🔶 در پاسخ حقیقتگو

(تکه‌های شانزده تا بیست)

🖌 احمد کسروی

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 25ـ «خردهای بی‌فروغ و دلهای بیدرد» ، اینها سنگ راه رستگاریست (تکه‌ی 1 از 3)
چنانكه گفتم این را برای مثل یاد كردم. این نمونه‌ی نیكیست كه گاهی در یك توده چندین آلودگی بهم آمیزد و چاره بس سخت گردد. امروز هم چنان كسانی ـ چه درمیان دینداران و چه در دسته‌ی لگام‌گسیختگان ـ فراوانند و ما چون با آنان دچار می‌آییم از دشوارترین كارهاست كه براهشان آوریم ، و چون در اینجا گفتگو در پیرامون دین می‌باشد اینست تنها آلودگیهای دینداران را یاد می‌كنیم و از لگام‌گسیختگان بجای خود گفتگو خواهیم داشت. هستند كسانی كه چون در گوشه‌ی دیهی به یك گنبدی از آجر و كاشی رسند در برابر آن فروتنی از خود نمایند و گردن كج كرده به پرستش و نیایش پردازند و از یك مرده‌ی چند صد ساله ـ مرده‌ای كه نمی‌دانند كه بوده و چه بوده ـ گشایش كار طلبند. ولی همان كسان چون به نزد ما می‌رسند گردن می‌كشند و در برابر این سخنان ـ سخنانی كه بلندی نام خدا را از آن می‌خواهیم ، سخنانی كه رستگاری و رهایی شرق را نتیجه خواهد داد ـ خیره‌رویی می‌نمایند و نافهمیده بایراد برمی‌خیزند ، و چون پاسخ می‌شنوند و از سخن درمی‌مانند این زمان همچون كودكان رنجیدگی می‌نمایند و در اینجا و آنجا ببدگویی می‌پردازند. این كسان یكسو از خرد بیگانه‌اند و این بایشان بسیار دور می‌آید كه یك چیزی را با خرد بسنجند ، و یكسو نیز از غیرت و مردانگی بی‌بهره می‌باشند و درماندگی و گرفتاری توده را درنمی‌یابند و دربند هیچی نیستند.
بارها چنین كسانی نزد من آمده‌اند و من با همه‌ی دلبستگی كه برستگاری مردم می‌دارم ناگزیر شده‌ام از آنان چشم پوشم و دوری جویم. این چند ماه پیش رخ داده كه مردی بارها نزد من می‌آمد و پرسشهایی می‌كرد و پاسخهایی می‌شنید ، ولی هر پاسخی كه می‌شنید ایستادگی می‌نمود و تا راه را بروی خود بسته نمی‌دید بخاموشی نمی‌گرایید ، و آنچه این بار پرسیده و پس از ایستادگیهایی پذیرفته بود بار دیگر بازمی‌پرسید. من با این حال می‌شكیبیدم و با او راه می‌رفتم. آخرین بار كه آمد چنین گفت : بزیارت فلان امامزاده رفته بودم اینست دیر كردم. من خاموش ایستاده و سخنی نگفتم. باز به پرسشهایی پرداخت. به هر كدام پاسخ كوتاهی دادم و بگفتگو درنیامدم. گفت چه رو داده كه دلتنگ می‌باشید؟!.. گفتم چیزی رو نداده. چون پیاپی می‌پرسید و پافشاری می‌نمود گفتم بهتر است من نیز سخنی از شما پرسم : شما چه جدایی میانه‌ی مرده و زنده می‌گزارید؟!.. خواست مرا درنیافت و از پاسخ درماند. گفتم : اگر راستی را بخواهیم میانه‌ی مرده و زنده این جدایی هست كه از مرده هیچ كاری بر نخیزد. زیرا آنچه تن اوست خاك شده و نابود گردیده ، و آنچه روان اوست با اینجهانش پیوستگی نیست و كاری نتواند. ولی زنده چون زنده است كارهایی تواند. این جداییست كه میانه‌ی مرده و زنده می‌باشد. ولی می‌بینم شما وارونه‌ی آن را گرفته‌اید. زیرا می‌پندارید مردگان به هر كاری توانایند و آنها را بر زندگان برتری می‌نهید. یك مرده كه در زندگیش جز مردی همچون دیگر مردان نبوده پس از مرگش شما او را دست اندر كارهای خدایش می‌شمارید و بر سر گورش رفته و گردن كج ساخته آمرزش گناه و گشایش كار ازو می‌طلبید. تو می‌گویی بزیارت امامزاده فلان رفته بودم. من می‌پرسم آن امامزاده كیست؟!.. آیا در زندگیش چه برتری بر دیگران داشته است؟!.. خواهید گفت : پسر یا نوه‌ی امام بوده. می‌گویم : چه دلیل بر این سخن می‌دارید؟!.. این گنبدها كه در ایران بلند است در زیر بیشتر آنها جز فرمانروایان ستمگر و درویشان بیكاره نخوابیده‌اند ، و من گرفتم كه گفته‌ی تو درست باشد تازه چه خواهد شد؟!.. مگر پسر یا نوه‌ی امام دست اندر كارهای خدا تواند بود؟!. آیا او در زندگیش چنان كارهایی را می‌توانسته است؟!.. آیا با این بت‌پرستی است كه خود را دیندار و خداپرست می‌خوانی؟!.. تو خدا را كی شناخته‌ای تا او را بپرستی؟!..
سخنم را بریده سراسیمه‌وار چنین گفت : من كی ازو گشایش كار می‌خواستم و او را می‌پرستیدم؟!.. بر سر خاك مردگان رفتن ثوابست من نیز بر سر خاك او رفتم.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
12) آنتونيوس‌ ـ تکه‌ی 15

