🍃
ایرانشهر، میراث هخامنشی

مهرداد ایران‌مهر
طبق گزارش مورخین دوران اسکندر، او‌ که می‌کوشید خود را وارث کوروش و هخامنشیان بنمایاند، ایران را با نام ایرانشهر می‌خواند.

آیا این واژه ابداع اسکندر بود؟ به چه مناسبتی و از کدام ریشۀ واژگانی؟
خیر، او صرفا نامی را به کار می‌برد که از کارگزاران مقدونی و ایرانی خویش شنیده بود. همان مفهومی که شاهان بزرگ در کتیبه‌هایشان، سرزمین مرکزی و‌ کهن تحت پادشاهی خود را با آن معرفی می‌کردند، یعنی «ایری‌یَ-خشَچَ (خشَثَ)» به معنای شهریاری سرزمین میانی، نه آریا-چیثره (نژاد آریایی)!

این مفهوم در پارتی به شکل احتمالی ایریَن-خشثره و نیز با ثبت قطعی اِیران-خشتره (شاهنشاه ایران‌شهرم...) در کتیبۀ کعبه زرتشت شاپور یکم تداوم یافت.
در همین کتیبه، شاپور می‌گوید که «چهر از ایزدان دارم...». این چهر همان معادل چیثره در پارسی باستان است.

بنابراین دو واژۀ خشث (خشی‌ثیَ: شاهی، شهر) و چیثره (تبار، پشت)، دو مفهوم مشخص و جدا در پارسی باستان بوده و به شکل خشتره و‌ چهر در پهلوی بر جای مانده است.

من داریوش
پسر ویشتاسپ
هخامنشی
یک پارسی از پارسه
یک ایری‌یَ از شهریاری سرزمین میانی (خونیرث)

@oldhistor

🍃
آناتولی (ανατολή)

مهرداد ایران‌مهر
آناتولی به معنای «برآمدن خورشید/ شرق» است. این منطقه، از شمال به دریای سیاه، از جنوب به دریای مدیترانه و از غرب به دریای اژه محدود می‌شود.

نام ساحل شرقی اژه، در دوران تاریخی «آسیا» بوده است. ساحل غربی نیز «اروپا» نامیده می‌شد. این نکته در نوشته‌های کسانی مانند افلاطون و پلوتارک و... قابل رصد است. این عناوین شامل سایر مناطقی که امروزه مشمول قاره‌های آسیا و اروپا می‌شود، نمی‌گشت.

نام آسیا در دوران تاریخی و به زمان هخامنشی، شامل مفهوم قاره در برابر ساکنان دریا (جزایر اژه/ سیکلاد) هم می‌بود. ساکنان آن سوی اژه نیز یونیه‌های ساکن خشکی خوانده می‌شدند که دیودور سیسیلی ایشان را Hellenes نامیده است. یادآور اتحاد شاهان شهر-دولت‌های اسپارت و متحدین آن برای بازگرداندن هلن از تروآ که طبق اسناد هیتیایی، در ۱۱۸۴ پ.م مرزبانی شاهان ایرانی آسووا بوده است.

به هر روی، نام آناتولی که غربیان آن را با عنوان سرزمینی در شرق خود می‌شناسند، برای ما ایرانیان، مانند کاربرد عنوان استعماری خاورمیانه است. «آسیای خرد» در شرق ما نیست و نام کنونی و کلی منطه نیز آسیای غربی است.

@oldhistor

🍃
دوران ترسالی

مهرداد ایران‌مهر
دورانی که پس از پایان یخبندان چهارم (۱۷۰۰۰ سال پیش) تا بروز گرمایش و خشکسالی متاخر در ۳۲۰۰ پ.م را شامل می‌شود، ترسالی شگرفی را به ویژه در نیمکره شمالی زمین رقم زده است.

دریاچه‌های میانی فلات ایران در دوران نوسنگی به اوج شکوفایی خود رسیده و خلیج فارس نیز در حدود ۸۵۰۰ سال پیش در دشت خوزستان و جنوب میانرودان دم زده و سپس در ۶۰۰۰ سال پیش به شکل کنونی در می‌آید.

