✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 41
پس از ده سال که سد ایراد بکیشها و باورهاشان گرفتهایم و پاسخی نتوانستهاند و از آن وحشیگریهای بسیار پست نیز که برانگیخته بودند سودی نبردهاند ، آخرین چارهی خود را در این دیدهاند که چنین جملههایی را برگزینند و نام «تناقض» بروی آنها گزارند و باری کاری انجام داده باشند ، و چون میدانستهاند که خوانندگانشان نیز از تیپ خودشانند که هیچگاه درپی راستیها نخواهند بود و جستجویی نخواهند کرد و همانکه نامش ایراد بنوشتههای ماست ، با دلخوشی خوانده دلهای خود را سرد خواهند گردانید ، باک از چیزی نداشتهاند. در سی و اند سال پیش داستان عامیانهای گویا در کتاب طاقدیس ملا احمد نراقی خواندهام که در اینجا بسیار بجاست.
میگوید : کسی را باغی میبود که هر شب دزد بآن میآمدی. یک شب نوکرش را فرستاد که در باغ باشد و دزد را بگیرد. نوکر رفت و پس از چند ساعتی شتابان آمد : «آقا دزد را گرفتم». پرسید : «گرفتی چه کردی؟». گفت : «با طناب بدرختی بستم و آمدم بشما آگاهی دهم». پرسید : «دستهایش هم بستی؟». گفت : «نبستم». گفت : «پس چه سودی دارد؟!.. تو که آمدی او هم خود را باز کرده گریخته است». نوکر از این سخن شرمنده گردید ، سر به پایین انداخت. ولی زود سر برافراشت و چنین گفت : «نه آقا ! نه! نگریخته است. او هم از ده ماست. چنانکه من نفهمیده بودم که دستهایش نیز ببندم ، او نیز نفهمیده است که چون دستهایش بسته نیست خود را بگشاید».
دوم : آنان بدفهمیهای خود را بدوش ما میاندازند. روشنتر گویم : سخنانی را که گفتهایم آنان معنایش نفهمیده از پندار خود معنایی دادهاند و سپس که ما خواست خود را روشن گردانیدهایم ، بجای آنکه به غلطفهمی خود پی برند ، میگویند اینها با آنکه از پیش گفته بودید «متناقض» است.
ما گفتهایم : «اسلام جاویدانست». آنان خواست ما را از اسلام و از جاویدانی آن نفهمیدهاند و در پندار خود معنای غلطی بگفتهی ما دادهاند و سپس که ما خواست خود را روشن گردانیدهایم و میگردانیم این بآنان گران میافتد و چون ایراد دیگری نمیتوانند گرفت نام «تناقض» بروی آنها میگزارند.
همینست حال دربارهی قرآن. ما گفتهایم : «قرآن کتاب آسمانیست» و آنان خواست ما را درنیافته و گفتههای ما را با آنچه در مغزهای خودشان میبوده سازش دادهاند و اکنون که ما سخنانی دربارهی قرآن میگوییم ، چون با بدفهمیهای خود ناسازگار مییابند ، «تناقض» میشمارند.
دربارهی اسلام ، ما روشن گردانیدهایم که دینها یک بنیاد میدارد که در همهی دینها یکیست ، و یک راه که در هر دینی جداست. باز روشن گردانیدهایم که ارج بیشتر را آن بنیاد دارد و این راه جز برای پیشرفت آن نمیباشد. باز روشن گردانیدهایم که ما چون «دین» میگوییم بیشتر زمان ، خواستمان همان بنیاد است و گاهی نیز این راه را خواهیم. بسته بزمینهی گفتگوست که کدام معنی خواسته شود. در این باره در کتاب «در پیرامون اسلام» سخنانی بسیار نوشته شده.