🔸 چون جشنها بپايان رسيد آنتونيوس پريني1 را براي نشيمن ببازيگران بخشيده خويشتن روانه‌ی آتن گرديد كه در آنجا تماشاي بازيها و ورزشهاي ديگري را بكند. كلئوپترا هميشه رشك آن داشت كه اوكتاويا در آتن احترام بزرگي از مردم ديده (آتنيان اوكتاويا را بسيار دوست مي‌داشتند) و اينبود كه درباره‌ی خود نيز چشم احترام بسياري را داشت. از اين جهت آتنيان باحترام برخاسته و دسته‌اي را بنمايندگي از خود نزد وي فرستادند و چون آنتونيوس زاده شده‌ی آنجا بود خود او نيز با همان نمايندگان بود و نزد كلئوپترا او از زبان مردم شهر سخن گفت. در همانجا آنتونيوس دستور به روم فرستاد كه اوكتاويا را از خانه‌ی او بيرون كنند. چنانكه گفته‌اند : اوكتاويا چون از آن خانه بيرون رفت از اينكه او باعث چنان جنگ بزرگي شده نالان و گريان همي‌بود و همه‌ی بچه‌هاي آنتونيوس نيز همراه وي بيرون رفتند. مگر پسر بزرگ فلويا2 كه اينزمان نزد پدر خود بود. روميان دلشان به آنتونيوس بيشتر مي‌سوخت تا به اوكتاويا. بويژه آنانكه كلئوپترا را ديده بودند و چنين مي‌گفتند كه هيچگونه برتري بر اوكتاويوس ندارد نه از جواني و نه از زيبايي.
چابكي آنتونيوس در كارهاي خود و آن ساز و برگ انبوه و سپاه بيشماري كه آماده مي‌نمود قيصر را تكان داد و او بيمناك شد مبادا جنگ در همان تابستان روي‌دهد. با آنكه او هنوز بآراستگي و ساز و برگ بسياري نياز داشت و از آنسوي روميان از پرداخت باج خودداري مي‌نمودند. زيرا بايستي مردم آزاد يك‌چهاريك از درآمد خود و بندگان آزاد شده يك‌هشتم از دارايي خود را بنام باج بپردازند و اين كار بر مردم بسيار گران مي‌آمد و ايستادگي در برابر آن مي‌نمودند و در همه جا بدشمني قيصر برخاسته بودند كه سراسر ايتاليا شوريده بود. اين را يكي از بزرگترين سهوهاي آنتونيوس شمرده‌اند كه در چنين هنگامي جنگ را دنبال نكرد و بدينسان مجال به قيصر داد كه كارهاي خود را بسامان آورده آماده‌ی جنگ شود. آنزمان كه مردم بايستي پول بپردازند سخت برآشفته بودند ولي چون پول را پرداختند بآرامي گراييدند. تيتيوس3 و پلانكوس4 كه دو تن مردي از بزرگان روم و دوست آنتونيوس بودند چون همراهي كلئوپترا را در جنگ شايسته نمي‌توانستند و در اين باره ايستادگي مي‌نمودند و كلئوپترا با آنان اهانت مي‌نمود از اين جهت از آنجا بيرون رفته نزد قيصر شتافتند و آنچه را كه از وصيتنامه‌ی آنتونيوس آگاهي داشتند باو بازنمودند. اين نوشته در دست دوشيزگان پرستار ويستا5 امانت بود. قيصر آن را طلبيده ولي دوشيزگان از دادن بازايستاده چنين پاسخ دادند كه خود قيصر برآمده برگيرد. قيصر نيز چنان كرده و آن نوشته را بدست آورده سراسر آن را بخواند و آن جاهايي را كه با مقصودش ارتباط داشت يادداشت كرده سناتوس را براي گفتگو درباره‌ی آن دعوت نمود كه در آنجا نوشته را آشكاره بخواندند. برخي نمايندگان از اين كار بددل شده دور از حق مي‌دانستند كه كسي را براي كارهايي كه بايد پس از مرگ وي كرده شود دنبال نمايند. قيصر پافشاري بيشتر درباره‌ی آن بخش وصيتنامه داشت كه مربوط به دفن آنتونيوس بود كه چه وصيت كرده بود كه اگرهم در روم بميرد او را با شكوه رسمي به فوروم6 برده سپس جنازه‌ی او را به الكساندريا نزد كلئوپترا بفرستند. كالويسيوس7 كه يكي از بستگان قيصر بود تهمتهاي ديگر بر آنتونيوس بست. از جمله اينكه او كتابخانه‌ی پرقاموس8 را كه داراي دويست‌هزار جلد كتاب گرانمايه است به كلئوپترا بخشيده. نيز او در يك مهماني بزرگي در روبروي گروه انبوهي بپا خاسته و خود را بپاي كلئوپترا ماليده و اين براي انجام يك نذر يا وعده‌اي بوده است. نيز مردم ايفسوس را ناگزير گردانيده كه كلئوپترا را ملكه‌ی خود بخوانند. نيز بارها در انجمنهاي عام كه پادشاهان و شاهزادگان در آنجا بوده‌اند بر روي لوحهاي بلوري يا مرمري پيامهاي عاشقانه نوشته و پيش او آورده‌اند و او آشكار و بي‌پروا آن پيامها را براي مردم خوانده. نيز بهنگامي كه فرنيوس9 كه مردي گرانمايه و در ميان روميان به شيوازباني شهرت داشت در انجمن داوري سخن مي‌رانده و چنين رويداده كه كلئوپترا بر روي تخت از آن نزديكي بگذشته آنتونيوس داوري را ناانجام گزارده و از ديوان برخاسته تا همراه كلئوپترا رفته او را بكوشك خود برساند.


1ـ Priene ديهي در آسياي كوچك.
2ـ Fulvia زن نخستين آنتونيوس.
3ـ Titius
4ـ Plancus
5ـ Vesta خداي مادينه كه روميان آن را خداي آتش مي‌دانستند و براي او پرستشگاهها برپا كرده شش دوشيزه براي پرستاري او برمي‌گماردند.
6ـ Forum جايي در روم كه بناي دولتي بوده و براي خطابه خواندن و گرد آمدن و مانند آنها بكار مي‌رفته است.
7ـ Calvisius
8ـ Pergamus شهري در آسياي كوچك كه كتابخانه‌ی بزرگي داشته است.
9ـ Furnius

🎵 کتاب گویای پندارها (ویرایش نو)

🔸 در پنج بخش

در کانال کتابخانه‌ی پاکدینی به نشانی زیر پراکنده شد :

