بحث‌های سیاسی در ایران آکنده از اصطلاحاتی مانند توطئه، جاسوس، خیانت، وابسته، خطر خارجی، عمال خارجی، نفوذ بیگانه، اسرار، نقشه، عروسک، ستون پنجم، نوکران استعمار، پشت پرده، و پشت صحنه است. این واژه‌ها سیاست در ایران را همانند نمایش خیمه‌شب‌بازی فرض می‌کند که در آن قدرت‌های خارجی کنترل عروسک‌ها ــ سیاستمداران داخلی ــ را از طریق ریسمان‌های ناپیدا برعهده دارند. پیام [اساسی این واژه‌ها] این است که ناظر هوشمند باید ظواهر را نادیده انگارد و در مقابل بر پیوندهای پنهانی متمرکز شود. تنها در این صورت است که شخص می‌تواند توطئه را ردیابی، عوامل پنهانی را درک و جنایتکاران واقعی را شناسایی کند. نیاز به گفتن نیست که این تصویر عاری از هرگونه ابتکاری است؛ عروسک‌گردانان نه‌تنها حاکمِ‌ غالب، بلکه عقل‌کل و صاحب قدرت مطلق نیز هستند؛ درست ایفای نقش می‌کنند، هر کسی که باشد در یک برنامه عالی و بی‌نظیر عمل می‌کند و دقیقاً از پیش می‌داند که داستان را از کجا شروع کند، چگونه پیش ببرد و به پایان برساند. افزون بر این، توطئه همانند پانتومیم کودکان سرگرم‌کننده است؛ هیچ ابهامی ندارد و شخصیت‌ها را به‌صورت مطلق، خوب یا شیطانی، به تصویر می‌کشد.
اگرچه رویکرد پارانوید می‌تواند در بسیاری از مناطق جهان دیده شود، اما این امر در ایران مدرن بسیار بیشتر از جوامع غربی متداول است. در غرب هراس از دسیسه، واقعی و خیالی، در زمان‌های ناامنی شدید ــ طی سال‌های جنگ، انقلاب و یا بحران‌های اقتصادی پدید می‌آید. این مسئله در ایران در سراسر نیم سدۀ گذشته فراگیر و گسترده بوده است. در غرب این امر نه به‌عنوان یک جریان غالب و روند کلی، بلکه معمولاً به گروه‌های حاشیه‌ای محدود بوده است که بیشتر موجب تمسخر بوده‌اند. اما در ایران رویکرد پارانوید همانند یک جریان کلی و نیز حاشیه‌ای در جامعه نفوذ یافته و پخش می‌شود و از میان همه‌ی طیف‌های سیاسی عبور می‌کند ــ‌ سلطنت‌طلب‌ها، ملی‌گرایان، کمونیست‌ها و نیز انقلابیون مذهبی.

از کتابِ «جستارهایی دربارۀ تئوری توطئه در ایران»
یرواند آبراهامیان، احمد اشرف، محمدعلی همایون کاتوزیان
گردآوری و ترجمه: محمدابراهیم فتاحی

امیرکبیر از معدود نخست‌وزیران ایران است که وطن‌پرستی، دلیری و گستاخی و شعور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، صلابت رأی و اندیشه، ملت‌دوستی و ... را به انضمام سواد «آکادمیکی» مورد نیاز کارش به تناسب روز آموخته بود.
باریک و ریز شدن در کار امیر می‌رساند که وی خوب می‌دانست که بر اثر آنچه فرهنگ ایران به سر خود آورده، امنیت اجتماعی که لازمۀ نظم و در نتیجه امید به آینده و در نهایت تلاش اجتماعی‌ـ‌اقتصادی است در ایران وجود ندارد و این خودکامگی و بی‌قاعدگی که سر تا پای این فرهنگ را گرفته، مهلک‌ترین دشمنی است که در مقابل فعالیت این مردم ایستاده است. و تا این مردم فعال نشوند، کار ایستادگی آن‌ها در مقابل غرب و تأمین توسعه و رفاه غیرممکن خواهد بود. این ظرایف فهم در ذهن او فعال بودند، به همین جهت در کتاب جهان‌نمای جدید آورده است: «... در فرانسه طریق سلوک پادشاه با رعیت با قانون آزادی است، چنانکه در ایام پیشین قرار داده‌اند، الحال نیز همان قاعده معمول است، نه پادشاه زیاد از آن دست تطاول بر رعیت تواند دراز کرد، و نه رعیت از آن قرار قدیم، قاعدۀ دیگر تواند آغاز نمود...»
امیر نظم و قانون و تأمین عدالت و درواقع آنچه را که به «نظم میرزاتقی‌خانی» معروف شد بسیار وسیع می‌دید. او از نظم میرزاتقی‌خانی نوعی قانونمندکردنِ قدرت خودکامه و به ضابطه‌کشیدنِ هر نوع بی‌ضابطگی را می‌فهمید. و به جد در راه آن ایستاده بود. این مقوله، همان چیزی است که به صورت جدی و نو مربوط به جوامع صنعتی و عقلانی شدنِ شیوۀ فعالیت‌های اجتماعی و حیات جمعی است. این فعالیت‌های نوین با هرگونه بی‌نظمی و بی‌قاعدگی سر ناسازگاری دارند. این بی‌قاعدگی و عقلانی‌نشدنِ حیات اجتماعی ایران، یکی از چهره‌های کریه فرهنگ این زاد و بوم است که قرن‌هاست در لباس‌های مختلف ادامۀ حیات داده است. امیر با زمانه هماهنگ نشد، جان خود را بر سر آن گذاشت و همین نکته را نیز کراراً قید می‌کرد که یا به خواسته‌هایش تحقق خواهد بخشید یا جان بر سر آن خواهد گذاشت.

