط کاستورپ بلکه هر عیادت کننده‌ای هنگام ورود به آسایشگاه بالای کوه توسط پزشکان، بیمار خطاب می‌شود و با ایجاد ترس و اضطراب در او تا آنجا که ممکن است مانع بیرون رفتنش از آسایشگاه می‌شوند. کنایهء مان به اهل طبابت را بعد از صد سال در دوران کرونا به چشم دیده‌ایم که این اهالی می‌توانند جهان را تبدیل به بیمارستانی بزرگ کنند و بر آن حکومت کنند.

کوه جادو:
اروپایی‌هایی که از زمین و رنج‌هایش کنده‌اند تا در بالای کوه‌های آلپ در سکوت و ارامش چرت بزنند و بنوشند و فارغ از جهان به خواب بروند و بی‌خبر از بقیه یکی یکی مرگ را در آغوش بگیرند و مخفیانه دفن شوند:

آیا این همان بشارت کسالت‌آور بهشت مومنان نیست؟

#مهدی_فاتحی

از کتاب در دست تهیه
می‌ نوشیدن ایرانیان
مهدی فاتحی

....بعد از مشروطه با رونق کافه­‌ها  و تجمع تحصیل­کردگان در آن، قهوه­‌خانه و قلیان‌کش خانه به محلی برای گذران مردم عادی، طبقه ضعیف جامعه و البته لمپن­ها بود. کافه­‌ها  جای گذران وقت و  بحث و تبادل نظرِ طبقه تحصیلکرده و متوسطی شد که به تازگی از طبقه اشراف جدا شده بودند. بعد از انقلاب با لت و کوب روشنفکران و بحثهای کافه­‌ای و آرمانگرایانه و بعد نیز با شروع جنگ، بساط کافه­ و کافه نشینی تقریبا برچیده شد. در آن دوره با مشکلات واردات و تضادهای فرهنگی که قهوه را با اشرافیت و کاخ نشینی برابر می دانست قهوه نه تنها در کافه­‌ها و قهوه­خانه­‌ها که حتی در خانه­‌ها و ادارات هم پیدا نمی شد و چای تنها نوشیدنی داغ آن دوران بود و قهوه دوباره نماد غربزدگی و اشرافی گری شده بود. زمانی بحث در عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی صدر به عنوان رئیس جمهور، یکی از نمایندگان مجلس گفت:

" ایشان در دفتر کارش شیرقهوه می­خورد

تمایز قائل شدن میان سلیقه و ارزش

سلیقه
بیان سلیقه («دوست دارم/دوست ندارم») اغلب با بیان کیفیت اثر («خوب/بد») اشتباه گرفته می‌شود. چیزی که با آن موافق نیستیم، به‌شکل پنهانی ما را به داوری منفی سوق می‌دهد؛ اما کیفیت یک اثر، وابسته به سلیقه‌ ما نسبت به آن نیست. سلیقه ماهیتی «بی‌قید و شرط» دارد، به این معنا که می‌توان آن را چون «یک واقعیت» پذیرفت که چندان مناقشه‌پذیر نیست. داوری در باب سلیقه نمی‌تواند بر پایه استدلال‌های اثباتی بنا شود. می‌توان دانش یا استدلالی ناکافی را رد یا نقد کرد؛ اما نمی‌توان به کسی گفت که داوریش در زمینه سلیقه درست است یا نادرست. دوست داشتن یا نداشتن یک نمایش، مسأله‌ای کاملاً شخصی است. این خصلت اجبارناپذیر نشان می‌دهد که داوری در باب سلیقه از هرگونه الزام بیرونی آزاد است؛ اما این آزادی، تنهایی صاحب سلیقه را نیز به همراه دارد.
در واقع، چون این داوری ناشی از تجربه‌ای یگانه و کاملاً فردی است، نمی‌تواند تحت تأثیر دیگری قرار گیرد. ابهام و تردید ما پس از تماشای برخی نمایش‌ها، گاهی ما را به پذیرش سلیقه‌ کسی سوق می‌دهد که بلندتر یا – به گمان ما – بهتر سخن می‌گوید. این مسأله نشان می‌دهد که ابراز سلیقه نه یک الزام است و نه یک وظیفه. دعوت به تردید، راه را برای نوعی دیگر از تجربه باز می‌کند که فراتر از دوگانه‌ «دوست دارم/دوست ندارم» است. با این حال، باید در نظر گرفت که در «سلیقه» نیز عناصر فرهنگی به درک و شیوه‌ مواجهه با اثر کمک می‌کنند.