🔶 نشست پنجم 41
پس از ده سال که سد ایراد بکیشها و باورهاشان گرفتهایم و پاسخی نتوانستهاند و از آن وحشیگریهای بسیار پست نیز که برانگیخته بودند سودی نبردهاند ، آخرین چارهی خود را در این دیدهاند که چنین جملههایی را برگزینند و نام «تناقض» بروی آنها گزارند و باری کاری انجام داده باشند ، و چون میدانستهاند که خوانندگانشان نیز از تیپ خودشانند که هیچگاه درپی راستیها نخواهند بود و جستجویی نخواهند کرد و همانکه نامش ایراد بنوشتههای ماست ، با دلخوشی خوانده دلهای خود را سرد خواهند گردانید ، باک از چیزی نداشتهاند. در سی و اند سال پیش داستان عامیانهای گویا در کتاب طاقدیس ملا احمد نراقی خواندهام که در اینجا بسیار بجاست.
میگوید : کسی را باغی میبود که هر شب دزد بآن میآمدی. یک شب نوکرش را فرستاد که در باغ باشد و دزد را بگیرد. نوکر رفت و پس از چند ساعتی شتابان آمد : «آقا دزد را گرفتم». پرسید : «گرفتی چه کردی؟». گفت : «با طناب بدرختی بستم و آمدم بشما آگاهی دهم». پرسید : «دستهایش هم بستی؟». گفت : «نبستم». گفت : «پس چه سودی دارد؟!.. تو که آمدی او هم خود را باز کرده گریخته است». نوکر از این سخن شرمنده گردید ، سر به پایین انداخت. ولی زود سر برافراشت و چنین گفت : «نه آقا ! نه! نگریخته است. او هم از ده ماست. چنانکه من نفهمیده بودم که دستهایش نیز ببندم ، او نیز نفهمیده است که چون دستهایش بسته نیست خود را بگشاید».
دوم : آنان بدفهمیهای خود را بدوش ما میاندازند. روشنتر گویم : سخنانی را که گفتهایم آنان معنایش نفهمیده از پندار خود معنایی دادهاند و سپس که ما خواست خود را روشن گردانیدهایم ، بجای آنکه به غلطفهمی خود پی برند ، میگویند اینها با آنکه از پیش گفته بودید «متناقض» است.
ما گفتهایم : «اسلام جاویدانست». آنان خواست ما را از اسلام و از جاویدانی آن نفهمیدهاند و در پندار خود معنای غلطی بگفتهی ما دادهاند و سپس که ما خواست خود را روشن گردانیدهایم و میگردانیم این بآنان گران میافتد و چون ایراد دیگری نمیتوانند گرفت نام «تناقض» بروی آنها میگزارند.
همینست حال دربارهی قرآن. ما گفتهایم : «قرآن کتاب آسمانیست» و آنان خواست ما را درنیافته و گفتههای ما را با آنچه در مغزهای خودشان میبوده سازش دادهاند و اکنون که ما سخنانی دربارهی قرآن میگوییم ، چون با بدفهمیهای خود ناسازگار مییابند ، «تناقض» میشمارند.
دربارهی اسلام ، ما روشن گردانیدهایم که دینها یک بنیاد میدارد که در همهی دینها یکیست ، و یک راه که در هر دینی جداست. باز روشن گردانیدهایم که ارج بیشتر را آن بنیاد دارد و این راه جز برای پیشرفت آن نمیباشد. باز روشن گردانیدهایم که ما چون «دین» میگوییم بیشتر زمان ، خواستمان همان بنیاد است و گاهی نیز این راه را خواهیم. بسته بزمینهی گفتگوست که کدام معنی خواسته شود. در این باره در کتاب «در پیرامون اسلام» سخنانی بسیار نوشته شده.