از کتابِ «جامعه‌شناسی نخبه‌کشی»
نوشتۀ علی رضاقلی

‌
‌‌هرگز به ذهنم نمی‌رسید یک روز این سرزمین چنان تغییر خواهد یافت که انسان تبدیل بشود به گرگ. خیابان تبدیل بشود به کشتارگاه و دامگاه مرگ. مرگ دیگر از آسمان نازل نشود که در زمین مثل سُمارق بجوشد و رشد کند. شاید اگر می‌دانستم، از ترس آینده در همان زمان دچار مرگ زودرس می‌شدم. نه‌تنها من که تمام بچه‌های مکتب. چه‌بسا که زن‌ها هیچ کودکی به دنیا نمی‌آوردند. مگر فرزندمان را برای مرگ به دنیا بیاوریم؟

از کتابِ «زمین زهری»
نوشته‌ی محمدآصف سلطان‌زاده

نام نقاشی: کشتار بی‌‌گناهان، اثرِ برونو کانووا

چیپمن (دادستان): آقای ویرز، انسان دستوراتی را که اجرا می‌کند،‌ تا حدودی، قضاوت نیز می‌کند. این بدان معناست که اگر این دستورات تا حدودی با انسانیت او منافات داشته باشد، امکان نافرمانی فرد از آن‌ها وجود دارد. قدرت و اختیار ژنرال وایندر مطلق نبود. و سؤال این است که چرا اطاعت کردید؟
ویرز (متهم): آیا مجبورم جواب بدهم؟... من این‌گونه درکی از مأموریتم نداشتم... من فکر می‌کردم اطاعت از ژنرال وایندر امری عادی است، زیرا او مافوق نظامیِ من بود ــ
چیپمن: اما او مافوقِ اخلاقیِ شما نبود. هیچ فردی نمی‌تواند روح فردی دیگر را تحت‌الشعاعِ قدرت و اختیار خویش قرار بدهد. ما انسان هستیم و روحمان به خودمان تعلق دارد و این باعث می‌شود همه یکسان باشیم ــ ژنرال، سرباز، پروفسور و کارگر.
ویرز: اما این‌که ـــ
چیپمن: و از آن‌جایی که آن موقعیت به‌شدت غیراخلاقی شده بود و از آن‌جایی که ژنرال وایندر مافوقِ اخلاقیِ شما نبود، مجبور نبودید که از او اطاعت کنید. پس این سؤال همچنان پابرجاست، چرا از او اطاعت کردید؟
ویرز: پاسخی واضح می‌دهم. بی‌شک مرا به دادگاه نظامی می‌کشاندند. هر لحظه ممکن بود برچسبِ خائن زده شود، اگر مافوق‌های من اراده می‌کردند، ممکن بود اعدام شوم ــ
چیپمن: حداقل برای هدفی جانتان را از دست می‌دادید. می‌توانستید جان چهارده هزار انسان را نجات بدهید. ــ آیا می‌ترسیدید؟
ویرز: من؟ یک سرباز؟ ترس؟
چیپمن: پس چرا اطاعت کردید؟ ما انسان به دنیا آمده‌ایم، نقشی خارق‌العاده در این دنیا داریم. به ما هدیه‌ای به‌نام منطق اعطا شده است و از این رو، در قبال اعمالمان مسئول هستیم. انسان شاید خیلی چیزها را به مافوقش واگذار کند، اما نه روحش را آقا ــ بنابراین این سؤال همچنان باقی است ــ چرا اطاعت کردید؟

از نمایشنامۀ محاکمۀ اندرسون‌ویل
نوشتۀ سال لویت
ترجمۀ امین مدی

فرد سوگوار از لحاظ ذهنی رنج می‌کشد، رنج و دردی که نیازمند بروز و بیرون‌ریزی است. احساس می‌کند بار غصه‌ای بر دوش دارد، سر و دست و پایش سنگین است؛ نیرویش، شجاعتش و اشتیاقش برای همه‌چیز از میان رفته است. از غذاخوردن بیزار است، غذا راه گلویش را می‌بندد و هضم خوبی ندارد. همه‌چیز، انگار که از پشت حجابی دیده شود، پوچ و توخالی به نظر می‌آید؛ چشم‌ها در فضا خیره می‌مانند، صدا خفه و خاموش می‌شود و پاها با احتیاط قدم برمی‌دارند. فکر کاملاً درگیر فرد متوفی است؛ چشم او را می‌جوید و می‌خواهد تا آن‌جا که ممکن است در خاطر حفظش کند؛ بارها قدم‌ها به‌سوی جسد کشیده می‌شوند. هرگاه دنیای بیرون خود را به فرد سوگوار تحمیل کند، سوگ دوباره با صدایی بلند بیرون می‌ریزد، همان‌گونه که هنگام خاکسپاری روی می‌دهد. وقتی خاکسپاری هم تمام می‌شود، سوگوار آشکارا احساس رهایی می‌کند.
هایدگر آن‌چه را عملاً در عاطفۀ سوگ رخ می‌دهد با وضوحی بی‌بدیل توصیف کرده است: «"متوفی"  که برخلاف "مرده"  از "سوگوار" کنده و دور شده است به‌وسیلۀ مراسم تشییع، خاکسپاری و آیین آن به ابژۀ "محبت" بدل می‌شود. و این اتفاق می‌افتد زیرا "متوفی" در شیوۀ باشندگی‌اش "هنوز" چیزی "بیش" از "اشیای در دسترس" موجود در محیط است. بازماندگان در بزرگداشتی سوگوارانه با او می‌مانند و محبتی همراه با افتخار به او دارند. پس رابطه با باشندگیِ مرده را نباید رابطه با چیزی در دسترس دانست. در چنین باهم‌بودنی، در واقع متوفی خود دیگر "آن‌جا" نیست. ولی باهم‌بودن همواره به‌معنای باهم‌بودن در یک دنیاست. "متوفی" از دنیای ما دست کشیده و آن را ترک کرده است: فقط بیرون از دنیای ماست که بازماندگان هنوز می‌توانند با او باشند.»