کیفیت / ارزش
تشخیص کیفیت یا ارزش یک اثر مستلزم آن است که از منظری جهان‌شمول و مشترک به آن بنگریم. در این نوع داوری، فردی که سخن می‌گوید، باید بتواند – یا ادعا کند که می‌تواند – روابط پیچیده‌ای را ارزیابی کند که ساختار کلی اثر را در جنبه‌های زیبایی‌شناختی و مفهومی شکل می‌دهند. بدیهی است که این فرآیند مستلزم آن است که ارزیاب کیفیت، به جنبه‌ غیرعقلانیِ ذاتیِ ادراکِ اثر نیز آگاه باشد. ارزش هنری اثبات‌پذیر نیست: هیچ داوری – هرچقدر دقیق، آگاهانه، مستند یا روشمند باشد – نمی‌تواند «حقیقت» اثر را تماماً در بر گیرد.
امروزه، پرسش از ارزش یا کیفیت اثر دشوارتر شده است، چرا که آثار پست‌مدرن، معیارهای کلاسیک و آکادمیک داوری را فرو ریخته‌اند. ارزش‌گذاری امری دشوارتر نیز هست، زیرا آفرینش هنری معاصر جهانی خاص، منحصربه‌فرد، ساختارشکن و بازاندیشنده ارائه می‌دهد که بیان‌های تثبیت‌شده را به چالش می‌کشد. بنابراین، سودمندتر است که پرسش ارزشیِ «چه ارزشی دارد؟» را به پرسش هرمنوتیکیِ «چه معنایی دارد؟» تغییر دهیم.

شگفت‌زدگی
از نظر ریشه‌شناسی، «شگفت‌زده شدن» (« être étonné ») به معنای «آسیب‌دیدن از رعد و برق» است. شگفت‌زدگی یعنی دریافت نوعی شوک که ادراک و مشاهده‌ی ما از پدیده‌های صحنه‌ای را دگرگون می‌کند، گویی آن‌ها را برای نخستین‌بار می‌بینیم. برای درک بهتر این مفهوم بنیادین، سازمان ANRAT از استعاره‌ای روشنگرانه استفاده می‌کند: شگفت‌زدگی ایزاک نیوتن هنگام کشف قانون جاذبه از مشاهده‌ غیرمنتظره‌ افتادن سیبی از درخت. پدیده‌ای چنان عادی که به‌ظاهر از نظر پنهان می‌ماند و به چشم نمی‌آید. فرد شگفت‌زده کسی است که به مشاهده‌ اولیه‌ی پدیده‌ها بازمی‌گردد تا از آن‌ها واقعیت‌هایی استخراج کند.
شگفت‌زدگی، نقطه‌ مقابل ساده‌دلی یا معصومیت است. در تئاتر، شگفت‌زده شدن یعنی به‌طور موقت داوری خودکار را به تعویق انداختن، تا نگاهی آزادتر از عادت‌های فرهنگی و میان‌برهای ذهنی داشته باشیم ـ میان‌برهایی که گرچه آرامش‌بخش‌اند، اما لزوماً بارورکننده نیستند. شگفت‌زدگی امکان می‌دهد که به‌طور موقت از پرسش‌های مربوط به سلیقه و ارزیابی کیفیت اثر فاصله بگیریم. این امر باعث تضعیف خودکارسازی داوری می‌شود. شگفت‌زدگی یک وضعیت ذهنی و شناختی است که اجازه می‌دهد داوری را از نو بازاندیشی کرده و سازوکار آن را بررسی کنیم.

ادامه دارد...

از مجموعه ولگردی در شهر: از تهران تا ونیز

این رساله نسبتاً کوتاه روایتی از وضعیت تعزیه در دوران نخست سلطنت ناصرالدین شاه است.

کتاب 'می نوشیدن ایرانیان'
از قهوه تا چای، تا شراب و تریاق و عرق


این کتاب تاریخی تحقیقی در حال آماده شدن است. از امروز به مناسبت روز جهانی نوشیدن هر هفته بخشی از آن منتشر خواهد شد.
#مهدی_فاتحی

از قهوه تا چای؛ تاریخ تمدن و تجارت
 
مهدی فاتحی

 قسمت اول

 
 
اگر مسیحیت شراب است و اسلام قهوه،بودیسم قطعا چای است.
آلن واتس،روش ذن
 
 
نبردی که اکنون در آشپزخانه­‌ها و کافه­‌ها بین چای و قهوه برقرار است و در مقابل چشمهای آستیگمات ما قرار گرفته سابقه­‌ای تاریخی و بیشتر از یک قرن دارد. گاه فنجان­‌ها و مهمانی­‌ها جولانگاه قهوه می­شد و از چای نوشیدن پرهیز می­‌کردند و گاه چای گوی سبقت را از دیگری می‌ربود. چیزی که البته امروز بر کسی پوشیده نیست همه­‌گیری چای سیاه بر تمام ایران از شهر گرفته تا روستاست و در هم تنیدن این نوشیدنی در مذهب و فرهنگ و سنت ایرانیان، اما دورانی بود که قهوه پیشتاز نوشیدنی­‌های آرام­بخش به حساب می­‌آمد و شاید دیری نپاید که دوباره جایگاهش را به دست آورد.
 