✴️ زبان ایرانی 72
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ
كوششهاي ما را در زمينهي برانداختن عنوانها و لقبها همگي ميدانند و چون در اين زمينه بتازگي پيشرفتهايي شده از اينجا كساني پرسشهايي از ما ميكنند و ما چون علاقه باين موضوع داريم ميخواهيم در اين گفتار پاسخهايي را كه ميشايد باين پرسشها بنگاريم و آنچه را كه بايد گفت بگوييم :
1ـ آيا بروي پاكت چه بايد نوشت؟
كساني كه اين پرسش را ميكنند مقصودشان آنست كه آيا ميتوان كلمههاي سزاوار ديگري بجاي عنوانهاي پوچ بگزاشت؟... ميگويند : اگر تنها بنام بسنده كنيم چهبسا كه مايهي رنجش كساني باشد بويژه كه هنوز اين عادت بيكبار از ميان نرفته است و چشمها و گوشها باز نشده.
ميگوييم : بهتر از همه بسنده نمودن بنام است. و اينكه كساني از اين كار ميرنجند ما برآنيم كه اين رنجش جز از كساني بيخرد سر نخواهد زد و خود پيداست كه رنجش بيخردان درخور پروا كردن نيست.
با اينهمه اگر كساني بخواهند عبارتهايي را از قبيل : «دوست ارجمند» و «مرد آزاده» و «دانشمند گرانمايه» و «برادر گرامي» و مانند اينها ميتوان بكار برد. لكن در اين اندازه بايد اندازه نگاه داشت و پايبند درازي عبارت نبود. وانگاه بايد دربند راستگويي بود و مثلاً به هر ناداني «دانشمند گرانمايه» يا به هر چاپلوس فرومايه «آزادهمرد گرامي» ننگاشت.
اين سخن را نبايد فراموش كرد كه اين رويهكاريها هرچه كمتر بهتر. ما اگر براستي قدر يكديگر را ميشناسيم بايد آن را در رفتار و كردار خود نشان بدهيم نه در گفتار و زبان.
كساني هم بجاي «حضرت» و «جناب» و مانندهاي اينها كلمههاي فارسي از قبيل : «شت» و «تيمسار» و مانند آن بكار ميبرند ولي كار بسيار بيهوده و ناستودهايست. زيرا زشتي حضرت و جناب نه از راه عربي بودن آنهاست بلكه چون بيهوده و بيجا بكار ميرود از اين جهت ميخواهيم پرهيز از آنها بكنيم. شت و تيمسار هم اين حال را دارد.
گاهي نيز گفتگو از كلمههاي «خدمت» و «حضور» بميان ميآيد و كساني ميپرسند آيا ميتوان بجاي آنها كلمهي «بندگي» يا «پيشگاه» يا «آستان» نهاد؟! ميگوييم : چرا نميشود. ولي سودش چيست؟! آيا ما نامه را بخود كسان ميفرستيم يا بآستان و پيشگاه آنان؟! آخر از سادگي و راستي چه زياني ديدهايم كه اينهمه از آن گريزانيم و ميخواهيم خود را بكوچههاي ابوالچپ بزنيم؟! مگر تا كي ميتوان خود را پايمال اين نادانيها ساخت؟!
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ
كوششهاي ما را در زمينهي برانداختن عنوانها و لقبها همگي ميدانند و چون در اين زمينه بتازگي پيشرفتهايي شده از اينجا كساني پرسشهايي از ما ميكنند و ما چون علاقه باين موضوع داريم ميخواهيم در اين گفتار پاسخهايي را كه ميشايد باين پرسشها بنگاريم و آنچه را كه بايد گفت بگوييم :
1ـ آيا بروي پاكت چه بايد نوشت؟
كساني كه اين پرسش را ميكنند مقصودشان آنست كه آيا ميتوان كلمههاي سزاوار ديگري بجاي عنوانهاي پوچ بگزاشت؟... ميگويند : اگر تنها بنام بسنده كنيم چهبسا كه مايهي رنجش كساني باشد بويژه كه هنوز اين عادت بيكبار از ميان نرفته است و چشمها و گوشها باز نشده.
ميگوييم : بهتر از همه بسنده نمودن بنام است. و اينكه كساني از اين كار ميرنجند ما برآنيم كه اين رنجش جز از كساني بيخرد سر نخواهد زد و خود پيداست كه رنجش بيخردان درخور پروا كردن نيست.