همزمان، صحرای بزرگ آفریقا نیز دارای دریاچه‌هایی بزرگ و واحه‌های سرسبزی بوده و سنگ‌نگاره‌های حاوی تصاویر جانوران مناطق استوایی و‌ حاره‌ای همچون زرافه و اسب آبی و... در صخره‌های آن توسط انسان‌های دوران مذکور نقر شده است.

برخی پژوهشگران بر این باورند که ابوالهول اولیه (با سر شیر) نیز در همین دوران ساخته شده و بعدها مصریان در دودمان چهارم، اهرام را در کنار آن ساخته‌اند.

@oldhistor

🍃
ریسمان پوسیدۀ سیبری

مهرداد ایران‌مهر
شوربختانه همچنان درب منابع علوم انسانی و به طور ویژه تاریخ، بر پاشنۀ داده‌های ۹۰ سال پیش می‌چرخد و بحث «ورود آریایی‌ها از سرزمین‌های سرد شمالی به فلات ایران» داغ است.

ژنتیک را تابویی میان‌رشته‌ای می‌دانید و از آن گریزانید، یافته‌های باستان‌شناسی و سفال خاکستری‌تان هم که به گل نشست، هیچیک از اسناد مکتوب دست اول نیز فرضیه‌تان را پشتیبانی نمی‌کند...،
پس دستکم بپذیرید که بیشتر جانداران بزرگ و از جمله انسان از سرما پرهیز دارند و زندگی در شرایطی معتدل‌تر را برمی‌گزینند و سرزمین‌های سرد شمالی محلی برای سکونت جمعیت‌ها و شکوفایی نشانه‌های تمدن نیست.

بر خلاف تصور عمومی، ۷۰ درصد جمعیت کانادا در جنوب مرز رسمی این کشور با آمریکا (مدار ۴۹ درجه) زندگی می‌کنند.
این یعنی، بخش بزرگی از کانادایی‌ها در عرض جغرافیایی پایین‌تر از بسیاری از ایالت‌های شمالی آمریکا سکونت دارند.

نوار تمدنی؛ میان مدارهای ۲۵ تا ۳۹ درجۀ نیمکره شمالی قرار دارد.

منبع: geo.bytes
@oldhistor

🍃
از هرخواتیش تا رخج

مهرداد ایران‌مهر
رخج وارث یکی از کهن‌ترین واژه‌های جغرافیایی فلات ایران است؛ واژه‌ای که ردپایش را در اوستا، سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و متون یونانی می‌توان دنبال کرد.

در اوستا، شانزدهمین سرزمین نیکی که اهورامزدا می‌آفریند، «هَرَخوَیتی» (سرزمین آب‌ها) نام دارد. این توصیف اشاره‌ای است به رودخانۀ ارغنداب که از میان این سرزمین می‌گذرد.
داریوش بزرگ در بیستون و تخت جمشید، فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی را به سه زبان ثبت کرده است. در نسخۀ پارسی باستان، این ساتراپی «هَرَخوَتیش» نامیده می‌شود.
جغرافی‌نویسان یونانی هرخواتیش را به شکل ارخوزیا ثبت کردند.
هرخواتیش » ارخوازیش » ارخوزی(ا)

در دوران اسلامی، جغرافی‌نویسان ایرانی نام یونانی این منطقه را معرّب‌سازی کردند و رخج نامیدند. این شکل ساده شده، در واقع همان هرخواتیش هخامنشی است که همچنان هویت کهن خود را حفظ کرده است.

هَرَخوَیتی (اوستایی) ← هرخواتیش (پارسی باستان) ← ارخوزیا (یونانی) ← رخج (فارسی امروزی)

امروزه این سرزمین در اطراف قندهار و درۀ ارغنداب جای دارد؛ جایی که نامش هنوز زمزمۀ آن رود باستانی و سرزمین پرآب را در خود نهفته است.

@oldhistor

🍃
سگرتی‌ها و زاگرس

مهرداد ایران‌مهر
نام رشته‌کوه زاگرس، ریشه در لایه‌های کهن زبانی و تاریخ باستانی دارد. این نام، برگرفته از جمعیتی باستانی است که میان دامنه‌های این کوهستان و دشت‌های میانی فلات می‌زیستند.