از کتابِ «هستی»
ویراستاران: رولو می، ارنست انجل و هانری ف النبرگر
ترجمۀ سپیده حبیب

‌
‌
‌‌‌از داستان ضحاک و نیز واقعیات تاریخی چنین برمی‌آید که دستگاه‌های اجرایی مملکتی مثل دستگاه قضا؛ استیفا، احتساب، سپاهی، شحنگی، اشراف، برید، (که به زبان امروزی شامل وزارتخانه‌هایی از قبیل دادگستری، دارایی، وزارت کشور، ارتش، سازمان امنیت، ارتباطات به معنی وسیع که شامل پست و... می‌شده است) نه‌تنها هیچ‌یک استعداد اصلاح خود و جلوگیری از فساد و مردم‌آزاری را نداشته‌اند، بلکه پیوسته در فساد غوطه‌ور می‌شده و تنگ‌نظری‌های قبیله‌ای، آن‌ها را به‌جای بهبود بخشیدن به امور، به آزار شهروندان وامی‌داشته است. به گفته‌ی فردوسی در این نظام هر کسی در پی منافع خود و به زیان دیگران و به نام دین در حال خلل وارد کردن بر نظام اجتماعی است. در این نوع نظام‌ها مکانیسم تجربی به این گونه بوده که مردم از دست فساد خود عاجز می‌شوند و نسبت به حکومت، حالت انفعالی و تخریب پیدا می‌کنند. بدیهی است هرگاه حکومت در اداره‌ی مملکت از پشتیبانی مردم برخوردار نباشد، با مشکلات بسیار جدی و حل‌نشدنی داخلی و خارجی روبه‌رو می‌شود و در نهایت، متلاشی شدن نظام از طریق شورش و تکرار آن داستان همیشگی است. این تحولات سیاسی که در تاریخ ایران رخ داده، هیچ مشکلی را از نظام سیاسی اجتماعی و اقتصادی کشور نگشوده، بلکه تکرار مکانیسم مزبور بوده است: طاهریان، صفاریان، آل زیار، آل بویه، غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، مغولان، تیموریان، صفویان، افشاریه، زندیه، قاجاریه.‌.. (به‌طورنسبی) با همین مکانیسم برآمدن و فروافتادن ضحاک برآمده‌اند و فروافتاده‌اند.

از کتابِ «جامعه‌شناسی خودکامگی»
تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش
علی رضاقلی

‌
‌‌‌فمینیسم را جنبشی سازمان‌یافته می‌نامند برای دستیابی به حقوق زنان و نیز ایدئولوژی‌یی برای دگرگونی جامعه که هدف آن صرفاً تحقق برابریِ اجتماعیِ زنان نیست، بلکه رؤیای رفع انواع تبعیض و ستم نژادی و طبقاتی و غیره را در سر می‌پروراند.
همه‌ی گرایش‌هایی که زیر چتر گسترده‌ی این ایدئولوژی گرد آمده‌اند در این باور که زنان به واسطه‌ی جنس خود با بی‌عدالتی روبه‌رو می‌شوند اتفاق نظر دارند اما برای علل و عوامل ستم بر زنان تحلیل‌های متفاوتی ارائه می‌دهند و بر همین پایه راهبردهای متفاوتی نیز برای رفع این ستم پیشنهاد می‌کنند.
لیبرال‌فمینیسم که نسبت به گرایش‌های دیگر سابقه‌ی طولانی‌ترین دارد نابرابری حقوق مدنی و فرصت‌های آموزشی را سرچشمه‌ی ستم بر زنان می‌داند و مبارزه برای کسب آزادی‌های فردی زنان در چهارچوب جامعه‌ی موجود را هدف قرار داده است. رادیکال‌فمینیسم همه‌ی شکل‌های ستم و سلطه را ناشی از برتری‌جویی مردان می‌انگارد و هدف خود را جایگزینِی جوامع مردسالار کنونی با جوامع زن‌محور معرفی می‌کند. فمینیست‌های مارکسیست ریشه‌ی انقیاد زنان را در شیوه‌ی تولید سرمایه‌داری و جدایی کار از خانه که به تقسیم کار جنسی انجامید معرفی می‌کنند و دگرگونی بنیادی اقتصاد را تنها راه چاره‌ی رفع ستم‌دیدگی زنان می‌دانند. به زعم فمینیست‌های سوسیالیست ریشه‌ی ستم بر زنان در نظام اقتصادی سرمایه‌داری است که برای دوام خود به استثمار کارگران و به‌ویژه زنان نیاز دارد. گرایش سوسیالیستی به خلاف گرایش رادیکال که ستم اقتصادی را فرع بر ستم جنسی می‌داند و به خلاف گرایش مارکسیستی که ستم طبقاتی را مقدم بر ستم جنسی معرفی می‌کند معتقد است که هم مالکیت ابزار تولید و هم شکل زندگی اجتماعی نیازمند دگرگونی بنیادی است.
افزون بر این گرایش‌ها گروه‌های فمینیستی فراوان دیگری با اندیشه‌های متفاوت و راهبردهای گوناگون در جهت بهبود شرایط اجتماعی زنان و رفع ستم و تبعیض گام برمی‌دارند که بسته به خاستگاه تاریخی، جغرافیایی، ایدئولوژیک، اجتماعی یا فرهنگی خود با عناوین دیگری همچون پسامدرن و اگزیستانسیالیست و صلح‌طلب و مسیحی و اسلامی و هوادار محیط زیست و غیره شناخته می‌شوند. البته در میان این گرایش‌های گوناگون مرزبندی محکمی وجود ندارد اما وجود این تنوع آرا خود دلیل محکمی است بر این‌که فمینیست‌ها هرگونه نظریه‌ی عام و جهان‌شمول را به چالش می‌طلبند و جستجوی آگاهی را به‌خودی‌خود شکلی از نظریه و عمل سیاسی می‌دانند.