" قهوه و چای، نوشیدنی‌های غریبی هستند که تاثیرات زیادی در تجارت،مذهب و سیاست و زیست بشر گذاشته‌اند‌. "
 
اینکه بتوان درباره یک نوشیدنی چنان حرف دهن پرکنی زد به اندازه خود جمله غریب است اما گشت و گذار در تاریخ حرف دیگری می­زند؛ تاثیرات فرهنگی و جنگ، تجارت و ثروت و گاهی حتی انقلاب، عوایدی است که این نوشیدنی ساده برای بشر به ارمغان آورده و آینده نامعلوم است جز برای فال بین­‌ها آن هم در ته فنجان قهوه.
قهوه و چای، نوشیدنی­‌های سیاه رنگی­‌اند که کالری ندارند اما انرژی بخش جان انسان‌ها هستند و جادویش از همین جا شروع می‌شود که حتی با قواعد فیزیک و ترمودینامیک هم همخوانی ندارد. برای من به عنوان یکی عشاق نوشیدنی کافئین­‌دار وقتی از جایی خبر مضراتش را می­‌خوانم نصفه کاره رهایش می‌کنم و منتظر خبر خوش فوایدش می­‌مانم.
 برای نوشتن و توصیف این نوشیدنی تلخ آرامش‌بخش گاهی مثل عصاره­‌اش به نتایج غریبی در تاریخ و جامعه برمی­‌خوریم به خصوص در جامعه ایرانی که در این زمینه انعطاف زیادی از خود نشان داده است به طوریکه برای نگارنده نوعی فرصت مطالعاتی به حساب می‌آید و به قول محمد قائد طی این سیر پررنگ و سلوک دبش در انفس، به نتایج جالبی رسیدم.
به واقع وضعیت اجتماعی و فرهنگی امروزمان را می‌شود با غور در همین چای و قهوه نوشیدن، زیر ذره بین برد و زمین را کند و کنار زد تا دست به اکتشاف زد. رونق و کسادی چای و قهوه نوشیدن در ایران فراز و نشیبهای زیادی در تاریخ­ بی­‌سرانجام و گاه تکراری ما طی کرده: زمانی عصر سروری چای و دوره­‌ای­ عصر قهوه و گاهی در همه طبقات اجتماعی و دوره­ای در بخش خاصی از جامعه رونق داشته­‌اند. جالب و حتی شگفت­انگیز است که می بینیم عوامل تاریخی،اقتصادی،فرهنگی در هر دوره از تاریخ، بر محتوای نوشیدنی داغ روی میز اثرگذار بوده است:
پانصد سال پیش ملتی بودیم قهوه‌خور و صاحب قهوه‌خانه، چرا که صفویان همچون اهل تصوف، قهوه را برای بیدار ماندن و یاهو کشیدن مفید می‌دانستند و بازار تجارت قهوه از حبشه و یمن رو به راه بود. قهوه و چای مثل دیگر جاها ابتدا به خانه اشراف راه یافت و بعد با گسترش آن در خانه و قهوه­‌خانه­ها هم سردرآورد و به فقرا سرایت کرد ولی هیچکدام به آن وفادار نماندند. اروپاییان  قهوه را ابتدا در دربار شاهان شرقی دیدند و امتحان کردند و ایرانیان چای را از دست انگلیسی­‌ها گرفتند.
....
ادامه دارد

