اما در کم‌تر از دو دهه پس از افزایش قیمت نفت در سال ۱۹۷۳،‌ همه‌ی کشورهای درحال‌توسعه‌ی صادرکننده‌ی نفت به استثنای اندونزی و کشورهای کوچک کم‌جمعیت عربی، ازهم‌گسیختگی جدی در نظام اداری دولتی و آشوب و نا‌آرامی شدید در رژیم‌های سیاسی خود را تجربه کردند. دقیقاً همان‌طور که طلا زندگی شاه میداس را آلوده و فاسد کرد، نفت نیز اقتصاد و سیاست این کشورها را «نفتی» کرد. خوان پابلو پرس آلفونسو، بنیان‌گذار اوپک، در ۱۹۷۶ چنین تعبیر کرد: «‌نفتْ مدفوع شیطان است. ما در مدفوع شیطان غرق می‌شویم.‌»
چه اتفاقی افتاد؟ آیا طلای سیاه، آن‌گونه که همه معتقد شده‌اند، یک «‌کالای‌» توسعه‌ای تمام و کمال است یا واقعاً «‌مدفوع شیطان‌»‌؟ چرا صادرکنندگان نفت از قرار معلوم نتوانسته‌اند ثروت بادآورده‌ی افسانه‌ای را در مسیرهای توسعه‌ی پایدار، عادلانه و باثبات قرار دهند‌؟

از کتاب «معمای فراوانی»
نوشته‌ی تری لین کارل
ترجمه‌ی جعفر خیرخواهان

نشر نی

در ابتدای دهه‌ی ۵۰ میلادی، پیش از ملی‌شدن صنعت نفت در ایران، تولید نفت در سه منطقه‌ی خاوردور و ونزوئلا و خاورمیانه (عمدتاً در ایران، عراق، عربستان سعودی و کویت) به حدود ۱۷۵ میلیون تن در سال بالغ می‌گردید که تقریباً معادل یک‌سوم از تولید نفت جهانی ــ ۵۲۵ میلیون تن‌ــ بود. در نظام امتیازات، شرکت‌های بزرگ نفتی جهان که در آن ایام به نام گروه هفت خواهران معروف بودند اجازه‌ی عملیات اکتشاف، تولید و توزیع نفت از کلیه‌ی کشورهای جهان سوم را به صورت انحصاری در دست داشتند. این شرکت‌ها با قبول خطرات مالی ناشی از چنین فعالیت‌هایی می‌توانستند با فراهم‌آوردن تمامی وسایل و لوازم مورد نیاز ــ از بدو اکتشاف تا رسانیدن فرآورده‌های نفت و گاز طبیعی به‌دست مصرف‌کننده‌ــ آزادانه نفت به‌دست‌آمده را به هر ترتیبی که مایل بودند و به هر بهایی که تعیین می‌کردند، بفروشند. چون در تمام کشورهای جهان سوم ذخایر زیرزمینی متعلق به دولت بود، امتیاز گیرنده زمین مورد نیاز را از مالکین خصوصی می‌خرید و یا اجاره می‌کرد واغلب زمین‌های بایر را که دولتی بود مجاناً در دوره‌ی عملیات در اختیار می‌گرفت.

از کتاب «یادداشت‌های فؤاد روحانی»

نشر نی

۶۷ درصد ذخیره‌های نفتی جهان در خاورمیانه متمرکز است و به دلیل فشار قوی طبیعی در مخازن، بازده طبیعی پرشدتی دارند، بنابراین با هزینه‌های اندک استخراج می‌شوند. همین دو ویژگی این امکان را به منطقه‌ی خاورمیانه داده است تا بتواند از یک سو در بازار جهانی نفت مازاد تولید کند و سطح قیمت نفت و تمامی حامل‌های انرژی را کاهش دهد، و از سوی دیگر با پایین نگه‌داشتن قیمت نفت شرایطی آرمانی برای رشد اقتصادی کشورهای غربی ایجاد کند. درواقع همین مشخصات بودند که خاورمیانه را به یک منطقه‌ی استراتژیک برای اقتصاد جهانی و یک اهرم بسیار قوی برای هژمونیستی امریکا تبدیل کردند. به‌طور کلی هر قدرتی که بتواند خاورمیانه را کنترل کند مسلماً اهرمی استراتژیک در اختیار دارد که با آن می‌تواند تمامی اهداف سیاسی خود را به سایر کشورهای وابسته به نفت تحمیل کند و برای خود امتیازات سیاسی و اقتصادی فراهم آورد.
ایالات متحده امریکا افزون بر امتیازهای مستقیم اقتصادی، به‌ویژه نفت ارزان در بازار داخلی برای سرمایه‌داران امریکایی، می‌تواند از اهرم نفت در برابر رقیبان اقتصادی و نظامی خود استفاده‌ی ابزاری کند.

از کتاب «نفت و هژمونیسم امریکا»
نوشته‌ی محسن مسرت

‌
‌‌مصدق چهار خصوصیت داشت که بریتانیا را از او بیمناک می‌کرد. او یک وطن‌پرست واقعی بود که بدون توجه به خطرات این رویکرد اعتقاد داشت منافع ایران بالاتر از هر چیز دیگری قرار دارد. مصدق غیرقابل‌انعطاف، مصمم و یک‌دنده بود. او تحصیل‌کرده‌ی غرب بود و آشنا به شیوه‌های سیاست‌ورزیِ غربی، بااین‌همه، برخلافِ اکثر افرادی که در موقعیت این‌چنینی قرار داشتند، مصدق مجذوب هرآن‌چه از غرب می‌آمد نبود، بلکه، درعوض، مخالف سرسخت دخالت خارجی در اوضاع کشورش بود. و سرانجام این‌که، او عقیده داشت تا زمانی که مردم ایران از او پشتیبانی می‌کنند می‌تواند بدون کمک قدرت‌های استعماری کوه‌ها را نیز جابه‌جا کند.
بنابراین تعجب‌آور نبود که فرانسیس شپرد، سفیر بریتانیا در ایران، به شدت از مصدق بیزار بود و از نظراتش درباره‌ی نحوه‌ی اداره‌ی مسائل ایران تنفر داشت. در ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰، یک روز پس از آن‌که مصدق رأی اعتماد خود را از مجلس دریافت کرد، شپرد نوشت: «نخست‌وزیریِ مصدق فاجعه‌آمیز است.» او سپس نخست‌وزیر ایران را «دیوانه‌»ای نامید که «حیله‌گر، بی‌ثبات و کاملاً بی‌پروا» است.

از کتاب «پشت پرده‌ی کودتا»
نوشته‌ی علی رهنما
ترجمه‌ی فریدون رشیدیان

نشر نی