از کتابِ «جامعه‌شناسی زنان»
پاملا آبوت و کلر والاس
ترجمه‌ی منیژه نجم‌عراقی

فهرست کتاب‌ها؛ پاییز ۱۴۰۱

‌
‌سرنگهبان: درد داری رفیق زندانی؟
مایرهولد: آره، همه‌جام درد می‌کنه.
سرنگهبان: بد گوشمالی‌ت ندادن، نه؟ نگران نباش. تو نفر اول نیستی. می‌گفتن روشنفکری. حیف تو نیست؟ رفیق زندانی؟ من هیچ دلم نمی‌خواد بدونم چه کاری علیه حکومت کرده‌یی. ولی این رو مثل یه برادر بهت می‌گم: این کارها آخر و عاقبت نداره. من رو ببین، نه خوندن بلدم، نه نوشتن. به زور می‌تونم اسم خودم رو خرچنگ قورباغه بنویسم. ولی هیچ وقت کاری علیه حکومت نکرده‌م. برای همینه که تونستم این پست رو گیر بیارم.

از نمایشنامه‌ی «ریچارد سوم اجرا نمی‌شود»
ماتئی ویسنی‌یک
ترجمه‌ی اصغر نوری

نام نقاشی: در زندان
اثرِ یاکوب والاش

در سال ۱۲۸۵ مردم ایران دو راه در پیش روی خود داشتند که عملاً سیاست‌ورزی ایرانیان در سدۀ بیستم و پس از آن را تعیین کرد: اینکه ایران باید جامعه‌ای اسلامی باشد یا سکولار؟ در نظر بسیاری از هم‌عصران انقلاب مشروطه، اسلام و مشروطه کاملاً با یکدیگر سازگار بودند: از نظر آنان، بین قانون برآمده از ارادۀ مردم و قوانین آسمانی جدایی وجود نداشت. تنها گروهی از نخبگان تحصیل‌کردۀ سکولار و برخی از علما مشکلاتی را که ممکن بود در این راه پدید آید تشخیص می‌دادند.
بنیان مشروطه‌خواهی حاکم‌شدن ارادۀ مردم است که توسط نمایندگان منتخب آنان در مجلس بیان می‌شود. در مقابل، در حکومت مطلقه حاکمیت از آنِ حاکم است و اساس مشروعیت و اقتدار او ارادۀ الهی است. در آن زمان دو دیدگاه دربارۀ حکومت وجود داشت: دیدگاه نخست، درواقع انتخاب بین نظام مطلقۀ حاکم و دموکراسی مشروطه‌خواه بود؛ در دیدگاه دوم نیز یک طرف مشروطه‌خواهان سکولار بودند که به جدایی دین از سیاست اعتقاد داشتند، و در طرف دیگر مشروطه‌خواهان اسلا‌م‌گرا که کم و بیش خواهان پاسخگویی به شریعت بودند. این مجادلۀ داغ همچنان تا به امروز در عرصۀ سیاست و هویت ایران ادامه دارد.
مشروطه همچنین دربردارندۀ نوعی از عقلانی‌شدن دولت بود که در برابر عملکرد نظام مطلقه و تا حدی نیز شریعت قرار می‌گرفت که متکی بر اجتهادِ مجتهدِ مستقل بود. بازسازی ساختاری و سازمانی‌ای که طی انقلاب صورت گرفت، در اصل به شکل تغییر نهادی در قالب قانون اساسی سال ۱۲۸۵ و متمم آن در سال بعد، و همچنین قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی در سال ۱۲۸۶ تجلی یافت. مشروطیت، درواقع، تفکیک قوای مقننه و مجریه، مسئولیت وزرا در برابر مجلس، پاسخگوشدن پادشاه، تدوین قانون انتخابات مجلس و مراحل آغازین اصلاحات در نظام حقوقی را ممکن و مستقر ساخت.
یکی از دغدغه‌های اصلی در دورۀ مشروطه هم موضوع کلی حقوق و تأسیس یک دستگاه حقوقی نظام‌مند و مدرن بود. این موضوع فقط از حیث حقوق فرد و رابطه‌اش با دولت مطرح نبود، بلکه همچنین به منظور دست‌یافتن به یک نظام سیاسی عادلانه بود که هم موجب وحدت ملی شود و هم کشور را در برابر مداخلات خارجی و نفوذ اقتصادی تضعیف‌کننده تقویت کند. پایان‌بخشیدن به حکومت مطلقه و ناعادلانه و این واقعیت که دستیابی به این هدف از طریق مشروطه‌خواهی امکان‌پذیر می‌شد، دیدگاهی بود که طی سال‌های ۸۶-۱۲۸۵ بخش اعظم چهره‌های درگیر در مسائل سیاسی در تهران و ایالات و بسیاری از اقشار اجتماع به آن اعتقاد داشتند.

