کتاب 'می نوشیدن ایرانیان'
از قهوه تا چای، تا شراب و تریاق و عرق


این کتاب تاریخی تحقیقی در حال آماده شدن است. از امروز به مناسبت روز جهانی نوشیدن هر هفته بخشی از آن منتشر خواهد شد.
#مهدی_فاتحی

از قهوه تا چای؛ تاریخ تمدن و تجارت
 
مهدی فاتحی

 قسمت اول

 
 
اگر مسیحیت شراب است و اسلام قهوه،بودیسم قطعا چای است.
آلن واتس،روش ذن
 
 
نبردی که اکنون در آشپزخانه­‌ها و کافه­‌ها بین چای و قهوه برقرار است و در مقابل چشمهای آستیگمات ما قرار گرفته سابقه­‌ای تاریخی و بیشتر از یک قرن دارد. گاه فنجان­‌ها و مهمانی­‌ها جولانگاه قهوه می­شد و از چای نوشیدن پرهیز می­‌کردند و گاه چای گوی سبقت را از دیگری می‌ربود. چیزی که البته امروز بر کسی پوشیده نیست همه­‌گیری چای سیاه بر تمام ایران از شهر گرفته تا روستاست و در هم تنیدن این نوشیدنی در مذهب و فرهنگ و سنت ایرانیان، اما دورانی بود که قهوه پیشتاز نوشیدنی­‌های آرام­بخش به حساب می­‌آمد و شاید دیری نپاید که دوباره جایگاهش را به دست آورد.
 
" قهوه و چای، نوشیدنی‌های غریبی هستند که تاثیرات زیادی در تجارت،مذهب و سیاست و زیست بشر گذاشته‌اند‌. "
 
اینکه بتوان درباره یک نوشیدنی چنان حرف دهن پرکنی زد به اندازه خود جمله غریب است اما گشت و گذار در تاریخ حرف دیگری می­زند؛ تاثیرات فرهنگی و جنگ، تجارت و ثروت و گاهی حتی انقلاب، عوایدی است که این نوشیدنی ساده برای بشر به ارمغان آورده و آینده نامعلوم است جز برای فال بین­‌ها آن هم در ته فنجان قهوه.
قهوه و چای، نوشیدنی­‌های سیاه رنگی­‌اند که کالری ندارند اما انرژی بخش جان انسان‌ها هستند و جادویش از همین جا شروع می‌شود که حتی با قواعد فیزیک و ترمودینامیک هم همخوانی ندارد. برای من به عنوان یکی عشاق نوشیدنی کافئین­‌دار وقتی از جایی خبر مضراتش را می­‌خوانم نصفه کاره رهایش می‌کنم و منتظر خبر خوش فوایدش می­‌مانم.
 برای نوشتن و توصیف این نوشیدنی تلخ آرامش‌بخش گاهی مثل عصاره­‌اش به نتایج غریبی در تاریخ و جامعه برمی­‌خوریم به خصوص در جامعه ایرانی که در این زمینه انعطاف زیادی از خود نشان داده است به طوریکه برای نگارنده نوعی فرصت مطالعاتی به حساب می‌آید و به قول محمد قائد طی این سیر پررنگ و سلوک دبش در انفس، به نتایج جالبی رسیدم.
به واقع وضعیت اجتماعی و فرهنگی امروزمان را می‌شود با غور در همین چای و قهوه نوشیدن، زیر ذره بین برد و زمین را کند و کنار زد تا دست به اکتشاف زد. رونق و کسادی چای و قهوه نوشیدن در ایران فراز و نشیبهای زیادی در تاریخ­ بی­‌سرانجام و گاه تکراری ما طی کرده: زمانی عصر سروری چای و دوره­‌ای­ عصر قهوه و گاهی در همه طبقات اجتماعی و دوره­ای در بخش خاصی از جامعه رونق داشته­‌اند. جالب و حتی شگفت­انگیز است که می بینیم عوامل تاریخی،اقتصادی،فرهنگی در هر دوره از تاریخ، بر محتوای نوشیدنی داغ روی میز اثرگذار بوده است:
پانصد سال پیش ملتی بودیم قهوه‌خور و صاحب قهوه‌خانه، چرا که صفویان همچون اهل تصوف، قهوه را برای بیدار ماندن و یاهو کشیدن مفید می‌دانستند و بازار تجارت قهوه از حبشه و یمن رو به راه بود. قهوه و چای مثل دیگر جاها ابتدا به خانه اشراف راه یافت و بعد با گسترش آن در خانه و قهوه­‌خانه­ها هم سردرآورد و به فقرا سرایت کرد ولی هیچکدام به آن وفادار نماندند. اروپاییان  قهوه را ابتدا در دربار شاهان شرقی دیدند و امتحان کردند و ایرانیان چای را از دست انگلیسی­‌ها گرفتند.
....
ادامه دارد