با اينهمه اگر كساني بخواهند عبارتهايي را از قبيل : «دوست ارجمند» و «مرد آزاده» و «دانشمند گرانمايه» و «برادر گرامي» و مانند اينها ميتوان بكار برد. لكن در اين اندازه بايد اندازه نگاه داشت و پايبند درازي عبارت نبود. وانگاه بايد دربند راستگويي بود و مثلاً به هر ناداني «دانشمند گرانمايه» يا به هر چاپلوس فرومايه «آزادهمرد گرامي» ننگاشت.
اين سخن را نبايد فراموش كرد كه اين رويهكاريها هرچه كمتر بهتر. ما اگر براستي قدر يكديگر را ميشناسيم بايد آن را در رفتار و كردار خود نشان بدهيم نه در گفتار و زبان.
كساني هم بجاي «حضرت» و «جناب» و مانندهاي اينها كلمههاي فارسي از قبيل : «شت» و «تيمسار» و مانند آن بكار ميبرند ولي كار بسيار بيهوده و ناستودهايست. زيرا زشتي حضرت و جناب نه از راه عربي بودن آنهاست بلكه چون بيهوده و بيجا بكار ميرود از اين جهت ميخواهيم پرهيز از آنها بكنيم. شت و تيمسار هم اين حال را دارد.
گاهي نيز گفتگو از كلمههاي «خدمت» و «حضور» بميان ميآيد و كساني ميپرسند آيا ميتوان بجاي آنها كلمهي «بندگي» يا «پيشگاه» يا «آستان» نهاد؟! ميگوييم : چرا نميشود. ولي سودش چيست؟! آيا ما نامه را بخود كسان ميفرستيم يا بآستان و پيشگاه آنان؟! آخر از سادگي و راستي چه زياني ديدهايم كه اينهمه از آن گريزانيم و ميخواهيم خود را بكوچههاي ابوالچپ بزنيم؟! مگر تا كي ميتوان خود را پايمال اين نادانيها ساخت؟!
✴️ حقایق زندگی
(تکهی شستونهم)
🔶در پیرامون خرد
(بخش 1 از 2)
یكی از شگفتیها باید شمرد كه مردمان معنی خرد را نمیدانند و آن را نمیشناسند. «خرد» چیست؟ خرد گرانمایهترین گوهریست كه خدا بآدمیان داده كه بدستیاری آن نیك از بد ، راست از كج ، سود از زیان بازشناسند ، براهنمایی آن براستیها پی برند و معنی درست جهان و زندگی را بدانند. ولی جای افسوس است كه مردمان چنین گوهر گرانمایهای را نمیشناسند و از آن بهرهمندی نمیخواهند. داستان مردمان با این رفتارشان داستان راهروانیست كه در تاریكی شب راه میروند و یك چراغ تابانی را كه دارند بجای بهرهمندی از آن ، خاموشش میسازند و یا با كهنهپارههایی میپوشانند كه جلو روشناییش را گیرند.
در ایران خرد را نه تنها نمیشناسند و بكار نمیبرند ، دستههای بسیاری با آن دشمنی نمودهاند. كتابهای فارسی پر از نكوهش خرد است و صوفیان و خراباتیان و باطنیان و همچنین بسیاری از كیشها با آن دشمنی نشان دادهاند. در كتابهای صوفیان اینگونه جملهها فراوان است : «چون عقل راه بجایی نمیبُرد پای در راه سیر و سلوك نهادم و طالب كشف و شهود گردیدم» یا «چون بناخن خرد گره از كار نمیگشود دست در دامن عشق زدم».