https://t.me/kasravi_ahmad/706

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 25ـ «خردهای بی‌فروغ و دلهای بیدرد» ، اینها سنگ راه رستگاریست (تکه‌ی 2 از 3)
گفتم : خاموش باش. این شیوه‌ی همیشگی شماست كه چون در سخنی درماندید یك گام بازپس نشینید ، و بجای آنكه بخطای خود خَستُوان باشید و براه آیید این زمان رنگ دیگری بكردار و گفتار خود دهید. اگر خواست تو رفتن بر سر خاك مرده‌ای بوده به دو فرسخ راه پیمودن چه نیازی بوده؟!. مگر در پیرامون تهران گورستانی نیست؟!. اگر خواست تو آن بوده چرا بر سر خاك حاجی میرزا ابراهیم‌آقا نرفتی كه در راه این كشور جان باخته؟!. مگر ما از جای دوری آمده‌ایم و داستان این امامزاده‌ها و گنبدها را نمی‌دانیم و از پندارهایی كه زیارت‌روندگان درباره‌ی آنها می‌دارند آگاه نیستیم؟!. مگر آنچه را كه در كتابها درباره‌ی اینها نوشته‌اند و كارهای خدا را بدست آنها سپرده‌اند نمی‌شناسیم؟!.
وانگاه مگر گناه تو همین یكیست؟!. این تو نیستی كه تاکنون چند بار نزد من آمده‌ای و با آنكه در همه‌ی این نشستها یك سخن بیپا از من نشنیده‌ای و یك لغزش نگرفته‌ای و هر آنچه گفته‌ام با همه‌ی ایستادگیها كه نموده‌ای سرانجام پذیرفته‌ای ـ با این حال شكستی بخود راه نمی‌دهی و باز از در ایستادگی و برابری می‌آیی ، و آن گردن را كه صد بار در برابر این مرده و آن مرده كج ساخته در پیش من راست می‌داری و خیره‌رویی می‌نمایی؟!. این تو نیستی كه از بلندی نام خدا سخن می‌رانم تكانت نمی‌دهد ، و پراكندگی و درماندگی توده را یادآوری می‌كنم خونت بجوش نمی‌آید؟!. من نمی‌دانم تو درپی چه هستی و چه می‌خواهی و با چنین حالی آرزوی گفتگو از من می‌كنی. اینها را گفتم و از پیشم دورش راندم.
اینان از بس نكوهش نشنیده‌اند گستاخ شده‌اند و همه چیز را خوار می‌شمارند. خرد كه گرانمایه‌ترین داده‌ی خداست اینان آن را بهیچی نمی‌شمارند. آزادی كشور و گردنفرازی كه از گرانبهاترین چیزهاست اینان بآن ارجی نمی‌گزارند. آسایش زندگانی و آبادی و خرمی جهان كه آرزوی هر كس می‌باشد اینان آن را دشمن می‌دارند. از راستی‌پرستی بهره‌شان نمانده و از غیرت و مردانگی بیگانه شده‌اند و در جهان جز این آرزویی ندارند كه پندارهای بیهوده‌ای را كه فراگرفته‌اند از دست نهلند ، و چون بسیاری نیز از این راه نان می‌خورند اینست از همه‌چیز در این راه چشم می‌پوشند.
اینان كمتر یكی براه آیند و ما اگر این سخنان را می‌نگاریم نه از بهر آنان ، بلكه از بهر دیگرانست كه می‌خواهیم ایشان را بشناسند و از ایستادگی و دشمنی آنان دلسرد نباشند و ما می‌سپاریم كه تا می‌توانند با اینان بگفتگو نپردازند و بیهوده خود را به رنج نیندازند. چنانكه در جای دیگری گفته‌ایم كارهای جهان نه در دست این آلودگان بلكه در دست پاكدلان و غیرتمندان است.
شما برای آنكه اینان را نیك شناسید چنین انگارید در نشستی با آنان روبرو شده و درباره‌ی نگارشهای پیمان گفتگو می‌دارید. پیداست كه بكمتر یكی از آنها گردن خواهند گزاشت و بیگمان از درِ ستیزگی خواهند درآمد. كنون شما برای آزمایش از راه دیگری پیش آیید و چنین گویید : بسیار خوب ما اینها را می‌گزاریم كنار و همه را ناشنیده می‌انگاریم ، ولی بگویید چه باید كرد؟!. آیا خود شما باین پراكندگیها چه می‌گویید؟!.. آیا چاره باید كرد یا نه ؟ اگر چاره باید كرد بگویید راهش چیست؟!.. آیا مادّیگری كه امروز مایه‌ی گمراهی ملیونها جوانان شده شما چه پاسخی بآن می‌دارید؟!.. آیا این ناسازگاری كه میانه‌ی دین با دانشها پدید آمده شما چه چاره می‌اندیشید؟!.. به هر حال چه باید كرد و كه باید پیش افتد؟!.. اینها را بگویید و ایستادگی نمایید و پاسخ خواهید و در این هنگام است كه پی بدرون آنان خواهید برد. زیرا بیگمان هر یكی پاسخ بیهوده‌ی دیگری خواهد داد. یكی خواهد گفت : ای بابا مگر این دردها چاره پذیرد؟!.. دیگری خواهد گفت : خدا باید چاره كند ما چه كاره‌ایم؟!.. سومی خواهد گفت : من باید ایمان خود را نگه دارم و با دیگران چه كار دارم؟!..
پس از آن گرماگرم هیاهو باین پاسخهای سرد خواهند گرایید. زیرا كه آن هیاهو جز برای نگهداری راه روزی خودشان نبوده و اینان نه كسانیند كه غم توده خورند و دربند نیك و بد آنها باشند.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
12) آنتونيوس‌ ـ تکه‌ی 16

🔸 ولي چنين مي‌پنداشتند كه كالویسيوس بيشتر آن داستانها را از پيش خود مي‌سازد. بهرحال دوستان آنتونيوس بتكاپو افتاده در سراسر شهر مي‌دويدند و براي استواري كار او مي‌كوشيدند. نيز يكي را از ميان خود بنام گيمنيوس1 برگزيده نزد او فرستادند و از وي خواهش كردند كه هوشيار بوده كار را بآنجا نرساند كه سناتوس رأي بزيان او داده و او را دشمن كشور روم اعلان نمايد. ولي گيمنيوس چون به يونان رسيد در آنجا او را يك تن جاسوس اوكتاويا شماردند و اينبود كه درباره‌ی خوابهاي شبانه او را آماج همه‌ی ريشخندها و سرزنشها مي‌نمودند و هميشه در جايگاه پستش مي‌نشاندند. ليكن گيمنيوس بردباري كرده منتظر فرصتي بود كه با خود آنتونيوس در تنهايي گفتگويي كند. تا شبي در باده‌خواري ازو پرسيدند : آخر تو براي چه آمده‌اي؟ او پاسخ داد : من سخنان خود را براي هنگام هوشياري نگاه مي‌دارم. ولي يك جمله چه مست و چه هوشيار مي‌گويم و آن اينكه اگر كلئوپترا به مصر بازگردد همه‌ی كارها درست خواهد بود. از اين سخن آنتونيوس برو خشمناك گرديد و كلئوپترا چنين گفت : «گيمنيوس! براي تو بهتر است كه بيش از آنكه بزير شكنجه كشيده بشوي راز خود را بيرون بريزي!» چند روز پس از اين پيشامد گمينيوس فرصت بدست آورده جان خود را برداشته به روم گريخت. بسياري از هواداران آنتونيوس چون از دست چاپلوسيهايي كه به كلئوپترا مي‌شد سخت در آزار بودند و از آن چاپلوسان اهانتها مي‌ديدند ازو برگشته كنار رفتند كه يكي از آنان ماركوس سيلانوس2 و ديگري ديليوس3 تاريخنگار بود. ديليوس مي‌نگارد كه وي بر جان خود بيمناك بوده زيرا گلاوكوس4 طبيب خبر داده بود كه كلئوپترا قصد كشتن او را دارد و اين كينه آن جهت را داشت كه او گفته بود بهمراهان آنتونيوس باده‌ی ترشيده مي‌خورانند با آنكه در روم سارمنتوس5 غلام‌بچه‌ی قيصر فاليريا6 مي‌نوشد.
قيصر همينكه ساز جنگ را آماده كرد فرماني بيرون داد كه مضمون آن جنگ با كلئوپترا و خلع كردن آنتونيوس بود از اختياراتي كه آنها را بدست يك زني سپرده. هم در آنجا مي‌گويد كه به آنتونيوس درماني خورانيده‌اند و او هوش خود را باخته است. سرداراني كه روميان بايد با آنان روبرو گرديده جنگ نمايند جز از مارديون7 خواجه‌سراي و پوثنيوس8 و ايراس9 دختر مشاطه‌ی كلئوپترا و خارميون10 نخواهد بود ، زيرا اختيار همه‌ی كارها بدست اينان است.
بدين طرز شگفت‌آور جنگ اعلان گرديد و چون لشكرها و ساز و برگها در يكجا گرد آمد آنتونيوس كمتر از پانصد كشتي جنگي نداشت كه برخي از آنها داراي هشت يا ده رديف پارو بود و چندان آرايش كرده بودند كه تو گويي براي جشن فيروزي آماده گردانيده‌اند. سپاه او صدهزار پياده و دوازده‌هزار سواره بودند. گذشته از پادشاهان زيردست كه بسياري خودشان همراه بودند از قبيل : بوخوس11 شاه ليبوا و تاركوندموس12 ازآن كيليكياي بالا و آرخيلاوس13 ازآن كاپادوكيا و فيلادلفوس14 ازآن پافلاگونيا و مثراداتيس ازآن كوماگيني و سادالاس15 ازآن ثراك. بسياري نيز خودشان نيامده سپاه فرستاده بودند از قبيل : پولميون پادشاه پونتوس و مالخوس16 ازآن عربستان و هيرود17 ازآن جهودان و آمونتوس18 پادشاه لوكايونيا و گالانيا. همچنين پادشاه ماد دسته‌هايي بياري او فرستاده بود.
اما زور و سپاه قيصر دويست و پنجاه كشتي جنگي و هشتادهزار پياده و سواره‌اش باندازه‌ی سواره‌ی دشمن بود. خاك آنتونيوس از رود ايوفراتيس (فرات) و ارمنستان تا كنار درياي يونان و الوريا و خاك قيصر از الوريا تا اقيانوس غربي و بامتداد اقيانوس تاثوثكانا19 و درياي سيكيليا بود در آفريقا. قيصر همه‌ی كنارهاي دريا را كه در روبروي ايتاليا و گااول و اسپانيا نهاده در دست داشت و همه‌ی سرزمينهايي كه از كوريني20 يا ايثيوپيا21 مي‌كشد ازآن آنتونيوس بود.