درباره لارنس و رمان رنگین‌کمان
امیرحسین خورشیدفر
۱۳۹۶

فوریت و اهمیت یک رمان

سازوکار مفهومی جهانِ دی. اچ. لارنس [David He Lawrence] را می‌توان با دستگاه‌های فکری فلاسفه قیاس کرد، چه جایگاه امر جنسی و رویکرد لارنس در روایت اهمیت آن کمابیش جان‌مایه تمام آثار اوست. از این‌رو یادآور مفاهیم کلیدی است که فلاسفه برای تبیین رویکرد و رهیافت خود، برمی‌سازند و همواره در آثارشان آن را به‌کار می‌برند یا به آن ارجاع می‌دهند. دی‌اچ لارنس، امر جنسی را تنها مجال انسان متمدن برای حفظ پیوند خود با دستگاه عظیم طبیعت می‌داند که برای لارنس طبیعت همان واقعیت است. در مقابل، لارنس، چندان‌که از همین چند سطر برمی‌آید سویه رمانتیکی را در اندیشه خود برجسته می‌کند که در آن تمدن و ماشین، مسبب شکاف میان انسان و طبیعت یا انسان و امر طبیعی جنسی است. در این صورت‌بندی، انتزاع یا سوبژکتیویته مدرن عامل ایجاد گسست عظیم و شوم است اما به‌رغم آن‌که روند صنعتی‌شدن و انتزاعی‌شدن جهان را به‌هیچ‌وجه نمی‌توان متوقف کرد یا دربرابر آن شورید، هر فرد، فردیت به‌مثابه واحد عصیانگر می‌تواند در زندگی شخصی خود به آغوش طبیعت باز گردد، ولو این بازگشت جز شورشی دیوانه‌وار یا انحرافی از معیار مدنیت انسانی نباشد.



با این حساب، اگر به‌همان‌ترتیب ساده‌لوحانه کارگاهی بخواهیم شخصیت‌های اصلی و فرعی داستان را تعیین کنیم هیچ بعید نیست ره به ناکجاآباد ببریم. چراکه در نظام معرفتی نویسنده، این زنان هستند که چه براساس تقسیم‌بندی دراماتیک نقش عامل و به فرجام‌رساننده درام را برعهده داشته باشند و چه نه، قهرمان داستان به‌شمار می‌آیند زیرا آن آگاهی شهودی و پیوند حقیقی با طبیعت که در اثر نفوذ زبان، به‌مثابه قلمروی تمدنی به ناخودآگاه تبعید شده دست‌کم در قصه‌های لارنس برای زنان تحقق‌پذیر است. چندان‌که رابرت مک‌کرام می‌نویسد، می‌توان اندیشه لارنس را نسخه‌ مدرن نظریه‌ «بازگشت به طبیعت» و «وحشی نجیبِ» روسویی دانست، اما این برداشتی نیست که متضمن قرائت ریزبینانه از لارنس باشد. به‌یاد بیاوریم که او یک نویسنده است و آنچه گفتیم تنها تفسیر غالبی است که در مورد اعم آثارش موضوعیت دارد.