از کتابِ «ایران بین ناسیونالیسم اسلامی و سکولاریسم»
انقلاب مشروطۀ ۱۲۸۵
ونسا مارتین
ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی

ما چون در لحظه‌ی احساس محض، که ضمناً لحظه‌ی بی‌تفاوتی محض است، در تاریکیِ ابهام غوطه‌وریم، تاریکیِ ابهامی که در آن همه‌ی گاوها سیاه دیده می‌شوند و حتی نمی‌توان یقین داشت که سایه‌ها، گاوند؛ یا مجسمه‌ی ساخت دوشان، شیشه‌پاک‌کنی بیش نیست، و باکره‌ی مقدسِ پیکابیا تنها لکه‌ی مرکبی است، لذا به‌سبب فقدان هر تمیزی همه چیز بی‌تفاوت می‌شود. چرا باید چیزی را به چیز دیگر، زندگی را به مرگ، شور و نشاط را به سردی و بی‌حالی، بزرگواری را به فرومایگی، و تمدن را به توحش ترجیح داد؟ هرچه کمتر بین آن‌ها تمیز بگذاریم کمتر آن‌ها را ترجیح می‌دهیم، و اگر هیچ معنایی برای آن‌ها قائل نباشیم کمتر بین آن‌ها تمیز خواهیم گذاشت. روح اگر انتظار، توقع و معنایی نداشته باشد چنان خواهد بود که گویی بهت‌زده و منگ است و دیگر از آنِ خود نخواهد بود؛ در این صورت از آنجا که همه چیز را انکار خواهد کرد و دست از همه چیز خواهد کشید، همه چیز را مطرود و مردود خواهد شمرد و دیگر حتی توان نفی چیزی را هم نخواهد داشت. چون به‌نحوی منتظم، به‌عمد قدرت هرگونه تمیز، ترجیح، و قضاوتی را از دست می‌دهد دیگر نخواهد توانست کمترین اراده‌ای از خود داشته باشد یا کوچک‌ترین ابتکاری به کار برد، یا حتی واکنشی، هرچند ناچیز از خود نشان دهد. این آدمِ پاره‌پاره، دیگر آماده‌ی هرگونه چرخشی است؛ به محض آن‌که اراده‌ای، به هر دلیل، به پا خیزد اراده‌ی او مقاومت از دست می‌دهد زیرا پیشاپیش تسلیم شده است؛ و لذا به‌دنبال آن اراده به راه می‌افتد.

از کتابِ «انسان پاره‌پاره»
نیکلا گریمالدی
ترجمه‌ی عباس باقری

«... اسم مقاله را هم گذاشته بودم «جشن خون». یک تز دقیق و فکرشده بود که مدت‌ها سرش مباحثه می‌شد. لب کلام این بود که پیشنهاد داده بودم یه هفته در پایتخت مراسمی راه بیفته با نام جشن خون. این یه هفته همۀ وفاداران دستگاه اشرف و خیرخواهان و ملتزمین با هر وسیله‌ای، اعم از ابزارهای ابتدایی یا آلات قتالۀ مدرن که در دسترس دارن، هر کدوم از خائنین آگاه یا جاهلو که دوروبرشون سراغ دارن دراز کنن. هر کسی به قدر وسع خودش باید این وظیفۀ ملی رو محقق می‌کرد. حتی تذکر داده بودم که اگه به دلیل ضعف قوای جسمانی یا نبود ابزار مناسب قتل کامل ممکن نشد، سعی کنن تا حد امکان آسیب‌های جدی و مهلک به اون بی‌شرف‌ها وارد کنن. در این مورد اخیر، با ترسیم موقعیت‌های خاص مسئله رو برای رعیت عوام آسون‌فهم کرده بودم. مثلاً پیرزنی رو فرض گرفته بودم که از قوۀ بدنی و امکانات قتل محرومه، چنین فردی می‌تونه شوربایی به بهانۀ خیرات برای اموات تدارک ببینه و از سموم مهلک و ارزون در دسترس، مثل مرگ‌موش و سم شته، استفاده کنه و به خورد خائنین بده. لازم هم نیست شوربا کارشو یکسره کنه، چون معمولاً اثر سم که به جگر آدم برسه طوری از پا درش می‌آره که هر پیرزن لاجون هم با یه دسته هاون یا گوشت‌کوب می‌تونه کارشو بسازه. خلاصه تز جامع و همه‌فهمی بود و پیشنهاد کرده بودم که، در صورت موفقیت در اجرا و رفع نواقص احتمالی، هر‌ساله سر یه زمان مشخصی که مثلاً می‌تونه سالگرد تاج‌گذاری شاهنشاه باشه، هفتۀ جشن خون برگزار بشه. به لحاظ سبقۀ تاریخی هم مو لای درز این تاکتیک نمی‌ره، جانم. نمونه‌های کاملاً موفق در ملل دیگه از همین الگو پیروی کرده‌ن. شاید نام عملیات «مرغ مگس‌خوار» به گوش‌تون خورده باشه. هیتلر در کمتر از یه هفته همۀ دشمن‌های حزب نازی رو قلع‌و‌قمع کرد و حتی هم‌قطارهای خودشو از دم تیغ گذروند، مهمترین‌شون هم همپالکی قدیمی خودش بود به اسم روهم. یا همین بالاسر خودمون، اگه پاکسازی استالین و یژوف موسوم به تصفیۀ کبیر نبود انقلاب اکتبر تابه‌حال صدبار کفن پوسونده بود. با حلواحلوا کردن و دورسرگردوندن دشمن که نمی‌شه مملکتو چرخوند، آقا. آب که نیستن توی زمین فرو برن یا بخار بشن. چاره‌ش یه مقداری، البته موقت، دست شستن از رقت قلب و عواطف گمراه‌کننده‌ست. یه قصیده‌ای هم انتهای مقالۀ مذکور صادر کرده بودم که الان هر چه به مخم فشار می‌آرم چیزی ازش به خاطرم نمی‌آد.»