مولوی میگوید :
عشق آمد عقل او آواره شد صبح آمد شمع او بیچاره شد
همو میگوید :
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بیتمكین بود
خراباتیان نیز همان راه را پیموده از خرد نكوهشها كردهاند. حافظ میگوید :
قیاس كردم و تدبیر عقل در ره عشق
چو شبنمی است كه در بحر میكشد رقمی
حسن صباح پیشوای باطنیان نیز همین راه را پیموده و سخنانی در كاستن از ارج خرد سروده.[1] همچنین كیشها ، هر كدام را كه میگیری از خرد گریزانند. این دستهها چون فریبنده و گمراه كننده بودهاند ناگزیر با خرد دشمنی نمودهاند. همچون دزدی كه از تابش ماه و روشنایی چراغ گریزان میباشد. فرقست میان آنكه كسانی در جستجوی راستیها باشند با آنانكه جز فریب مردم نخواهند. اینان فریب مردم را خواستهاند و نه شگفت است كه با خرد دشمنی نمودهاند. داستان اینان داستان آن چیتفروش كوچهگردیست كه نیمذرعی همراه نمیآورد و بزنان چنین میگفت : نیمذرعی چه میخواهد؟!. این نیمذرعیها درست نیست ، من با وجب بهتر ذرع میكنم. هر شش وجب من یك ذرع است.[2]
شما از صوفیان بپرسید : عشق چیست كه اینهمه بآن مینازید؟! اینهمه نامش میبرید؟! به كه یا به چه عشق میورزید؟!. میدانم خواهند گفت : عشق بخدا. میگویم شما خدا را چه پنداشتهاید كه باو عشق میورزید؟!.. شما اگر خدا را میشناختید بایستی او را بزرگ دارید ، بنیایش و پرستش پردازید ، نه اینكه عشق ورزید. آنگاه عشقورزی با خدا چیست؟!. چه كارهایی میكنید؟.. آیا نه آنست كه غزلها میسرایید و دف و نای مینوازید ، پای میكوبید ، دست میافشانید ، میچرخید ، میجهید ، نعرهها درمیآورید؟! آیا اینها نمیرساند كه شما سادهرویان را بجای خدا گرفتهاید و آنچه در دلهای شماست نه خداست؟!.. شما بنام «وحدت وجود» كه یك پندار بیپاییست بچنین نادانی افتادهاید و نام آن را «عشق بخدا» میگزارید.
جامی میگوید :
حسن خویش از روی خوبان آشكارا كردهای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كردهای
بهایی میگوید :
كاكل مشكین بدوش انداخته وز نگاهی كار عالم ساخته
پس از همه ، اگر این كار ، این عشقورزی خوبست دیگر چرا از خرد میگریزید؟!. خرد كه از كار خوب جلو نمیگیرد؟!. اگر خواستتان این است كه با عشق بجاهایی میرسید كه با خرد نتوان رسید ما میپرسیم دلیلش چیست؟!.. ما در شما یك چیزی كه راست بودن این دعوی را برساند نمییابیم. بزرگان شما كه هر یكی سالیان بسیاری را در آن راه خود بسر برده ما چون میسنجیم و میاندیشیم آنان را جز بیكارگانی نمییابیم. گذشتگان گذشتهاند. این قطبها و مرشدها كه امروز هستند و در تهران و شیراز و گناباد و مراغه و دیگر جاها میباشند چه سودی برای تودهی خود توانند رسانید؟! جنبش مشروطه آمد چه توانستند؟!. اروپاییگری سیلوار فراگرفت چه جلوگیری كردند؟!. بیدینی رواج یافت چه چاره اندیشیدند؟!.
یك مرشدی در تهران است. مرد بیخرد كتابی بشعر سروده و چاپ كرده و در آنجا ستایش از تیمور لنگ میكند و چنین میگوید :
رایت تیمور شه گوركان چون بجهان شد علم داستان
حكمش از ایوانگه كیهان گذشت معدلتش ز آدم و حیوان گذشت
پس از سالیان درازی كه چلهها بسر برده و بگفتهی خودش «مقامات پیموده» این اندازهی نافهمی اوست كه تیمور خونخوار را بدادگری میستاید و اینهمه گزافه میسراید.