حال ببینیم چطور است که انتشار رمان مهمی از دی‌اچ لارنس به‌اندازه جزوه‌های داستانی خنک نویسند‌ه‌ کمدین‌های آمریکایی امروزی توجه جامعه ادبی را برنمی‌انگیزد. یا دست‌کم در عرصه عمومی، در مطبوعات بروز نمی‌یابد. احتمالا همه با هم خواهیم گفت، با چنین مترجمانی که معرف حضور نیستند و هم‌چنین از جانب مؤسسه نشری که اسم‌ورسمی ندارد، یعنی جزو شبکه قدرتمند توزیع و پخش کتاب نیست و در کمال تأسف بدین معنا که در میان مطبوعات هم دلسوز ندارد، اصلا این کتاب بیجا کرده منتشر شده است. ضمنا، ناشر به‌استناد همین کتاب، ظاهرا جز در انتخاب اثر در امور دیگر که نمی‌دانم چقدر اهمیت دارند، سلیقه‌ای نداشته یا به‌خرج نداده است. پس تکلیف معلوم است. وانگهی، گفتن ندارد که ترجمه لارنس (وقتی مترجم و ناشر معروف نباشند لارنس و غیرلارنس ندارد هرکه هست باید گفته شود که از عهده هرکسی برنمی‌آید.) به‌این‌ترتیب، بی‌تفاوتی و نادیده‌انگاشتن و نخواندن و ریشخندکردن به‌طرز طعنه‌واری در جای رویکرد و موضع انتقادی می‌نشیند.

راستش، بدون آنکه سودای برهم‌زدن نظمی چنین استقراریافته را در سر داشته باشم بگویم که در صحت موضعی که با چنین آرامش و یقین و طمأنینه مداوماً بر زبان جاری می‌شود تردیدداشتن، ای بدک نیست. ترجمه قادری‌ها از کتاب لارنس در حد همان ترجمه‌هایی است که ناشران بزرگ دست‌بالا بعد از یک مرحله ویرایش مختصر سالی چندتا منتشر می‌کنند. نمی‌گویم ترجمه خوب است اما کیفیت و از آن مهم‌تر خاصیت رمان اصلی حتی از این ترجمه هم پیداست و آن خاصیت آن‌قدر بیشتر از معمول است که تحمل مواردی از بی‌ذوقی ترجمه و حتی مواردی از کج‌فهمی را میسر می‌کند. اما کوشش مترجمان در دست‌وپنجه نرم‌کردن با زبان چندلایه، ظریف و سبک‌پردازانه نویسنده به‌ویژه در بخش میانی کتاب پیداست، گرچه در بیشتر موارد ناکام مانده‌اند.

اهمیت و خاصیت انتشار رمانی چون «رنگین‌کمان» [The rainbow] را نمی‌توان در همین حدود تخفیف داد. یا آن‌که نظریه انتقادی تا به آن درجه فروکاسته شود تا جسارت و قاطعیت به فراهم‌کردن سیاهه‌ای از اشتباهات جزئی مترجمان برسد که به‌ضمیمه چند پاراگراف طعنه و بزله انتشار یابد و دست‌بالا برای آن‌که تضمین تئوریکی به‌هم برسد، با ‌هزار زور و زحمت، چند مفهوم را که همزمان اقتصاد و اخلاقی و حتی عارفانه هستند روی هم سوار کنیم تا ناشر کوچک را به‌عنوان نمونه کاسب‌کاری یا به‌جز آن تخطئه کنیم، تازه از باب برانگیختن همدلی می‌شود گفت که چرا ادبیات را که «مقدس» است به عرصه این قبیل سودجویی‌ها بدل کرده و راستش این قبیل نوشته‌ها شاید در دورترین نقطه از عمل مسئولانه و خلاق نوشته شوند.

«رنگین‌کمانِ» لارنس از جنبه ژورنالیستی رتبه خیره‌کننده چندمین رمانِ مهم ادبیات انگلیسی را دارد و از آن مهم‌تر در نظریه ادبی، مرجع و مصداق بروز و تحقق شماری از مولفه‌های بنیادین ادبیات مدرنیستی است. اما مطالعه و رده‌شناسی این رمان، به‌ویژه آن‌گاه اهمیت خواهد داشت که آن را در تقابل با تلقی و هنجارهای من‌درآوردی و مهندسی‌شده گفتمان ادبی امروز ایران قرار دهیم و از الهام‌بخشی و روشنگری ذاتی رمان برخوردار شویم. در اینجا ناچاریم به اشارتی مختصر بسنده کنیم و برای بیان آن اشارات نیز ناچاریم بعضی اشکالات مقدماتی را که زاییده بی‌مبالاتی جاری در فضای ادبی است برطرف کنیم. از آن‌جمله مسئله فرم و محتوا است که بدبختانه عموماً به‌جای تدقیق تلقی مدرن آن در نقد ادبی، در باد یک توهم ادبی رایج دمیده شده که این همان صورت و معنی خودمان است. همان که مثلا مولوی و دیگر شاعران شعر عرفانی یکی را بر سر آن یکی می‌کوبند که جان و معنی مهم است و صورت بی‌ارزش و اینها همه در قالب ادبی تحقق می‌پذیرد که وفاداری بی‌کم‌وکاستی به صورت خود دارد.