درباره لارنس و رمان رنگین‌کمان
امیرحسین خورشیدفر
۱۳۹۶

فوریت و اهمیت یک رمان

سازوکار مفهومی جهانِ دی. اچ. لارنس [David He Lawrence] را می‌توان با دستگاه‌های فکری فلاسفه قیاس کرد، چه جایگاه امر جنسی و رویکرد لارنس در روایت اهمیت آن کمابیش جان‌مایه تمام آثار اوست. از این‌رو یادآور مفاهیم کلیدی است که فلاسفه برای تبیین رویکرد و رهیافت خود، برمی‌سازند و همواره در آثارشان آن را به‌کار می‌برند یا به آن ارجاع می‌دهند. دی‌اچ لارنس، امر جنسی را تنها مجال انسان متمدن برای حفظ پیوند خود با دستگاه عظیم طبیعت می‌داند که برای لارنس طبیعت همان واقعیت است. در مقابل، لارنس، چندان‌که از همین چند سطر برمی‌آید سویه رمانتیکی را در اندیشه خود برجسته می‌کند که در آن تمدن و ماشین، مسبب شکاف میان انسان و طبیعت یا انسان و امر طبیعی جنسی است. در این صورت‌بندی، انتزاع یا سوبژکتیویته مدرن عامل ایجاد گسست عظیم و شوم است اما به‌رغم آن‌که روند صنعتی‌شدن و انتزاعی‌شدن جهان را به‌هیچ‌وجه نمی‌توان متوقف کرد یا دربرابر آن شورید، هر فرد، فردیت به‌مثابه واحد عصیانگر می‌تواند در زندگی شخصی خود به آغوش طبیعت باز گردد، ولو این بازگشت جز شورشی دیوانه‌وار یا انحرافی از معیار مدنیت انسانی نباشد.



با این حساب، اگر به‌همان‌ترتیب ساده‌لوحانه کارگاهی بخواهیم شخصیت‌های اصلی و فرعی داستان را تعیین کنیم هیچ بعید نیست ره به ناکجاآباد ببریم. چراکه در نظام معرفتی نویسنده، این زنان هستند که چه براساس تقسیم‌بندی دراماتیک نقش عامل و به فرجام‌رساننده درام را برعهده داشته باشند و چه نه، قهرمان داستان به‌شمار می‌آیند زیرا آن آگاهی شهودی و پیوند حقیقی با طبیعت که در اثر نفوذ زبان، به‌مثابه قلمروی تمدنی به ناخودآگاه تبعید شده دست‌کم در قصه‌های لارنس برای زنان تحقق‌پذیر است. چندان‌که رابرت مک‌کرام می‌نویسد، می‌توان اندیشه لارنس را نسخه‌ مدرن نظریه‌ «بازگشت به طبیعت» و «وحشی نجیبِ» روسویی دانست، اما این برداشتی نیست که متضمن قرائت ریزبینانه از لارنس باشد. به‌یاد بیاوریم که او یک نویسنده است و آنچه گفتیم تنها تفسیر غالبی است که در مورد اعم آثارش موضوعیت دارد.

حال ببینیم چطور است که انتشار رمان مهمی از دی‌اچ لارنس به‌اندازه جزوه‌های داستانی خنک نویسند‌ه‌ کمدین‌های آمریکایی امروزی توجه جامعه ادبی را برنمی‌انگیزد. یا دست‌کم در عرصه عمومی، در مطبوعات بروز نمی‌یابد. احتمالا همه با هم خواهیم گفت، با چنین مترجمانی که معرف حضور نیستند و هم‌چنین از جانب مؤسسه نشری که اسم‌ورسمی ندارد، یعنی جزو شبکه قدرتمند توزیع و پخش کتاب نیست و در کمال تأسف بدین معنا که در میان مطبوعات هم دلسوز ندارد، اصلا این کتاب بیجا کرده منتشر شده است. ضمنا، ناشر به‌استناد همین کتاب، ظاهرا جز در انتخاب اثر در امور دیگر که نمی‌دانم چقدر اهمیت دارند، سلیقه‌ای نداشته یا به‌خرج نداده است. پس تکلیف معلوم است. وانگهی، گفتن ندارد که ترجمه لارنس (وقتی مترجم و ناشر معروف نباشند لارنس و غیرلارنس ندارد هرکه هست باید گفته شود که از عهده هرکسی برنمی‌آید.) به‌این‌ترتیب، بی‌تفاوتی و نادیده‌انگاشتن و نخواندن و ریشخندکردن به‌طرز طعنه‌واری در جای رویکرد و موضع انتقادی می‌نشیند.