1ـ Geminius
2ـ Marcus Silanus
3ـ Dellius
4ـ Glaucus
5ـ Sarmeutus مقصود از كلمه‌ی غلام‌بچه آن دسته‌ی پرستاراني كه در اندرون خانه‌هاي پادشاهان و توانگران كار مي‌كنند و خردسال مي‌باشند.
6ـ Faleria يك گونه باده‌ايست كه در روم بنيكي مشهور بوده.
7ـ Mardion
8ـ Pothinus
9ـ Iras خواهد آمد كه اين ايراس با خارميون همراه كلئوپترا خود را كشتند.
10ـ Charmion
11ـ Bocchus
12ـ Tarcondemus
13ـ Archelaus
14ـ Philadelphus
15ـ Sadalas
16ـ Malchus پيداست كه اين پادشاه ازآن آراميان بين‌النهرين يا ازآن نبطيان بوده و كلمه‌ی مالخوس رومي شده‌ی «ملخه» كه شكل ديگر كلمه‌ی «ملك» مي‌باشد كه اكنون در سرياني هم «ملخه» مي‌گويند.
17ـ Herod
18ـ Amyntus
19ـ Tuscan
20ـ Curene
21ـ Asthiopia مقصود حبشه است.

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 25ـ «خردهای بی‌فروغ و دلهای بیدرد» ، اینها سنگ راه رستگاریست (تکه‌ی 3 از 3)
از یكی از اینان در تبریز چنان پرسشی شده و چنین پاسخ داده : اسلام را بگوهر (اصل) خود بازمی‌گردانیم و چاره‌ی این دردها كرده شود. پرسنده گفته : بسیار خوب ، باز گردانید! ولی این كار را كی خواهید كرد؟!.. دوباره گفته : ما چشم براه خواهیم بود كه شما بچنان كاری برخیزید. مردی كه در هفتاد سالگی آلوده‌ی صوفیگری گردیده می‌خواهد اسلام را بگوهر خود بازگرداند. من چون این را شنیدم بیاد آن داستان افتادم كه در ده و اند سال پیش كه دولت رفتن به عراق را جلو گرفت و گفته می‌شد در آنجا وبا پیدا شده و در مرز برای كسانی كه بازمی‌گردند قرانتینه گزارده‌اند ، یكی از ملایان دلتنگی نموده می‌گفت : وباست آید و چاره‌اش كنند ، و دیگر جلوگیری از رفتن زوار و گزاردن قرانتینه برای چیست؟!.. بیچاره‌ی عامی چاره‌ی وبا را بسیار آسان می‌شمرد و از آنسوی این نمی‌دانست كه بهترین راه چاره‌ی آن بیماری همان جلوگیری از آمد و شد و گزاردن قرانتینه است.
این گونه پاسخها را ما همیشه شنیده‌ایم ، زمانی كه بكتابهای شاعران ایراد گرفته گفتیم آخر این یاوه‌بافیهای زمان مغول جز زیان چه سودی دارد كه شما برواج آنها می‌كوشید؟!.. و گفته‌های بیشرمانه‌ی آنان را یادآوری كردیم چنین گفتند : ما اینها را بدهاشان از نیكهاشان جدا سازیم ، این را گفتند و هیچ كاری نكردند و هنوز همان یاوه‌بافیها را با صد گفته‌های بیشرمانه كه میان خود دارد در دست می‌دارند. هنگامی كه باخبار زرارة و علقمه خرده گرفته گفتیم اینها رسواترین دروغها را دربر می‌دارد و بیشتر آنها با دانشها و با خرد ناسازگار است چنین پاسخ دادند : اینها راست و دروغش بهم آمیخته و ما راستیها را از دروغها جدا گردانیم ، این را گفتند و هیچ كاری نكردند و هنوز اگر پایش افتد همان خبرهای رسوا را بگوش مردم كشند و بازار خود را گرم سازند. درباره‌ی فلسفه و رمان و اروپاییگری نیز همین گونه بهانه‌ها آوردند.
باینان باید گفت : چرا این كارها را تاکنون نكرده‌اید؟! كنون نیز كی بچنان كاری خواهید برخاست ، و كدام كسان خواهند برخاست؟! آخر از سخن تنها كه نتیجه‌ای برنخیزد. باید كار و كوشش هم درپی آن باشد. ولی شما تنها باین بسنده می‌كنید كه در نشستی كه گفتگو بمیان می‌آید چنین بهانه‌ای پیش آورید و سپس بیكبار آن را فراموش سازید.
می‌پندارند بازگردانیدن اسلام بگوهر خود كار بس آسانیست كه هر كس آن را تواند ـ اسلامی كه از یكسو ده و بیست كوره‌راه در آن پدید آمده و راه خود آن بیكبار از میان رفته ، و از یكسو چندین بدآموزی از فلسفه و صوفیگری و باطنیگری بآن آمیخته و پاك درهم شده است. آری اگر از آرزو كاری ساخته بودی این گفته‌ها نیز معنایی داشتی. یكی بگوید : بازگردانیدن اسلام بگوهر خود بماند. شما از این هیاهوی ادبیات جلوگیری كنید ، یا بآن بدآموزیهای بیدینانه‌ی فلسفه یك پاسخی بنگارید ، یا از جلو صوفیگری درآیید ، یا بچاره‌ی درد مادّیگری بكوشید. اگر یكی از این كارها را توانستید توانیم باور كرد كه از دست شما كاری برآید. شاید خواهید گفت : ما را با اینها چه كار است و چنان خواهید خواست كه بی‌آنكه اینها را از میان بردارید اسلام را بگوهر خود بازگردانید. آری از كسانی كه معنی دین را ندانند و تنها بنام آن بسنده كنند چه شگفت كه چنان پندارند؟!
یك پستی كه از برخی از اینان پدیدار است آنكه همیشه می‌كوشند كار را بدشمنیها كشانند و بیش از همه به بیهوده‌گوییها می‌پردازند. من همه‌ی كوششم برآنست كه جلو پیكار و دشمنی گرفته شود و اینست همیشه سخن را باینجا می‌رسانم كه این دردهاست و می‌باید همگی در اندیشه‌ی چاره باشیم و همیشه برای هر سخن خود دلیل یاد نموده و بارها می‌گویم شما نیز اگر سخنی دارید بگویید و همواره می‌كوشم كه خودم را كنار گیرم و تاکنون نامی برای خود برنگزیده‌ام تا انگیزه‌ی رشک نباشد و همواره یادآوری می‌كنم كه خواست ما بلندی نام خدا و رهایی شرقیانست با اینهمه بدنهادانی همه می‌كوشند با خود من دشمنی نمایند و زباندرازیها كنند و همینكه در یك نشستی گفتگو بمیان آمد بسخنان بیهوده پردازند. در اینجاست كه می‌باید گفت : چه كند كژدم بدنهاد كه نیش نزند؟!. روزهایی كه در تبریز بودم با آنكه هر روز برای كارهای خودم بیرون می‌آمدم و همه مرا می‌دیدند باز دروغهایی می‌شنیدم كه فلان گزند بمن رسیده یا بهمان زیان پیش آمده است و چون به تهران بازگشته‌ام می‌شنوم یك رشته دروغهای دیگری در اینجا گفته شده.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
12) آنتونيوس‌ ـ تکه‌ی 17