نام گروهی از ایرانیان با عنوان سگرتی، در منابع کهن و از جمله اوستا، به شکل باستانی‌تر آن یعنی اَسَه‌گَرته ثبت شده است.

اَسَه/اَسَنگ: سنگ
گَرته: غار

اَسَه‌گَرته به معنای غار سنگی یا دارندهٔ حفره‌های سنگی بوده است. این نامگذاری به خوبی با ویژگی‌های جغرافیایی و زمین‌شناسی زاگرس، با کوه‌های آهکی و غارهای فراوانش همخوانی دارد.

این نام در مسیر تحول زبانی، در زبان‌های ایرانی باستان به سَگَرت/زَگَرت تبدیل شده است.
در نهایت و پس از ثبت در مکتوبات مورخین یونانی، این نام با افزودن پسوند اسمی مذکر -ος به صورت Ζάγρος در آمد و سپس از طریق متون کلاسیک لاتین به شکل «زاگرس» به زبان‌های اروپایی و از آنجا دوباره به فارسی امروزی راه یافت.

· هرودوت، کتاب هفتم، بند ۸۵
· کتیبه بیستون (DB)
· ادوین نوریس، فرهنگ لغت کتیبه‌های آشوری، ۱۸۶۸
· دانشنامه ایرانیکا، مدخل‌های Zagros و Sagartians

@oldhistor

🍃
تروآ، شهری در آسیا

مهرداد ایران‌مهر
برای بازگرداندن ورق این روایت تاریخی، باید از زاویه‌ای نو به روایات کهن نگریست. روایتی که تروآ را نه شهری اروپایی، بلکه بخشی از جهان‌بینی و شبکۀ پادشاهی آسیا معرفی می‌کند.

تروآ، بخشی از آسیا در زمان قدرت هیتی و عصر برنز است. در اسناد هیتیایی، تروآ با نام ویلوسا شناخته می‌شد. ویلوسا در اواخر عصر برنز، دست‌نشاندۀ هیتی و آسووا بود. پیمان‌هایی مانند عهدنامۀ آلکساندو نشان می‌دهد که پادشاهان این منطقه به این قدرت‌ها متعهد بوده‌اند.
در این پیمان‌ها، از خدایان محلی مانند آپالیوناس (Apaliunas) در پیوند با خدای آپولیتی، به عنوان ضامن یاد شده است.

توسیدید و هرودوت گزارش می‌دهند که خشیارشا در لشگرکشی به آتن در ۴۸۰ پ.م، از تروآ دیدن کرد و در آنجا قربانی‌هایی برای الهه آتنا انجام داد. او در این اقدام، خود را وارث تروآیی‌ها معرفی کرد تا حملۀ خود به آتن را به عنوان انتقام‌گیری تاریخی از یونانی‌ها (آخه‌ایی‌ها) به نمایش بگذارد...

@oldhistor

دنبالۀ نوشتار👇
https://irane-ayandeh.blogsky.com/1405/04/17/post-415/

🍃
هَرَیوَه یا هرات باستان

مهرداد ایران‌مهر
در متون معاصر دربارۀ نقوش پلکان شرقی آپادانا می‌خوانیم، مردم یکی از ساتراپی‌های شرقی شاهنشاهی، «آریایی» نام داشتند. این برداشت، خطایی ناشی از یک خلط تاریخی-زبان‌شناختی است.

آنچه حقیقت دارد، تفاوت میان دو مفهوم «نام یک ساتراپی مشخص» و «نام یک قوم در ترجمه‌های فارسی متاخر» است.
در کتیبه‌های پارسی باستان، نام این ساتراپی «هَرَیوَه» (Haraiva) ثبت شده و در اوستا نیز «هَرُویو» (Harōiva) آمده است. هر دو واژه به معنای «دارای رود» است و با نام رود هریرود پیوند داشته و هیچ ارتباط ریشه‌شناختی با واژۀ Airiya ندارد.

