از قهوه تا چای
مهدی فاتحی
قسمت سوم

قهوه‌خانه‌ها در ایران پس از دوران صفوی و قاجار که حاکمان برای سرگرم کردن مردم، نقالی و شعر خوانی را در آن فراهم کردند کم‌کم به صورت سنت ثابت و مرسوم قهوه‌خانه‌ای درآمد و شعر خوانی در رثای پهلوانان با خواندن اشعار شاهنامه و رستم و اسفندیار جایگاه ثابت و مهمی یافت به طوری که محل رفت و آمد دوستداران سنت پهلوانی و قهرمانی شد. شعرخوانی قهوه‌خانه‌ای،معماری قهوه‌خانه‌ای،نقاشی قهوه‌خانه‌ای هنرهایی بود که طی این سنت شکل گرفت و کم و بیش هنوز ادامه دارد. اتفاقی که کمتر در دیگر کشورها به خصوص غرب شاهدش هستیم. قهوه‌خانه معماری خاصی داشت و یکی برای دیگران با صدای بلند و گاه آهنگین و گاه نعره‌کشان شعر و قصه می‌خواند. روی دیوارها پر از نقاشی‌های رنگی و اغراق‌آمیز از قهرمانهای همین قصه‌ها بود.
برای انسان غربی – همینطور انسان امروزی- کافه و قهوه نوشیدن نیاز به تمرکز و آرامش دارد و اگر کسی حرفی برای گفتن دارد تنها با مخاطبش در میان می‌گذارد نه برای دیگران، آن هم نه با صدای بلند بلکه زمزمه‌کنان. اینجور نمایش‌ها در غرب بیشتر در سنت سیرک و نمایشهای عروسکی و استندآپ کمدی جا گرفته که البته کلابهایی برای‌شان فراهم است که همراه با نوشیدنی می‌توانند به حرفهای کمدین گوش کنند و یا کسی یا گروهی موزیک دلنشینی بنوازد. اما از آنجا که در این سرزمین جا و فرصت ارائه نیست هر مکانی و فرصتی کاربردهای چندگانه پیدا می‌کند.
سنت قهوه‌خانه و گره خوردنش با قصه‌های پهلوانی در ایران، به آهستگی قهوه¬خانه را محل گذر لاتها و قلدرهای محل و لمپنها کرد. به خصوص که در قهوه¬خانه¬ها دیزی و قلیان و گاهی عرق هم به راه بود. بر همین اساس کافه ها هم در ایران مسیرشان را از این سنت پهلوانی و لات بازی جدا کردند و گوشه ساکتی برای حرف زدن از آرمانهای‌شان( سوخته یا برشته یا نیم‌پز) فراهم کردند. درواقع کافی شاپ محل غذاخوردن و سیر شدن نبود بلکه محل چای و قهوه نوشیدن بود و باری بود خالی از الکل، چرا که نوشیدنی‌های الکلی ایرانیان را بیشتر به رقص وامی‌دارد تا فکر کردن و به خود اندیشیدن.
در آن دوره سنت کافی‌شاپ‌های آمریکایی که قهوه ارزان برای بردن به محل کار همراه با ساندویچ یا کیکی برای سیر شدن (مثل استارباکس، تیموتی، برادران گورمت) همه جا گسترش یافت با این تفاوت که در این طرف کره زمین این نوع کافه‌ها صرفا برای کارگران روزمزد و رفتن به محل کار نبود بلکه محلی برای اطراق کردن و جدا شدن از طبقه کارگر بود.
اما قصه و سرنوشت چای و چای نوشیدن جور دیگری رقم خورد. هم خیلی زود جاافتاد و خود را در سفره و خانه ایرانی تطابق داد و قهوه را به فراموشی سپرد هم پایدار ماند. ...
ادامه دارد...

در ظلمت ، حقيقتی جنبشی کرد
در کوچه مردی بر خاک افتاد
در خانه زنی گريست
در گاهواره کودکی لبخندی زد.
آدم ها هم تلاش حقيقت اند
آدم ها همزاد ابديت اند
من با ابديت بيگانه نيستم.

بازگشته‌ام از سفر....
سفر از من باز نمی‌گردد....

اندونزی

https://www.blogfa.com/desktop/home.aspx?

رومی‌ها معتقد بودند وقتی نمی‌توانی
سمت‌و‌سو و وضعیت نیروهای روی زمین را تغییر دهی بهتر است به جهان زیرین بروی تا شاید اراده خدایان را عوض کنی:

Flectre si nequeo superos,Acheronta movebo

ملاقات در استانبول
مهدی فاتحی

لینک خرید کتاب
https://www.naakojaaketab.com/?fbclid=PAZXh0bgNhZW0CMTEAAafaUQ0OIB5oVXbN2yLD_fFY2715J759Xh7QCW2mb3QBIMywg_p2a9RawAphnQ_aem_TQjz0IXNljlmEn0YyPT6pQ

خدا کند انگورها برسند

جهان مست شود..