از رمانِ «مصائب آقای هـ.»
نوشتۀ مهدی فروتن

‌
‌لرد کرزن، نایب‌السلطنه‌ی بریتانیا در هند، دربارۀ امتیازی که دولت ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۵۱ به بارون رویتر داد می‌گوید: «این کامل‌ترین و عجیب‌ترین واگذاری کل منابع صنعتی یک کشور به فردی خارجی است که کسی در تاریخ خواب آن را نتواند دید، چه رسد به آن که عملاً امضا شده باشد.» دولتی که چنین امتیازهایی به بیگانگان می‌داد دمار از «رعیت» خود هم درمی‌آورد، اما در عین حال قدرت هم نداشت!
این کتاب روایت زوال دولت قاجار در دهه‌های آخر عمر آن و نبرد چندجانبه‌ای است که در این دوره بین دو قدرت بزرگ استعماری روسیه و انگلستان، اقشار فقیر و میانیِ شهر و روستا، رؤسای ایل‌های بزرگ، درباریان و علما درگرفت و زمینه‌های انقلاب مشروطه را فراهم کرد؛ مشروطه‌ای که به علت استمرار دخالت‌های آن دو قدرتِ استعماری و ضعف نیروهای اجتماعی ناتمام ماند. امتیاز این کتاب استفادۀ گسترده از منابع دست اول و اسنادِ آرشیوهای وزارت خارجه‌ی بریتانیا و دقت مؤلف در روایت جزئیات داده‌های اقتصادی و اجتماعی ایران قبل از مشروطه است.

«زوال نظام اجتماعی و فروپاشی دولت قاجار»
براساس اسناد آرشیو وزارت خارجۀ بریتانیا
رضا رئیس‌طوسی

در آذر ۱۲۸۴ که شاه به وطن بازگشت، وضعیت مالی به‌مراتب از هر زمان دیگر بحرانی‌تر بود. به‌علاوه، حقوق و مقرری ارتش تقریباً یک سال عقب افتاده بود و با اوج‌گیری نهضت مردمی علیه حکومت، مقامات ایرانی نگرانی عمیق خود را از فقدان یک نیروی قدرتمند که بتواند بر اوضاعی مسلط شود که هر لحظه بحرانی‌تر می‌شد ابراز ‌می‌کردند. مثلاً مشیرالدوله، وزیر امور خارجه، در گفت‌وگویی در آذر ۱۲۸۴ با عباس‌قلی‌خان، کفیلِ دبیر اول شرقی سفارت بریتانیا، اظهار داشت که اوضاع سیاسی ایران به‌دلیل نفوذ روحانیت و ضعف دولت روزبه‌روز وخیم‌تر می‌شود. او در این که با وخیم‌تر شدن اوضاع سربازان از قوانین اطاعت خواهند کرد، تردید داشت.
بدترین ناکامی عین‌الدوله زمانی رخ داد که بریتانیا و روسیه توافق کردند دیگر پولی به حکومت ایران قرض ندهند. دی‌ماه ۱۲۸۴ که جنبش مردمی داشت به اوج خود می‌رسید، نشانه‌هایی حاکی از فروپاشی ارتش به چشم می‌خورد. در اوج‌گیری اعتراضات مردمی، «فرمانده چندین هنگ تهران که وزیر دربار و صدراعظم به آن‌ها متکی بودند ‌به نحو هولناکی اعلام کرد نظامیان تحت فرمان او اقدامی علیه مردم نخواهند کرد و به جایی رسیده‌اند که خود به سفارت بریتانیا پناهنده شوند». به دنبال آن عین‌الدوله استعفا داد و دربار مجبور شد به خواست‌های رهبران نهضت تن دهد.
در سایر شهرها نیز سربازان به حوادث پیرامون خود بی‌تفاوت نماندند. آنان نه‌تنها از آتش گشودن بر معترضان امتناع ورزیدند، بلکه در برخی موارد هم برای همراهی با نهضت عملاً قدم‌هایی علیه دولت برداشتند. مثلاً در مقابله با قیام عمومی در تبریز ولیعهد درواقع در قصر خود تنها ماند. تعدادی از سواره‌نظام که گارد محافظ وی بودند او را ترک کردند و گریختند، در حالی که سربازان خارج از شهر در مورد پیوستن به تظاهرات گفت‌وگو می‌کردند. آلبرت راتیسلاو، سرکنسول بریتانیا در تبریز، پادرمیانی کرد و اصرار داشت یکی از رهبران نهضت «به هر طریقی که می‌شود جلوی سربازان را بگیرد». درنتیجه به‌سربازان توصیه شد که چند روزی به تظاهرات نپیوندند. ولی آن‌ها نماینده‌ای از میان خود تعیین کردند و نزد راتیسلاو فرستادند تا به او بگوید که قصد دارند به کنسولگری بیایند و به کسانی که در اعتراض علیه دولت در آن‌جا تحصن کرده‌اند بپیوندند. با اصرار شدید آلبرت راتیسلاو قرار شد سربازان قبل از اقدام به هر کاری حداقل چند روزی صبر کنند.
درحقیقت، عمق جنبش مشروطیت و منزوی شدن حکومت به‌وضوح در این واقعیت نمایان بود که همان ابزاری که حکومت برای اعمال قدرت خود طراحی کرده بود، اینک به‌شدت علیه خودش شده بود.