بگذریم هرچه هست، آنچه قرار است از فرم و محتوا در نقد ادبی مستفاد شود چندان ارتباطی (مگر استعاری) به‌بیان شاعران کهن فارسی ندارد. از این‌روست که وقتی می‌گویند فرم و محتوا از هم تفکیک‌ناپذیرند، می‌توان پرسید پس لازم است دوتا باشند چراکه اگر قدما آن را دوتا می‌دانستند دست‌کم با سنجیدن میزان انطباق و هماهنگی آن دو با یکدیگر کاربردی متصور بودند و حال آن‌ که یکی‌شدن‌شان با آن طرز تلقی سنتی بالکل بی‌معناست. اشاره مختصر ما به همین نکته است که در رمان «رنگین‌کمان»، فرم رمان را نه آموزه‌های کارگاه تعیین کرده است و نه تلقی آبکی سه‌پرده‌ای و پنج‌پرده‌ای از پلات ارستویی که ایده، مضمون یا محتواست (در نظر نویسنده فرم محتواست) برسازنده جنبه صوری است، پس طبیعتا خبری از آن ظاهر متقارنی که مثلا در قصه ژانر بدان آویخته‌اند نیست و البته این جریان اصلی رمان است.

یک روز همه خواهند گفت که ما از ابتدا مخالف بودیم

عمر العقاد

#ملاقات_در_استانبول
#مهدی_فاتحی
#نشر_ناکجا

آداب چای‌نوشی

قاسم هاشمی‌نژاد


اولین فنجان چایی را من همیشه به خودم اختصاص میدهم به عنوان مزد دست؛ به عنوان ناز شست.
اوّلین فنجان همان سرجوش ملکوتیست که شیخ اشراق چنان با دلباختگی و سرور در رساله‌ی بسیار خواندنی اش "فی حقیقت العشق" از آن اسم می‌برد، نوشابی لطیف‌تر و خوش‌طعم‌تر و دلپذیرتر از آن سراغ ندارم.

هیچ دیده‌اید که قدیمی‌ها چگونه حُرمت آداب را نگاه می‌داشتند؟
آن جا استکانی‌های نقره‌ی آراسته به دعای تسلی بخش "گوارای وجود"، آن
نعلبکی‌های مزین به نقش خاقان سبیل چخماغی کلاه جقه‌دار را هرگز دیده‌اید؟

قدم دوم بار گذاشتن آب است.
عده‌ای معتقدند که آب حتماً باید به جوش بیاید و قل بزند. عده‌ای آستانه‌ی جوش را وقتی که آب دچار دمه می‌شود و به تب و تاب در می‌آید و درست زیر نقطه‌ی جوش است، برای چایی مناسب تر می‌دانند.

به شما توصیه می‌کنم هیچ وقت از شیر آب گرم استفاده نکنید وگرنه چایی بدطعم میشود و بوی ناهنجار کلر می‌گیرد.
گفتن ندارد که باید در مصرف آب صرفه‌جویی کنید.


حالا وقت این است که چایی را در قوری بریزید. ابتدا قوری را کمی گرم کنید یا از همان آب جوش یکی دو بار داخل قوری بریزید و خالی کنید تا جدار قوری به خود حرارت بگیرد، بعد به ازای هر نفر یک قاشق چایخوری چایی داخل قوری بریزید. به این همه یک قاشق چایخوری دیگر اضافه کنید. این قاشق آخری به عنوان "قوری خور" معروف است.