🔸 آنتونيوس اينزمان چندان خود را بي‌اختيار ساخته و رشته‌ی اختيار را بدست كلئوپترا سپرده بود كه با آنكه زور و سپاه او در خشكي همه‌گونه برتري بر زور و سپاه دشمن داشت بپاس دلخواه كلئوپترا جنگ در آب را برگزيد. با آنكه مي‌ديد كه سركردگان او در سراسر يونان مردم بدبخت1 را بفشار گزارده هر مسافر و هر چهارپادار و هر برزگر و هر پسربچه را در كشتيها بكار برمي‌گمارند كه با اينهمه بيشتر كشتيهاي او پاروزن نداشت و يا مرداني كه نيازمند آنها بود بسيار كمتر داشت. ولي از آنسوي كشتيهايي قيصر نه براي بزرگي حجم يا از بهر زيبايي بيرون بلكه براي انجام كار ساخته شده كه بسيار چابك و سبك بود و هر يكي هر اندازه مرد كه نيازمند بود درون خود فراهم داشت. قيصر از تارنتوم يا برندسيوم كه مركز زور و سپاه او بود به آنتونيوس چنين پيغام فرستاد : جنگ را بتأخير نيانداز و با كشتيها و سپاهيان خود جلو بيا. من براي كشتيهاي تو بندرهاي ايمن و آزاد داده نيز براي پياده شدن سپاهيان زمين واگزار مي‌كنم و از كنار آب تا يك ميدان اسب زمينها را براي تاخت‌و تاز سوارگان بتو وامي‌گزارم. آنتونيوس با لحن دليرانه كه شيوه‌ی او بود پاسخ داد و با آنكه پيرتر از قيصر بود او را بجنگ تن به تن بخواند و سپس گفت : اگر او اين دعوت مرا نپذيرفت خوبست كه در دشت فارساليان2 كه قيصر بزرگ و پومپيوس با هم كارزار نمودند ما نيز بهم برسيم. ولي بهنگامي كه آنتونيوس در آكتيوم3 در آنجا كه اكنون شهر نيكوپوليس4 مي‌ايستد نشيمن گرفت قيصر فرصت بدست آورده درياي يونان را درنورديده و لشكر خود را بجايي در اپروس5 كه «توروني»6 (چمچه) ناميده مي‌شود رسانيده استوار بنشست پيرامونيان آنتونيوس سخت سراسيمه گرديدند زيرا سپاهيان خشكي اينان هنوز بسيار دور بود. ولي كلئوپترا ريشخند كرده مي‌گفت : «ترس بيشتر ما زماني خواهد بود كه قيصر چمچه را بدست بگيرد!»
چون فردا شد آنتونيوس كشتيهاي دشمن را ديد كه بسوي اينان روانه مي‌باشند و چون ترسيد كه از نداشتن مردان جنگي در كشتيهاي خود دشمن بر آنها دست يابد اينبود كه به پاروزنان ابزار جنگ داده و آنان را بر صفه‌ی كشتي آورده چنين وانمود كه جنگجوياني مي‌باشند و نيز پاروها را دستور داد چنان بگزارند كه تو گويي كشتيها آماده‌ی راه ايستاده. نيز كشتيها را از دو سوي تنگه‌ی اكتيوم بصف نهاد و روي آنان را بدشمن برگردانيد كه تو گويي پر از جنگجويان و آماده‌ی جنگ و كارزار مي‌باشند. قيصر فريب اين ساخته‌كاريها را خورده و بيمناك بازگشت. نيز آنتونيوس اين زيركي را نشان داد كه بدستياري خندقها و بندها آب را از دشمن بريد. با آنكه آب در آن پيرامون كمياب بود و اگر يافت مي‌شد آب پاكيزه نبود. نيز او برخلاف دلخواه كلئوپترا رفتار مردانه و پاكدلانه با دميتيوس7 كرد. بدينسان كه ديميتيوس كه دچار اندك تبي بود ببهانه‌ی هواخوري بكشتي كوچكي نشسته بسوي قيصر گريخت. آنتونيوس با همه‌ی خشمي كه از اين كار او گرفت همه‌ی ابزار و كالاي او را با كسان و دوستانش نزد وي فرستاد. دميتيوس تو گويي گرفتاري خود را بسزاي آن خيانت آشكار مي‌ساخت كه چند روز پس از آن پيشامد افتاده بمرد. از پادشاهان زيردست نيز آمونتاس و ديوتاروس8 بسوي قيصر رفتند و چون از اين ساز و برگ دريايي پياپي نوميديها نمودار مي‌شد و هر زمان دليل ديگر بر نافيروزي انجام آن بدست مي‌آمد آنتونيوس بار ديگر اميد بلشكرهاي خشكي بست و كانيديوس كه فرمانده لگيونها بود و آن نااميديها را در كار سپاه دريايي مي‌ديد اينزمان انديشه خود را تغيير داده مي‌گفت : بايد كلئوپترا را به مصر بازفرستاد و لشكرها را در خشكي به ثراكيا9 يا ماكيدوني كشيد و در آنجا در خشكي كارزار نمود.