از کتابِ «زوال نظام اجتماعی و فروپاشی دولت قاجار»
براساس اسناد آرشیو وزارت خارجۀ بریتانیا
رضا رئیس‌طوسی

رفتار افرادی که ناچار بودند پس از جنگ در مورد کردارشان حساب پس بدهند چگونه بود؟ متأسفانه شمار آن‌ها بسیار کم بود. بیشترشان کار خلافی را که به آن متهم شده بودند با بی‌شرمی انکار کردند و کسانی که با مدارک انکارناپذیر روبه‌رو شدند، مسئولیتی نپذیرفتند: آن‌ها، چون «سربازان وفادار»، تنها دستور فرادستان‌شان را اجرا کرده بودند. اس. اس.هایی هم که در سمت‌های بالا بودند احساس نمی‌کردند که باید سرزنش بشوند: تنها هیتلر و هیملر مسئول بودند. مسئولیت تمام جنایت‌ها بر گردن مُردگان بود. تمام واقعیت‌ها را از یاد برده بودند یا از آن‌ها مطلبی نشنیده بودند و از محتوای سندهای مهمی که امضای خود آن‌ها پایش بود، بی‌خبر بودند. اگر در زندان‌ها «پاره‌ای زیاده‌روی‌ها» شده بود، رویدادهای منفردی بود که کارگزاران مسئول از آن‌ها خبر نداشتند، اما بی‌گمان چیزی به اسم نظام ترور و وحشت وجود نداشت. وانگهی، دیدارکنندگان بی‌شمار اردوگاه گزارش داده بودند که «همه‌چیز به وجه عالی بسامان بوده». ایراد بر اوضاع جنگ وارد بود که باعث و بانی بدترشدن وضع زندگی زندانیان شده بود. اگر قطار حامل زندانیان، صدها مُرده و اشخاص رو به مرگ را به داخائو آورده بود، علتش بمباران‌های متفقین بود که ارتباط‌ها را به ویرانی کشیده و کاروان‌ها را ناچار کرده بود که بیش از مدت مقرر در راه بمانند. اگر تیفوس از کشته‌های اردوگاه پرجمعیت پشته‌ها ساخته بود، علت در کمبود دارو بود و در این‌جا هم اوضاع و احوال را باید مقصر دانست. هرگز موضوعی تحت عنوان دادن دستورهای بی‌رحمانه یا اجرای آن‌ها در مورد تخلیه اردوگاه در میان نبود. کوتاه‌سخن، حوادث، تمام این ماجراهای غم‌انگیز را پدید آورده بود، نه افراد.