آن وقت، از آب جوش داخل قوری بریزید و روی کتری یا بالای سماور بگذارید.

نکته‌ای مهم که در وقت آب توی قوری ریختن باید دقت کنید این است که حجم آب توی قوری تا نیمه‌های سوراخ‌هایی که لوله‌ی قوری از داخل به آن وصل می‌شود بالاتر نیاید. وگرنه چایی خوب دم نمی‌کشد و گل چایی تمامی عطر و رایحه اش را باز نمی‌کند.

معمولاً چهار دقیقه و سی و دو ثانیه قوری باید روی کتری و هر دو روی اجاق بماند تا چایی خوب دم بکشد. البته این وقت دقیق با میزان شعله ای که زیر کتری روشن است - شعله ی کم ـ بستگی دارد. شعله را پایین بکشید، زمان را بالا میبرید شعله را که خیلی بالا بکشید دیگر چایی دم کشیده نخواهید داشت.

مایعی خواهید داشت، قابض تحمل‌ناپذیر، تیره، بدطعم، عفن درست عین چایی‌هایی که آبدارخانه ها به خورد شما میدهند.


چند نشانه‌ی مجرب آشکار می‌کند که آیا چایی واقعاً دم کشیده است یا نه. اول عطر چایی، در قوری را که بر می‌دارید اگر دم کشیده باشد، چایی
تمام رایحه‌ی پنهانش را، ناگهان و غافلگیرانه عرضه میکند.

مثل گل سرخی که یکهو و ناگهانی بشکفد. نشانه‌ی دیگر کاملاً عینیست. چایی دم کشیده پرهای جوانه‌اش را از ته قوری به بالا می‌فرستد و سطح قوری مثل سطح استخری پوشیده از نیلوفرهای پاییزی از پرهای رقصان چایی پوشیده می‌شود.

نشانه‌ی دیگر رنگ چاییست. چایی پشتدار خوب دم کشیده به
رنگ شرابی‌ست و در فنجانهای بلور درخشش هوس‌آمیزی دارد.


🔘@Jouissance_me

دیوید هاکنی

گزارش تصویری ۱۱ دقیقه‌ای حاضر، حاصل عکس‌ها و فیلمک‌هایی است که چند روز پیش از نمایشگاه «دیوید هاکنی» در «بنیاد لویی ویتون» پاریس گرفتم.

«هاکنی»، به عنوان نقاش، پرتره‌نگار، منظره‌پرداز، طراح، حکاک و دکوراتور، یکی از چهره‌های برجسته‌ی «جنبش پاپ‌آرت» در دهه‌ی ۱۹۶۰ و از تأثیرگذارترین هنرمندان بریتانیایی قرن بیستم است.

«بنیاد لویی ویتون»، در ماه‌های اخیر، نمایشگاه گسترده‌ای را به این هنرمند مهم اختصاص داده و بیش از چهارصد اثر از او در تمام نگارخانه‌های این کشتی عظیم دیده می‌شوند تا بینندگان را در دریای هنر هاکنی غوطه‌ور سازند.

این مجموعه، نه یک بازنگری وداع‌گونه، بلکه تمرکزی است بر بیست‌وپنج سال اخیر فعالیت‌های هاکنی۸۷ ساله که خود نیز نقش عمده‌ای در طراحی و چینش نمایشگاه داشته است. جدا از کار‌هایی که نقاش در دوران پاندمی کرونا کشیده، بخشی از آثار، به تابلوهایی از «طبیعت یورکشایر» و «نرماندی» اختصاص دارد. جز آن، آثار مشهور «هاکنی»، همچون A Bigger Splash،
A Bigger Grand Canyon و Portrait of an Artist
را نیز در این نمایشگاه می‌توان دید.