1ـ اصل : «بدبخت مردم» که غلط چاپیست.
2ـ Pharsalia جايي در يونانستان در تسالي.
3ـ Actium
4ـ Nicopolis
5ـ Eprius جايي در يونانستان در جنوب ماكيدوني.
6ـ Toryne اين كلمه در يوناني بمعني چمچه مي‌باشد و عنوان شوخي كلئوپترا هم اين معني است.
7ـ Domitius
8ـ Diotarus
9ـ Thracia ثراكيا آنجاست كه اكنون روميلي ناميده مي‌شود.

✴️ نامه‌ای از یکی از خوانندگان و پاسخ به آن

🔸کوشاد تلگرام : نزدیک به سه هفته پیش نوشتاری درباره‌ی گزارشی از یک «کارناوال» آورده و داوری خود را نوشتیم.
نشانی نوشتار ما و خودِ گزارش و داوریهای ما اینهاست :
https://t.me/pakdini/10049
https://t.me/pakdini/10050
https://t.me/pakdini/10051
https://t.me/pakdini/10052

یکی از خوانندگان در پیرامون نمایشهای محرم شیعیان در همراهی با ما سخنان گله‌آمیزی رانده ولی داوری ما را درباره‌ی آن گزارش از راستی دور دانسته و چنین نوشته :
«... گزارش بی بی سی نیز جز انعکاس وضعیت عزاداری در ایران نیست. حتا به دگرگونه بودن عزاداری حکومتی و رسمی با عزاداری مردمان مستقل از حکومت نیز پرداخته که ریالی به آنها پرداخته نمی‌شود زیرا به سود حکومت ظالم سخن و شعار نمی‌دهند و بسا گفته‌ها بر علیه آن بر زبان میرانند. این کلیپ نمونه‌ی آن جمع شیعیان است».

یکی از یارانمان با این خواننده گفتگو کرده و به داوری او ایراد گرفته. چون این خوش‌باوری به بی‌بی‌سی و مانندگان آن را در دیگرانی هم دیده‌ایم برآن شدیم که آن بخش از پاسخ را که به این جستار بستگی دارد با اندک دیگری در زیر بیاوریم :

«بر خطایی دوست دلبند من!
نه این گزارش و نه هیچ‌یک از گزارش‌های بی‌بی‌سی ، هیچیک صرفاً «انعکاس» نیست. تک‌تک گزارش‌های بی‌بی‌سی و حتا شیوه‌ی خبرپراکنی این بنگاه ، بویژه بهنگام پخش گزارش‌ها و اخبار به زبان ملل مشرق زمین دقیقاً از روی برنامه‌های معین و با اهداف کاملاً مشخص ساخته و پرداخته می‌شوند. در این آمیغ[=حقیقت] جای کوچکترین گمان نیست و من می‌توانم آن را با صد دلیل و شاهد استوار به تو نشان دهم. به همین جمله‌ی خودت بنگر:
«...حتا به دگرگونه بودن عزاداری حکومتی و رسمی با عزاداری مردمان مستقل از حکومت نیز پرداخته که ریالی به آنها پرداخته نمی‌شود ...»
هیچ از خودت پرسیده‌ای :
به دولت فخیمه‌ی انگلستان چه مربوط که به «عزاداران حسینی» ریالی پرداخت نمی‌شود؟!
هیچ از خودت پرسیده‌ای :
آیا دولت جبار کنونی ایران که بیشینه‌ی بودجه‌ی کشور ایران را در راه پیشبرد شیعیگری خرج می‌کند ، چه نیاز به سیخونک و هل دادن دارد که «به عزاداران حسینی بودجه بده!»؟
هیچ از خودت پرسیده‌ای :
«با اینهمه گرفتاری‌ها و بدبختی‌ها که در کشور هست ، از گرانی و تورم گرفته تا کشته شدن جوانان ما در سوریه و عراق ، تا بدنام شدن ورزش کشور ، تا پایمال شدن حقوق زنان ، تا زندانی شدن وکیلانی که تنها جرمشان پاسداری از قانون ـ همین قانون‌های جمهوری اسلامی ـ بوده ، تا .... صدها بدبختی دیگر ، چه شده که بنگاه سخن پراکنی انگلستان انگشت بر «ریال نداشتن عزاداران حسینی» نهاده و برای ایشان دل می‌سوزاند؟!
برادر من!
آیا براستی این اندازه ساده‌اندیش هستی که نمیتوانی یک چیزهای بدین روشنی و سادگی را پی برده ، فریب‌شان را نخوری؟
برای آگاهی‌ات :
این شیوه‌ی «دلسوزی برای عزاداران» و «ستایش آیین‌های عزاداری» و «ستایش عرفان و شعر و ادبیات» و فریبها و نیرنگ‌های دیگر از این دست را سرویس‌های جاسوسی بیگانگان دست کم یک قرن بیشتر است که در مشرق زمین ـ ایران به شمار ـ بکار گرفته و همچنان بکار می‌گیرند».

راست است یا از بی بی سی شنیده ای؟!

✴️ حزب و گمراهیهای سیاسی
(تکه‌ی بیست‌ودوم)

🔶شانزده خواست آزادگان
(بخش چهارم)

🔸بند دوم ـ نشر معنی مشروطه درمیان توده و آماده گردانیدن مردم برای آن

هنگامی كه در ایران جنبش مشروطه‌خواهی برخاست می‌بایست كسانی بمیان مردم افتند و معنی درست مشروطه را كه همان «سررشته‌داری توده» است بآنان بفهمانند. زیرا مشروطه نچیزی است كه مردمان بخودشان آن را بفهمند و از چگونگیش آگاه گردند. ولی این كار در ایران كرده نشد ، بلكه تنها ببردن نام مشروطه اكتفا رفت و اینست انبوه مردم معنی درست آن را ندانستند و از اندازه‌ی ستودگی آن آگاهی نیافتند. بلكه می‌توان گفت كه شادروانان طباطبایی و بهبهانی كه در این راه از پیشگامان بودند خود معنی درست مشروطه را نمیدانستند و تنها خواست آنان این بود كه پادشاه خودسر نباشد و كارهای كشور در یك مجلس بشور آید ، و آنگاه درمیان دربار و توده یك قانونی حكمروا باشد. آنان از مشروطه بیش از این نمی‌فهمیدند و نمی‌خواستند. دیگر پیشروان نیز چنین می‌بودند و اینست چون می‌خواستند مشروطه را به نیكی ستایند از سودهای «شور» سخن میراندند و آیه‌ی «و امرهم شوری بینهم» بدلیل یاد میكردند.[1] همچنان مجاهدان كه آنهمه جانبازی در راه مشروطه نمودند انبوه آنان از معنی درست آن ناآگاه می‌بودند و آن جانفشانی را در راه «دادگری» (عدالت) و بآرزوی سرفرازی كشور و توده می‌نمودند وگرنه مشروطه را بمعنی سررشته‌داری توده نمی‌شناختند.