از کتابِ «تاریخ داخائو»
نوشته‌ی پل بربن
ترجمه‌ی جمشید نوایی

جوامع اروپایی جوامعی بلندمدت بودند. وقوع دگرگونی‌های بزرگ، همگی نیازمند گذشت مدت‌زمانی طولانی و تلاشی قابل ملاحظه ــ و معمولاً حتی مبارزه ــ بود. ولی وقتی سرانجام این دگرگونی‌ها عملی می‌شد، دیگر نمی‌شد اوضاع تغییریافته را به وضع سابق بازگرداند؛ و چارچوب اجتماعی تازه، قانون و عملی تازه، حتی مذهبی تازه استقرار می‌یافت که از نو، دگرگون‌ساختن و حتی اصلاح آن در گرو تلاش و سپری‌شدن مدت‌زمانی طولانی بود.
جامعۀ بلندمدت دقیقاً از آن رو که قانون و سنت حاکم بر آن و نهادهای مرتبط با آن به خاطر پیش‌بینی‌پذیرساختن نسبی آینده، میزان معینی از امنیت را تضمین می‌کند امکان انباشت درازمدت را فراهم می‌سازد. در همین حال و به همان دلیل، انجام تغییرات بزرگ در کوتاه‌مدت در آن بسیار دشوار است. در جامعۀ بلندمدت، انقلابْ رخدادی نادر و فوق‌العاده است ولی وقتی در جامعه یا در علم روی می‌دهد اثراتی بلندمدت و دیرپا به‌جا می‌گذارد.
ایران جامعه‌ای کوتاه‌مدت بود. حتی در حال حاضر هم چنین است. از همین رو خود من ایران را جامعۀ کلنگی هم خوانده‌ام. ویژگی‌های تاریخی اصلیِ این جامعه، دقیقاً نقطۀ مقابل ویژگی‌های جوامع بلندمدت اروپایی بوده است. در چنین جامعه‌ای، این نه طبقات اجتماعی بلکه دولت بود که ماهوی و اصل شناخته می‌شد، و طبقات اجتماعی هرچه بلندپایه‌تر بودند به دولت وابسته‌تر بودند. و اگرچه هم ثروت و هم امتیازات، و نیز دانش، علوم و تکنولوژی گاه در سطوحی بسیار بالا وجود داشت ولی آن اندازه دوام نمی‌آورد که به کار توسعه‌ی بلندمدت بیاید. و هرچند تلاش‌های دیرپایی برای انباشت آنها صورت می‌گرفت ولی در عمل، چندان انباشت بلندمدتی حاصل نمی‌شد.
در عمل، در کوتاه‌مدت هر تغییری امکان‌پذیر بود و از همین رو، در بلندمدت دگرگونی ماندگار چندانی ممکن نبود. درواقع، حتی سخن‌گفتن از درازمدت در معنایی که از تاریخ و جامعه‌ی اروپا حاصل می‌شود دشوار است. تاریخ، رشته‌ای از کوتاه‌مدت‌ها بود که هریک طی چرخه‌ای کوتاه در پی دیگری می‌آمد.
نتیجه آنکه کارکرد، معنا، علل و پیامدهای انقلاب‌ها در ایران، متفاوت با اروپا بود. انقلاب‌های ایران قیام طبقات اجتماعی محروم در برابر طبقات اجتماعی ممتازی که مهار دولت را در دست داشتند آن هم برای دگرگون‌ساختن قانون و چارچوب اجتماعی موجود نبود؛ بلکه قیام بر ضد فرمانروایانی بود که غیر از میل و ارادۀ خودشان پای‌بند هیچ قانونی نبودند و جامعه، آن‌ها را «بیدادگر» می‌دانست.

از کتابِ تضاد دولت و ملت در ایران
محمدعلی همایون کاتوزیان
ترجمۀ علیرضا طیب

مادر بسیار عزیزم،
... زندگی در این‌جا همچنان به یکنواختی و ملال می‌گذرد. کتاب می‌خوانم، غذا می‌خورم، می‌خوابم و فکر می‌کنم. کار دیگری جز این نمی‌توانم بکنم. اما تو نباید فکر و خیال بکنی. نه‌تنها برای این‌که کاملاً مطمئنم باز می‌بینمت، بلکه به این دلیل نیز که مطمئنم محاکمه خواهم شد و چه کسی می‌داند به چند سال. تو باید این را به‌خوبی درک کنی که این مسئله نه به شرافت برمی‌گردد، نه به وجدان، و نه به بی‌گناهی و گناهکاری من. به چیزی برمی‌گردد که سیاست نامیده می‌شود و دخلی به هیچ‌یک از این چیزهای خوب ندارد. تو می‌دانی با بچه‌هایی که رختخواب‌شان را خیس می‌کنند چه کار می‌کنند، مگر نه؟ آن‌ها را می‌ترسانند و تهدید می‌کنند که با پارچه‌ی مشتعلِ پیچیده دور چنگکی می‌سوزانندشان. خب، حالا تصور کن در ایتالیا بچه‌ی خپل و گنده‌ای هست که دائماً تهدید می‌کند در رختخواب این مام میهنِ عظیم و قهرمان‌پرور جیش می‌کند؛ من و چند نفر دیگر همان پارچه (یا کهنه‌پارچه‌ی) مشتعل هستیم که به آن بچه‌ی خیره‌سر و گستاخ نشانش می‌دهند تا بترسد و دیگر ملافه‌های تمیز را کثیف نکند. موضوع این است، پس نباید ترسید یا فریب خورد. فقط باید صبور بود و انتظار کشید و ناملایمات را تحمل کرد.

از کتابِ «نامه‌های زندان»
جلد اول؛ از ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۸
آنتونیو گرامشی
به‌کوشش سرجو کاپریولیو، السا فوبینی
ترجمه‌ی اثمار موسوی‌نیا

‌
‌پس آنگاه سموئیل گفت: «اَجاج، پادشاه عَمالیق، را نزد من آرید.» اَجاج خرسند نزد او آمد و گفت: «راستی را که تلخی مرگ از سر گذشت!» سَموئیل گفت:
«همچنان که تیغ تو زنان را بی فرزند ساخت،
همان‌سان مادر تو، میان زنان، بی فرزند باشد!»
و سَموئیل اَجاج را برابر یَهُوَه در جِلْجال معدوم ساخت.

از عهد عتیق؛ جلد دوم؛ کتاب‌های تاریخ
براساس کتاب مقدس اورشلیم
ترجمۀ پیروز سیار

اجاج: نام عمومی پادشاهان عمالقه بود، همچنان که سلاطین مصر را فراعنه می‌گفتند. (سفر اعداد ۷:۲۴ و کتاب اول سموئیل ۸:۱۵). و در تورات مذکور است که سموئیل آخرین پادشاه عمالقه را در حضور خداوند قطعه‌قطعه نمود. چنین می‌نماید که برای ظلم‌های فضیح که از دست وی جاری شده بود بدین عذاب هولناک مبتلا گردید. (کتاب سموئیل ۳۳:۱۵) (قاموس کتاب مقدس). ـ لغت‌نامۀ دهخدا


شرح تصویر: سموئیل اَجاج را معدوم می‌سازد. (۱ سم: ۳۲/۱۵-۳۳)
اثرِ گوستاو دوره