ف.ک
۲۸ مه ۲۰۲۵
#نامه‌هایی_از_پاریس

#ملاقات_در_استانبول
#مهدی_فاتحی

#ملاقات_در_استانبول
#مهدی_فاتحی

هنر گام زمان
هوشنگ ابتهاج
سایه

امروز نه آغاز و نه انجام جهان است
اي بس غم و شادي که پس پرده نهان است
 
گر مرد رهي غم مخور از دوري و ديري
داني که رسيدن هنر گام زمان است
 
تو رهرو ديرينه سرمنزل عشقي
بنگر که ز خون تو به هر گام نشان است
 
آبي که بر آسود زمينش بخورد زود
دريا شود آن رود که پيوسته روان است
 
از روي تو دل کندنم آموخت زمانه
اين ديده از آن روست که خونابه فشان است
 
دردا و دريغا که در اين بازي خونين
بازيچه ايام دل آدميان است
 
دل بر گذر قافله لاله و گل داشت
اين دشت که پامال سواران خزان است
 
روزي که بجنبد نفس باد بهاري
بيني که گل و سبزه کران تا به کران است
 
اي کوه تو فرياد من امروز شنيدي
دردي است در اين سينه که همزاد جهان است
 
از داد و وداد آن همه گفتند و نکردند
يارب چقدر فاصله دست و زبان است
 
خون ميرود از ديده در اين کنج صبوري
اين صبر که من ميکنم افشاندن جان است
 
از راه مرو سايه که ان گوهر مقصود
گنجي است که اندر قدم راهروان است

از قهوه تا چای

مهدی فاتحی
قسمت اول

از قهوه تا چای؛ تاریخ تمدن و تجارت
 
مهدی فاتحی

 قسمت اول

 
 
اگر مسیحیت شراب است و اسلام قهوه،بودیسم قطعا چای است.
آلن واتس،روش ذن
 
 
نبردی که اکنون در آشپزخانه­‌ها و کافه­‌ها بین چای و قهوه برقرار است و در مقابل چشمهای آستیگمات ما قرار گرفته سابقه­‌ای تاریخی و بیشتر از یک قرن دارد. گاه فنجان­‌ها و مهمانی­‌ها جولانگاه قهوه می­شد و از چای نوشیدن پرهیز می­‌کردند و گاه چای گوی سبقت را از دیگری می‌ربود. چیزی که البته امروز بر کسی پوشیده نیست همه­‌گیری چای سیاه بر تمام ایران از شهر گرفته تا روستاست و در هم تنیدن این نوشیدنی در مذهب و فرهنگ و سنت ایرانیان، اما دورانی بود که قهوه پیشتاز نوشیدنی­‌های آرام­بخش به حساب می­‌آمد و شاید دیری نپاید که دوباره جایگاهش را به دست آورد.
 
" قهوه و چای، نوشیدنی‌های غریبی هستند که تاثیرات زیادی در تجارت،مذهب و سیاست و زیست بشر گذاشته‌اند‌. "
 
اینکه بتوان درباره یک نوشیدنی چنان حرف دهن پرکنی زد به اندازه خود جمله غریب است اما گشت و گذار در تاریخ حرف دیگری می­زند؛ تاثیرات فرهنگی و جنگ، تجارت و ثروت و گاهی حتی انقلاب، عوایدی است که این نوشیدنی ساده برای بشر به ارمغان آورده و آینده نامعلوم است جز برای فال بین­‌ها آن هم در ته فنجان قهوه.
قهوه و چای، نوشیدنی­‌های سیاه رنگی­‌اند که کالری ندارند اما انرژی بخش جان انسان‌ها هستند و جادویش از همین جا شروع می‌شود که حتی با قواعد فیزیک و ترمودینامیک هم همخوانی ندارد. برای من به عنوان یکی عشاق نوشیدنی کافئین­‌دار وقتی از جایی خبر مضراتش را می­‌خوانم نصفه کاره رهایش می‌کنم و منتظر خبر خوش فوایدش می­‌مانم.
 برای نوشتن و توصیف این نوشیدنی تلخ آرامش‌بخش گاهی مثل عصاره­‌اش به نتایج غریبی در تاریخ و جامعه برمی­‌خوریم به خصوص در جامعه ایرانی که در این زمینه انعطاف زیادی از خود نشان داده است به طوریکه برای نگارنده نوعی فرصت مطالعاتی به حساب می‌آید و به قول محمد قائد طی این سیر پررنگ و سلوک دبش در انفس، به نتایج جالبی رسیدم.
به واقع وضعیت اجتماعی و فرهنگی امروزمان را می‌شود با غور در همین چای و قهوه نوشیدن، زیر ذره بین برد و زمین را کند و کنار زد تا دست به اکتشاف زد. رونق و کسادی چای و قهوه نوشیدن در ایران فراز و نشیبهای زیادی در تاریخ­ بی­‌سرانجام و گاه تکراری ما طی کرده: زمانی عصر سروری چای و دوره­‌ای­ عصر قهوه و گاهی در همه طبقات اجتماعی و دوره­ای در بخش خاصی از جامعه رونق داشته­‌اند. جالب و حتی شگفت­انگیز است که می بینیم عوامل تاریخی،اقتصادی،فرهنگی در هر دوره از تاریخ، بر محتوای نوشیدنی داغ روی میز اثرگذار بوده است:
پانصد سال پیش ملتی بودیم قهوه‌خور و صاحب قهوه‌خانه، چرا که صفویان همچون اهل تصوف، قهوه را برای بیدار ماندن و یاهو کشیدن مفید می‌دانستند و بازار تجارت قهوه از حبشه و یمن رو به راه بود. قهوه و چای مثل دیگر جاها ابتدا به خانه اشراف راه یافت و بعد با گسترش آن در خانه و قهوه­‌خانه­ها هم سردرآورد و به فقرا سرایت کرد ولی هیچکدام به آن وفادار نماندند. اروپاییان  قهوه را ابتدا در دربار شاهان شرقی دیدند و امتحان کردند و ایرانیان چای را از دست انگلیسی­‌ها گرفتند.
....
ادامه دارد