این گناه ایشان نبوده. چنانكه گفتم كسانی می‌بایست معنی درست این را بفهمانند و چنین كسانی نبوده‌اند و اگر بوده‌اند سود خود را در چنین كوشش ندیده‌اند. اینست نام مشروطه یكی از كلمه‌هاییست كه جز یك معنای مبهمی از آن در دلهای ایرانیان نتوان یافت و خود در نتیجه‌ی همان است كه ارجشناسی از آن نمی‌نمایند. بلكه كسانی تا می‌توانند از ریشخند و زباندرازی بازنمی‌ایستند. هنوز بسیاری از ملایان و دیگران در دشمنی با مشروطه و زباندرازی بآن پافشاری می‌نمایند.

🔸این یكی از درماندگیهای ایرانیان شده كه هر چیزی را كه میدارند و یا از دیگران میگیرند بمعنی درست آن پی نمی‌برند و تنها بیك معنی تاریكی از آن بس میكنند.

برای مثل تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، عقل [2] را یاد میكنم. شما هر یكی از اینها را بگیرید و از مردم درباره‌ی آن پرسشهایی كنید خواهید دید یك معنی روشنی از آن نمی‌فهمند. مثلاً اگر پرسید : تربیت چیست ، خواهید دید پاسخ میدهند : تربیت دیگر ، تربیت هم پرسیدن دارد؟!.

اگر نیك بسنجید خواهید دید هر كس دلخواه خود را تربیت می‌نامد ، مثلاً خواهر بزرگ بكوچكتر مشت میزند و میگوید : باید ترا تربیت كنم ، فلان نویسنده بمردم برتری می فروشد و میگوید باید این توده را تربیت كرد. فلان مرد در اتوبوس از دادن دهشاهی خودداری میكند و میگوید : مقصود پول نیست می‌خواهم شما را تربیت كنم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 236)

[1] : این معنی كردن غلط مشروطه هنوز در «جمهوری اسلامی» به همان صورت دنبال می‌شود : دمكراسی یعنی شور ، یعنی با مشورت كار كردن ، یعنی مجلس داشتن ، یعنی انتخابات برگزار کردن. (صرف نظر از اینكه صلاحیت نامزدهای نمایندگیش را 12 تن بی‌صلاحیت تشخیص دهند و برخی از مهمترین جایگاهها را نیز یکی بنام ولی فقیه انتصاب کند.)
بیجهت نیست با بودن شورای نگهبان ، ولی فقیه ، نظارت استصوابی در انتخابات ، نبود حزبهای رسمی ، آزاد نبودن جمعیتها و كوششهای حزبی ، خفقان و سانسور ، زیر نظر مقام رهبری بودن رادیو و تلویزیون و چیزهایی از اینگونه ، همچنان پیاپی گفته می‌شود : ایران «بهترین دمكراسی جهان» را دارد ، و از «مظاهر» آن اینكه تاكنون بیش از بیست انتخابات برگزار كرده‌ایم!
ولی اعتراضهای چشمگیری هم به این لافهای بزرگ نمی‌شود.

[2] : امروز یکی از آنها «جامعه‌ی مدنی» است و واژه‌هایی از اینگونه فراوانند که همه از آن یک معنی نمی‌فهمند مانند خردورزی و سکولاریزم.

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 26ـ شناختن نیك و بد را پایه‌هایی درباید
از چیزهایی كه میدان را به بدكاران فراخ گردانیده و زبانشان را باز ساخته جدا نبودن نیك از بد و شناخته نبودن آنهاست. زیرا اینان كه خود بگناهان زیان‌آور بزرگی برخاسته‌اند آنها را بد نمی‌شمارند و مردم نیز بدی آنها را درنمی‌یابند و اینست با همه‌ی گناهكاری خود را پاك می‌نمایند و بمردم از در پندآموزی و برتری‌فروشی درمی‌آیند و با پیشانی باز زبان گشاده بدیگران خُرده می‌گیرند. چه‌بسا رخ می‌دهد كه مردی كه گناه بس بزرگی را كرده آن را گناه نشمارده بدستاویز چیزهای خُردی زبان بنكوهش دیگران باز می‌دارد.
امروز شما چون نیك نگرید خواهید دید پایه‌ای برای نیك و بد میان مردم نمانده و هر گروهی چیزهایی را كه خود نمی‌پسندند یا می‌پسندند بد یا نیك می‌شمارند. روشنتر گویم جز از دیده‌ی سود و دلخواه خود داوری نمی‌نمایند. نیز خواهید دید هر زمان چیزهای دیگری بد یا نیك شمرده می‌شود و بهیاهو می‌افتد و سپس فراموش شده چیزهای دیگری بمیان می‌آید.
این خود گرفتاری بزرگیست كه نیك و بد بهم آمیخته و پایه‌ای برای شناختن آنها بازنمانده و با چنین حالی بسیار نابجاست كه ما از مردم چشم نیكی داریم. در جایی كه نیكیها شناخته نیست مردم چگونه توانند نیك باشند؟!
از روز نخست یكی از خواستهای ماست كه باین گرفتاری چاره نماییم و پایه‌ای برای نیك و بد گزاریم. این از كارهاییست كه باید دین انجام دهد. اینكه ما همیشه نام «آیین زندگانی» می‌بریم و آن را از دین می‌شماریم این بازنمودن نیك و بد بخشی از آن خواهد بود و ما باید جداگانه از آن گفتگو داریم لیكن در اینجا اندك سخنانی می‌آوریم تا بخواستی كه در این یک رشته گفتار دنبال می‌نماییم یاوری كند.

27ـ چهار سنجه [1] برای شناختن نیک و بد
باید دانست بنیك و بد از چند راه توان درآمد و از چند دیده در آن توان نگریست : یكی از دیده‌ی آزادگی و پاكی روان ، و دوم از دیده‌ی آرامش و سامان زندگانی ، و سوم از دیده‌ی پیشرفت كار جهان ، و چهارم از دیده‌ی پایداری كشور و سرفرازی توده. زیرا پاره‌ای بدیها آنست كه با پاكی روان نسازد و نشان پستی و آلودگی آن باشد و پاره‌ی دیگر سامان و آرامش زندگی را بهم زند و باز برخی كار جهان را از پیشرفت بازدارد و برخی مایه‌ی نابودی توده گردد. ما در گفتار خود همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید. ولی ما در اینجا بیشتر از بدیها سخن خواهیم راند و بشمردن نیكیها نخواهیم پرداخت.