جغرافی‌نویسان یونانی، نام هَرَیوَه را به شکل Areia ضبط کردند. این آوانگاری، تصادفاً با واژۀ Airiya در ترجمه‌های اروپایی هم‌آوایی یافت.
مترجمان معاصر ایرانی نیز بدون توجه به ریشۀ درست آن، همان ثبت یونانی (شبیه آریا) را به جای «هریوه (هرات)» به کار بردند.

ساتراپی هَریوه، ایالتی در شرق بود. یونانی‌ها آن را «آریا» نوشتند، همانطور که هخامنش را اخمنس و خشیارشا را خرخس خواندند؛ اما پژوهش تاریخی باید به سرچشمه وفادار بماند، نه به میانجی‌های پر از بدفهمی.

@oldhistor

🍃
تعمیر یک کشتی دولتی

تنظیم: مهرداد ایران‌مهر
سند پاپیروس «م.آ شماره ۶۱» مربوط به ساتراپ مصر در دوران داریوش دوم که در سال ۴۱۱ پ.م تنظیم شده، دربارۀ تعمیر یک کشتی است.

این کشتی را دو تن مصری، یکی به نام پسام‌سینئیت و دیگری کشتیبانی که نام او در سند از میان رفته است، هدایت می‌کرده‌اند و هر دو عنوان «کشتیبان‌های قلعه» داشته‌اند که اشاره به پادگان سی‌ین در الفانتین (جنوب مصر) است.
این دو تن صاحب کشتی نیستند، بلکه آن را در اجارۀ خود دارند و بنابراین کشتی متعلق به سازمان اداری است.

کشتی پسام‌سینئیت و همکارش نیاز به تعمیر پیدا می‌کند و عرشۀ آن باید به کلی عوض شود و عملیات تعمیر کشتی نیز فقط در کارگاه‌های دولتی الفانتین ممکن بوده است.
از آنجا که مسئولان محلی می‌بایست هزینۀ تعمیر را بپردازند، ناگزیر باید برای دریافت اجازۀ پرداخت مخارج، از ساتراپ ارشامه (پسر خشیارشا) اجازه گرفته شود. به همین دلیل، نامه‌ای از سوی ارشامه به وهپره‌مهی (مصری) فرستاده می‌شود که گویا مسئول ادارۀ مصالح و مواد کارگاه کشتی‌سازی الفانتین بوده است...

@oldhistor

دنبالۀ نوشتار👇
https://irane-ayandeh.blogsky.com/1405/04/25/post-416/

🍃
بهشت گمشده در ژرفای خلیج فارس

در آخرین عصر یخبندان، حدود ۲۰ هزار سال پیش، به جای پهنۀ آبی خلیج فارس، دشتی پهناور گسترده بود.

با انباشته شدن یخ در قطب‌ها، سطح آب اقیانوس‌ها بیش از ۱۰۰ متر پایین‌تر از امروز بود و بر اساس مطالعات دانشگاه بیرمنگام بستر خلیج فارس به پناهگاهی حاصلخیز برای انسان تبدیل شده بود.
دکتر پیتر اورپمن این «تلۀ اقلیمی» را واحه‌ای سرسبز در دل صحراهای خشک می‌داند. گروه‌های شکارچی-گردآورنده در کنار رودی که از دجله، فرات و کارون تشکیل شده و به تنگۀ هرمز می‌ریخت، سکونت داشتند.
نمودارهای تغییرات سطح دریا در پژوهش‌های ناسا نیز نشان می‌دهد که با گرم شدن زمین و ذوب یخ‌ها، آب پیشروی کرد و نرخ بالا آمدن آن به بیش از یک متر در سال رسید. این سیلاب، ساکنان را وادار به عقب‌نشینی به سمت دشت خوزستان و جنوب میانرودان کرد.

خلیج فارس گهوارۀ تمدن بوده و داستان سکونت در آن و فرار از خروش آب‌ها، ریشۀ کهن‌ترین استوره‌های بشری مانند طوفان بزرگ و بهشت عدن است.

1. Rose, J. I. Current Anthropology. (2010)
2. Uerpmann, H. P., Potts, D. T (2009)
3. Bailey, G. N., & Flemming, N. C. (2008)

@oldhistor