از قهوه تا چای

مهدی فاتحی

قسمت دوم

در دوره صفوی که تازه دروازه رفت آمد ایران و جهان باز شده بود قهوه هم از خاورمیانه به دربار راه پیدا کرد. اولین بار قهوه در دوره شاه طهماسب اول وارد ایران شد و در دوره شاه عباس صفوی قهوه و قهوه¬خانه نشینی بین عوام مردم گسترش یافت. زمانی شاهان قاجار مثل شاهان امروز کشوهای عربی، از مهمانان خود با فنجانی قهوه پذیرایی می¬کردند و از سنت¬های مهم دیدارهای خارجی بود. سفرنامه¬نویس¬های غربی چون دروویل می گفتند ایرانیان تا سر حد جنون قهوه می نوشند که البته امروز احتمالا اگر می-نوشت چای را جایگزین قهوه می¬کرد.

با رونق تجارت چای انگلستان و ارزان شدنش با کشت و تجارتش در هندوستان و روابط خاص انگلستان با ایران در دوره قاجار، چای نوشیدن ابتدا بین درباریان و بعد بین مردم رواج یافت و با فقرا محشور شد و به آن وفادار ماند تا امروز، به طوری که از آن زمان تا امروز در قهوه¬خانه¬های ایرانی حتی بوی قهوه هم به مشام نمی¬رسد و فقط چای سرو می-کنند.
کافه و قهوه نوشیدن در ایران بعد از دوران مشروطه و حضور نسلی از روشنفکران، روزنامه¬نگاران و نویسندگان و دانشجویانی که از غرب بازگشته بودند به شکل متفاوتی دوباره پایه ریزی شد و جایگاه دیگری یافت( از کافه¬های معروف دهه بیست می توان به "کافه نادری" اشاره کرد که هنوز هم پابرجاست اما دیگر نه به منظور سابقش، و "قهوه فروشی ریو" در همان نزدیکی که هنوز به قهوه فروشی مشغول است) یعنی قهوه¬خانه و چایخانه¬ای که زمانی جای بیکاران و عوام شده بود به محلی برای بحث¬های روشنفکری و طبقه متوسط شد. همانطور که امروز دوباره با بازتعریف کافی¬شاپ به محل امنی برای دوستی¬ها و دوستیابی و لمس شده.
با رونق کافه¬ها و تجمع تحصیل¬کردگان در آن، قهوه¬خانه و قلیان کش خانه به محلی برای گذران مردم عادی، طبقه ضعیف جامعه و البته لمپن¬ها بود. کافه¬ها جای گذران وقت و بحث و تبادل نظرِ طبقه تحصیلکرده و متوسطی شد که به تازگی از طبقه اشراف جدا شده بودند. بعد از انقلاب با لت و کوب روشنفکران و بحثهای کافه¬ای و آرمانگرایانه و بعد نیز با شروع جنگ، بساط کافه¬ و کافه نشینی تقریبا برچیده شد. در آن دوره با مشکلات واردات و تضادهای فرهنگی که قهوه را با اشرافیت و کاخ نشینی برابر می دانست قهوه نه تنها در کافه¬ها و قهوه¬خانه¬ها که حتی در خانه¬ها و ادارات هم پیدا نمی شد و چای تنها نوشیدنی داغ آن دوران بود و قهوه دوباره نماد غربزدگی و اشرافی گری شده بود. زمانی بحث در عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی صدر به عنوان رئیس جمهور، یکی از نمایندگان مجلس گفت:
" ایشان در دفتر کارش شیرقهوه می¬خورد."
اما چای پای ثابت مراسم ایرانیان، از عروسی گرفته تا عزاداری و روضه خوانی¬¬ها شد و در سخت¬ترین شرایط اقتصادی جنگ هم از رونق نیفتاد. ولی قهوه که پای ثابت مراسم اندیشیدن بود و همینطور مهمانان شب بیدار و حرف زدن درباره جهانی که هیچ تاثیری بر آن نخواهی گذاشت، در دوران انقلاب و جنگ که میدان عمل برپاست از رونق افتاد.