راستش، بدون آنکه سودای برهم‌زدن نظمی چنین استقراریافته را در سر داشته باشم بگویم که در صحت موضعی که با چنین آرامش و یقین و طمأنینه مداوماً بر زبان جاری می‌شود تردیدداشتن، ای بدک نیست. ترجمه قادری‌ها از کتاب لارنس در حد همان ترجمه‌هایی است که ناشران بزرگ دست‌بالا بعد از یک مرحله ویرایش مختصر سالی چندتا منتشر می‌کنند. نمی‌گویم ترجمه خوب است اما کیفیت و از آن مهم‌تر خاصیت رمان اصلی حتی از این ترجمه هم پیداست و آن خاصیت آن‌قدر بیشتر از معمول است که تحمل مواردی از بی‌ذوقی ترجمه و حتی مواردی از کج‌فهمی را میسر می‌کند. اما کوشش مترجمان در دست‌وپنجه نرم‌کردن با زبان چندلایه، ظریف و سبک‌پردازانه نویسنده به‌ویژه در بخش میانی کتاب پیداست، گرچه در بیشتر موارد ناکام مانده‌اند.

اهمیت و خاصیت انتشار رمانی چون «رنگین‌کمان» [The rainbow] را نمی‌توان در همین حدود تخفیف داد. یا آن‌که نظریه انتقادی تا به آن درجه فروکاسته شود تا جسارت و قاطعیت به فراهم‌کردن سیاهه‌ای از اشتباهات جزئی مترجمان برسد که به‌ضمیمه چند پاراگراف طعنه و بزله انتشار یابد و دست‌بالا برای آن‌که تضمین تئوریکی به‌هم برسد، با ‌هزار زور و زحمت، چند مفهوم را که همزمان اقتصاد و اخلاقی و حتی عارفانه هستند روی هم سوار کنیم تا ناشر کوچک را به‌عنوان نمونه کاسب‌کاری یا به‌جز آن تخطئه کنیم، تازه از باب برانگیختن همدلی می‌شود گفت که چرا ادبیات را که «مقدس» است به عرصه این قبیل سودجویی‌ها بدل کرده و راستش این قبیل نوشته‌ها شاید در دورترین نقطه از عمل مسئولانه و خلاق نوشته شوند.

«رنگین‌کمانِ» لارنس از جنبه ژورنالیستی رتبه خیره‌کننده چندمین رمانِ مهم ادبیات انگلیسی را دارد و از آن مهم‌تر در نظریه ادبی، مرجع و مصداق بروز و تحقق شماری از مولفه‌های بنیادین ادبیات مدرنیستی است. اما مطالعه و رده‌شناسی این رمان، به‌ویژه آن‌گاه اهمیت خواهد داشت که آن را در تقابل با تلقی و هنجارهای من‌درآوردی و مهندسی‌شده گفتمان ادبی امروز ایران قرار دهیم و از الهام‌بخشی و روشنگری ذاتی رمان برخوردار شویم. در اینجا ناچاریم به اشارتی مختصر بسنده کنیم و برای بیان آن اشارات نیز ناچاریم بعضی اشکالات مقدماتی را که زاییده بی‌مبالاتی جاری در فضای ادبی است برطرف کنیم. از آن‌جمله مسئله فرم و محتوا است که بدبختانه عموماً به‌جای تدقیق تلقی مدرن آن در نقد ادبی، در باد یک توهم ادبی رایج دمیده شده که این همان صورت و معنی خودمان است. همان که مثلا مولوی و دیگر شاعران شعر عرفانی یکی را بر سر آن یکی می‌کوبند که جان و معنی مهم است و صورت بی‌ارزش و اینها همه در قالب ادبی تحقق می‌پذیرد که وفاداری بی‌کم‌وکاستی به صورت خود دارد.

بگذریم هرچه هست، آنچه قرار است از فرم و محتوا در نقد ادبی مستفاد شود چندان ارتباطی (مگر استعاری) به‌بیان شاعران کهن فارسی ندارد. از این‌روست که وقتی می‌گویند فرم و محتوا از هم تفکیک‌ناپذیرند، می‌توان پرسید پس لازم است دوتا باشند چراکه اگر قدما آن را دوتا می‌دانستند دست‌کم با سنجیدن میزان انطباق و هماهنگی آن دو با یکدیگر کاربردی متصور بودند و حال آن‌ که یکی‌شدن‌شان با آن طرز تلقی سنتی بالکل بی‌معناست. اشاره مختصر ما به همین نکته است که در رمان «رنگین‌کمان»، فرم رمان را نه آموزه‌های کارگاه تعیین کرده است و نه تلقی آبکی سه‌پرده‌ای و پنج‌پرده‌ای از پلات ارستویی که ایده، مضمون یا محتواست (در نظر نویسنده فرم محتواست) برسازنده جنبه صوری است، پس طبیعتا خبری از آن ظاهر متقارنی که مثلا در قصه ژانر بدان آویخته‌اند نیست و البته این جریان اصلی رمان است.

یک روز همه خواهند گفت که ما از ابتدا مخالف بودیم

عمر العقاد