تلوتلو بخورند خیابان‌ها

به شانه‌ی هم بزنند

رئیس‌جمهورها و گداها

مرزها مست شوند..

و محمدعلی بعد از 17 سال مادرش را ببیند

وآمنه بعد از 17 سال کودکش را لمس کند

خدا کند انگورها برسند

آمو زیباترین پسرانش را بالا بیاورد..

هندوکش دخترانش را آزاد کند …

برای لحظه‌ای

تفنگ‌ها یادشان برود دریدن را..

کاردها یادشان برود

بریدن را

قلم‌ها آتش را

آتش‌بس بنویسند …

خدا کند کوهها به هم برسند

دریا چنگ بزند به آسمان

ماهش رابدزدد..

به میخانه‌ شوند پلنگ‌ها با آهوها …

خدا کند مستی به اشیاء سرایت کند..

پنجره‌‌ها

دیوارها را بشکنند..

وتو..

همچنانکه یارت را تنگ می‌بوسی

مرا نیز به یاد بیاوری ..

محبوب من

محبوب دور افتاده‌ی من

با من بزن پیاله‌ای دیگر

به سلامتی باغ‌های معلق انگور..

الیاس علوی

قسمت چهارم

اما قصه و سرنوشت چای و چای نوشیدن جور دیگری رقم خورد. هم خیلی زود جاافتاد و خود را در سفره و خانه ایرانی تطابق داد و قهوه را به فراموشی سپرد هم پایدار ماند. نوشیدنی که اول بین درباریان رایج شد و بعد آنقدر ارزان شد که دست همه به آن رسید به خصوص بعد از کشف نفت که ایران ناگزیر از واردات چای و قند و شکر شد.
امروزه چای، پرمصرف‌ترین نوشیدنی جهان است. درباره تاریخ کشف چای گفته‌اند نونگ امپراطور چین، آب را برای جوشیدن و تطهیر گذاشته بود که برگی از گیاه کاملیا سیننسیس در کاسه آبش افتاد. وقتی آن را نوشید مثل سیب نیوتن که بر سرش فرود آمد پای‌کوبان به وجد امد که یافتم. اهالی شمال چین که با اروپاییان در ارتباط بودند آنرا ta نامیدند   که  در زبان انگلیسی  tea  نامیده شد و جنوب چین که به آسیا راه داشت نام cha بر آن گذاشتند و برای ما چای لقب گرفت.
چای­‌نوشیدن در چین خود آیینی است قابل احترام. در کنفسیوس،تائویسم، بودیسم توصیه و مراسماتی برای نوشیدنش گذاشته‌اند و از خواص درمانی و حرمت چای نوشته‌اند و از  تنظیم ارگانیک بدن و  روح و جسم قصه­‌ها بافته‌اند. به واقع در بسیاری از کشورها ابتدا چای سبز بود که شناخته شد در آیین ذن حدیث و ستایش فروان برای نوع سبزش است نه سیاه. چای سبز تا ارتباط با چین و تعاریف غربیان و همدم شدن با عموزادگان افغان جا نیفتاد. و در ابتدا چای سبز تا زمانی که پرداخت و کوبیده و سیاه نشد  مورد استقبال قرار نگرفت.  رواج چای نوشیدن هم برای ایرانیان توسط انگلیسی­ها صورت گرفت اما آیین و مراسمات چینی و انگلیسی برای ما بی معنی بود چون خود به اندازه کافی آیین و مراسم داشتیم و برای ما تنها قهوه‌ای ارزان به حساب می­آمد.
 