دوباره بعد از جنگ با بهتر شدن وضعیت اقتصادی و به خصوص با شروع دولت خاتمی و شکل گرفتن اجتماعات دانشجویی، فعالیتهای سیاسی و آزادتر شدن زنها،کافه¬ها رونق گرفت و قهوه دوباره به سر میز کافه و کابینت آشپزخانه¬ها بازگشت. این رونق طی این چند سال رشد بیشتری پیدا کرد و برندهای ایرانی قهوه از فروشگاه¬ها سردرآوردند و مغازه¬های قهوه فروشی علاوه بر کافه¬های متفاوت و بزرگ شکل گرفت. در طی این چند سال به واقع قهوه هم بخشی از بازار مصرف چای را گرفت و هم نسل جدیدی تربیت شد و رشد کرد که عادت چای نوشیدن پدران و مادران شان را رها کرده و قهوه را ترجیح می¬دهند.
اینکه قهوه با فضای باز سیاسی در ایران نسبت مستقیم دارد خودش جای بحث و بررسی است؛ آیا با رشد فکری و بحث و جدل مردمان به کافئین بیشتری نیاز دارند یا به واسطه فراوانی نوشیدنی پرکافئین و پر انرژی مثل قهوه، شور مردمان بالا می گیرد و خود باعث افزایش تنشهای سیاسی و فکری می گردد؟
ادامه دارد...

ز اندازه بیرون تشنه‌ام ساقی بیار آن آب را
اول مرا سیراب کن وآنگه بده اصحاب را
من نیز چشم از خواب خوش بر می‌نکردم پیش از این
روز فراق دوستان شب‌خوش بگفتم خواب را
هر پارسا را کآن صنم در پیش مسجد بگذرد
چشمش بر ابرو افکند باطل کند محراب را
من صید وحشی نیستم در بند جان خویشتن
گر وی به تیرم می‌زند اِستاده‌ام نُشّاب را
مقدار یار هم‌نفس چون من نداند هیچ‌کس
ماهی که بر خشک اوفتد قیمت بداند آب را
وقتی در آبی تا میان، دستی و پایی می‌زدم
اکنون همان پنداشتم دریای بی‌پایاب را
امروز حالا غرقه‌ام تا با کناری اوفتم
آنگه حکایت گویمت درد دل غرقاب را
گر بی‌وفایی کردمی یَرغو به قاآن بردمی
کآن کافر اَعدا می‌کشد وین سنگدل اَحباب را
فریاد می‌دارد رقیب از دست مشتاقان او
آواز مطرب در سرا زحمت بُوَد بواب را
«سعدی! چو جورش می‌بری نزدیک او دیگر مرو»
ای بی‌بصر! من می‌روم؟ او می‌کشد قلاب را