[1] : سنجه = معیار ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
12) آنتونيوس‌ ـ تکه‌ی 18

🔸 زيرا ديكوميس1 پادشاه گتاي2 نيز وعده داده بود كه با سپاهي انبوه بياري شتابد. در انديشه‌ی او هيچگونه عيب نداشت كه دريا به قيصر واگزارده شود. زيرا قيصر در جنگهاي خود بر سر جزيره‌ی سيليكيا كه زمان درازي برپا بود مهارت بسيار در جنگ بر روي آب بدست آورده بود و از آنسوي بسيار بيخردانه بود كه آنتونيوس كه در جنگ در خشكي يگانه سردار ماهر زمان بود و آنهمه لشكرهاي انبوه ورزيده در كار جنگ خشكي زير فرمان داشت از آن مهارت خود و سپاهيانش استفاده نكرده و لشكريان را از هم پراكنده و دسته‌دسته در كشتيها جاي دهد و آن را بيكاره و ناسودمند گرداند. با اينهمه دليلها كلئوپترا سخن خود را درباره‌ی جنگ دريايي پيش برد و مقصود او از نخست آن بود كه همينكه جنگ در دريا آغاز شد و اندك نشاني براي شكست نمودار گرديد او روي برتافته بگريزد و هرگز انديشه‌ی فيروزمندي را نداشت.
از آنجا كه لشكرگاه آنتونيوس بود تا ايستگاه كشتيها در دريا دو ديوار درازي كشيده بودند و اين براي آن بود كه آنتونيوس ايمن و آسوده از ميان آنها آمد و رفت نمايد. يكي از چاكران اين خبر را به قيصر داده چنين گفت كه بآساني مي‌توان آنتونيوس را از ميان آن دو ديوار بربود و قيصر كمين براي اين كار برگماشت ولي كمين اندكي زودتر برجسته و مردي را كه پيشاپيش مي‌آمد گرفتند. خود آنتونيوس بدست نيافتاد و به هر سختي بود گريخته جان بدر برد.
و چون عزم را بر جنگ در روي آب استوار گردانيدند بهمه‌ی كشتيهاي مصري آتش زده تنها شصت كشتي را نگاهداشتند و از اينها نيز آنچه كه بهتر و بزرگتر بود برگزيده بيست‌هزار تن از جنگجويان درست‌ابزار و دوهزار تن از تيراندازان را در آنها جاي دادند. گفته‌اند در اينجا يكي از سركردگان پياده كه بارها در پيش روي آنتونيوس جنگ كرده و سراسر تن او پر از جاي زخمها بود روي باو كرده چنين گفت : «اي سردار! آيا از اين شمشيرهاي ما و زخمهاي تن ما چه دل‌آزردگي داشتي كه اكنون اختيار خود را باين چوبهاي پوسيده مي‌سپاري؟! بگزار مصريان و فنيگيان در دريا بجنگند و خشكي را بما بسپار كه خوب مي‌دانيم در آنجا كه ايستاده‌ايم جان باخته و يا دشمن را از جلو برداريم.» آنتونيوس پاسخي باو نداده ولي با نگاه خود و اشاره‌ی دست فهمانيد كه بايد دلير بوده دل آرام داشت و از جلو او برفت. گويا اينزمان اميد بسيار بفيروزي خود داشت. زيرا ناخدايان از او دستور مي‌خواستند كه بادبانهاي كشتيها را باز كنند ولي او اجازه نداده گفت : «ما بايد نگزاريم يك تن از دشمن جان بدر ببرد.3»
آن روز و سه روز ديگر پس از آن چون دريا سخت بهم خورده بود جنگي در ميانه‌روي نداد ولي روز پنجم چون دريا آرام بود جنگ آغاز گرديد. خود آنتونيوس بهمراهي پوبليكولا4 فرماندهي دست راست و كوئيليوس5 فرماندهي دست چپ را عهده‌دار شده ماركوس اوكتاويوس6 و ماركوس انستيوس7 در دل ايستادند. اما قيصر دست راست را با كريپا سپرده خويشتن عهده‌دار فرماندهي دست چپ گرديد. در خشكي فرمانده آنتونيوس كانيديوس و فرمانده قيصر تااورس8 بود. آنتونيوس بر كشتي كوچكي نشسته از اينجا بآنجا مي‌شتافت و بسپاهيان دل مي‌داد كه بروي كشتيهاي بزرگ و استوار خود پافشاري نمايند بدانسان كه در خشكي پافشاري مي‌كنند. بكشتيرانان دستور مي‌داد كه در برابر دشمن آرام بايستند بدانسان كه گويي لنگر انداخته‌اند و دهانه‌ی بندر را كه جايگاه تنگ و دشواري است پاسباني كنند. درباره‌ی قيصر گفته‌اند كه بامدادان هنوز روشني برنتافته از چادر خود بيرون آمده روانه‌ی لنگرگاه كشتيها گرديد و در راه كه مي‌رفت مردي را با خري ديد كه راه مي‌پيمود. ازو نامش را پرسيد و آن مرد چنين گفت : «نام خودم ايوتوخوس9 و نام خرم نيكون10 است.» قيصر شادمان گرديده و پس از جنگ هنگامي كه مي‌خواست از نوكهاي كشتيها نشان در آن جايگاه بنام يادگار فيروزي خود پديد آورد دستور داد كه پيكره‌اي هم براي آن مرد و خر او از برنز ساختند و در آنجا برگماشت. باري قيصر نخست بكشتيهاي ديگر خود سر زده سپس روانه‌ی دست چپ گرديد و چون كشتيهاي دشمن را مي‌ديد كه در تنگه‌ها آرام ايستاده‌اند چنانكه تو گويي لنگر انداخته‌اند سخت در شگفت شده او نيز كشتيهاي خود را بدوري يك ميل از آنها نگهداشت.


1ـ Dicomes
2ـ Cetae دسته‌ای از مردم باستان كه در اروپا نشيمن داشته‌اند ولي آنان را از تيره‌ی «سك» بشمار آورده‌اند.
3ـ مقصودش اينست كه چون بيشك ما فيروزي يافته و دشمن را خواهيم شكست كشتيها براي آنزمان حاضر باشد كه دنبالشان كرده نگزاريم يك تن بيرون برود.
4ـ Publicola
5ـ Cuelius
6ـ Marcus Octavius
7ـ Marcus Insteius
8ـ Taurus
9ـ Eytuchus كلمه‌اي است لاتيني بمعني نيكبخت.
10ـ Nicon كلمه‌ايست لاتيني بمعني فيروزمند و از اين معنيهاست كه قيصر پاسخ آن مرد را بفال نيك گرفته.