در دوران استعمار با گسترش مسیحیت برای اینکه بقیه انسان را هم به اجبار به بهشت ارسال کند و با توسعه حمل و نقل و کشتیرانی، لشگر کشی به نقاط دور دست جهان برای یافتن زمین و منابع  و ثروت آغاز شد. چینی­ها که عمری به نوشیدن چای می­‌پرداختند مثل هر کشور تاریخی و سنتی و مانده در گذشته ، نه آگاه و نه بلد بودند که با کالایی مثل چای می توان بر جهان سرروی کرد.
در آن زمان ابتدا هلندی­‌ها وارد تجارت چای به اروپا شدند و با گسترش آن کم­‌کم به دربار پادشاهی انگلستان رسید. مردان انگلیسی قهوه را به چای ترجیح می دادند اما برای زنان این نوشیدنی جدید سبکتر ودل نشین­تر بود. اولین مغازه چای فروشی در انگلستان یا جهان توئینگز بود و بعد لیپتون، دو برندی که هنوز هم بعد از بیشتر از سه قرن پابرجاست. اما بعد از ازدواج چارلز دوم با کاترین،شاهزاده پرتغالی که عاشق چای بود، چای و مراسم چای خوردن tea time به عنوان سنت جا افتاد. کاترین که بچه­‌دار نمی شد زنی افسرده بود اما چارلز بسیار به او علاقه مند بود. او دلزده از اهالی دربار می‌گفت:  
   " خوشبختی خریدنی نیست اما چای را می توان خرید، فرق زیادی هم نمی­کند."
 البته زن کم توقعی به حساب می­‌آمد که بعدها روی خوشی هم از درباریان ندید. اما همین بانوی کم توقع برای بریتانیا ثروتی عظیم از تجارت چای به ارمغان آورد که هم مایه قدرت بریتانیا تا صدها سال بعد از این شد و هم مایه ثروتی تمام نشدنی.
با حضور انگلستان در تجارت چای،کمپانی هند شرقی زرع و کشت آن را در ملک خودش(هندوستان) برپا کرد و هم قیمت آنرا که دوره­ای تنها نوشیدنی اشراف بود آنقدر ارزان کرد که هر کس هر کجای جهان می‌توانست از نوشیدن آن لذت ببرد. تجارت و سرمایه همراه سود و رونقش، فقط به صاحب کسب، منفعت نمی­رساند گاه طمع انسان جهانی را به آستانه رضایت می برد.
 با رونق و مصرف چای در اروپا، بریتانیا بازار مصرفش را در سفره ایرانیان هم گسترش داد. اعرابی که خود صاحب قهوه بودند به اندازه ایرانیان چایی‌خور نشدند. سرزمین ایران در طول تاریخ بر سر راه شرق به غرب دست رد به سینه هیچ مهاجم فرهنگی،تجاری و لشگری نزد؛ ملتی سر به راه که طی زمان کوتاهی، قهوه را شرابی سیاه، غلیط و مضر دانست و چایی‌خور شد. البته بعدتر با توجه و علاقه­ و شکست­‌هایش از غرب دوباره به پاس­داشت قهوه‌ رو آورد.
بعد از ورود چای به ایران و گسترش مصرف آن  چایی شیرین شده با شکر همراه با تریاک بر جان ایرنیان نشست و قهوه چنان فراموش شد که در قهوه‌خانه هم چایی سرو کردند. چای که از چین و هندوستان به اروپا منتقل می‌شد غیر از جنوب از شمال ایران هم گذر می‌کرد و روسها هم که از پول و آزار انگلستان بدش نمی‌آمد، بعد از ترکمن_چای، سماور و نعلبکی به ایران صادر کردند و چایی دشلمه را جا انداختند( نوشیدن چای به شکل روسی برخلاف انگلیسی نه با شکر که با قند پهلوست) ایرانیان البته به روش روسی هم  'نه' نگفتند و کنار آمدند به طوریکه در هر خانه ایرانی حضور سماور از نان شب واجب­‌تر شد و بعدها ایرانیان مدعی شدند که سماور هم مثل چای اختراع خودشان بود.

گفته‌اند( بیشتر به افسانه می­ماند) در دعوای روس و انگلیس بر سر چای، زمانی انگلیسی ها اهل فتوی را به نجس دانستن قند روسی وادار کردند تا شکر انگلیسی جا بیفتد بعد پول و زور روسها توانست اهل سنت را به فتوای غسل قند در استکان چای برای پاکی وادار کند: رابطه مسالمت­آمیز دین، سرمایه‌داری و تجارت به اینجا رسید که قرنهاست در بسیاری از نقاط ایران تا زمانی که قند را در استکان چای شستشو ندهند و بر زبان آب نکنند چای دست نخورده و سرد برجای می­ماند.

داماسیو به عنوان یک متخصص اعصاب و مغز در این کتاب از خطای دکارت در دوگانگی بدن و روان می‌گوید و تفکر دوگانگی افلاطونی_دکارتی را به طور علمی رد می‌کند. تفکر دکارتی افلاطونی، روح و جسم، قرن‌ها در فلسفه مدرن رد شده بود. نیچه در این باره می‌گفت:
روان فقط واژه‌ای است برای چیزی که در تن است و تن خردی بزرگ

پس از بیست سال به زودی منتشر می‌شود....