چند سال پیش بشیراز رفتم و با یك قطبی دیدار كردم و دیدم همچون یك كودكی از فهم و خرد بیبهره است.
(تکهی شستونهم)
🔶در پیرامون خرد
(بخش 1 از 2)
یكی از شگفتیها باید شمرد كه مردمان معنی خرد را نمیدانند و آن را نمیشناسند. «خرد» چیست؟ خرد گرانمایهترین گوهریست كه خدا بآدمیان داده كه بدستیاری آن نیك از بد ، راست از كج ، سود از زیان بازشناسند ، براهنمایی آن براستیها پی برند و معنی درست جهان و زندگی را بدانند. ولی جای افسوس است كه مردمان چنین گوهر گرانمایهای را نمیشناسند و از آن بهرهمندی نمیخواهند. داستان مردمان با این رفتارشان داستان راهروانیست كه در تاریكی شب راه میروند و یك چراغ تابانی را كه دارند بجای بهرهمندی از آن ، خاموشش میسازند و یا با كهنهپارههایی میپوشانند كه جلو روشناییش را گیرند.
در ایران خرد را نه تنها نمیشناسند و بكار نمیبرند ، دستههای بسیاری با آن دشمنی نمودهاند. كتابهای فارسی پر از نكوهش خرد است و صوفیان و خراباتیان و باطنیان و همچنین بسیاری از كیشها با آن دشمنی نشان دادهاند. در كتابهای صوفیان اینگونه جملهها فراوان است : «چون عقل راه بجایی نمیبُرد پای در راه سیر و سلوك نهادم و طالب كشف و شهود گردیدم» یا «چون بناخن خرد گره از كار نمیگشود دست در دامن عشق زدم».
مولوی میگوید :
عشق آمد عقل او آواره شد صبح آمد شمع او بیچاره شد
همو میگوید :
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بیتمكین بود
خراباتیان نیز همان راه را پیموده از خرد نكوهشها كردهاند. حافظ میگوید :
قیاس كردم و تدبیر عقل در ره عشق
چو شبنمی است كه در بحر میكشد رقمی
حسن صباح پیشوای باطنیان نیز همین راه را پیموده و سخنانی در كاستن از ارج خرد سروده.[1] همچنین كیشها ، هر كدام را كه میگیری از خرد گریزانند. این دستهها چون فریبنده و گمراه كننده بودهاند ناگزیر با خرد دشمنی نمودهاند. همچون دزدی كه از تابش ماه و روشنایی چراغ گریزان میباشد. فرقست میان آنكه كسانی در جستجوی راستیها باشند با آنانكه جز فریب مردم نخواهند. اینان فریب مردم را خواستهاند و نه شگفت است كه با خرد دشمنی نمودهاند. داستان اینان داستان آن چیتفروش كوچهگردیست كه نیمذرعی همراه نمیآورد و بزنان چنین میگفت : نیمذرعی چه میخواهد؟!. این نیمذرعیها درست نیست ، من با وجب بهتر ذرع میكنم. هر شش وجب من یك ذرع است.[2]
شما از صوفیان بپرسید : عشق چیست كه اینهمه بآن مینازید؟! اینهمه نامش میبرید؟! به كه یا به چه عشق میورزید؟!. میدانم خواهند گفت : عشق بخدا. میگویم شما خدا را چه پنداشتهاید كه باو عشق میورزید؟!.. شما اگر خدا را میشناختید بایستی او را بزرگ دارید ، بنیایش و پرستش پردازید ، نه اینكه عشق ورزید. آنگاه عشقورزی با خدا چیست؟!. چه كارهایی میكنید؟.. آیا نه آنست كه غزلها میسرایید و دف و نای مینوازید ، پای میكوبید ، دست میافشانید ، میچرخید ، میجهید ، نعرهها درمیآورید؟! آیا اینها نمیرساند كه شما سادهرویان را بجای خدا گرفتهاید و آنچه در دلهای شماست نه خداست؟!.. شما بنام «وحدت وجود» كه یك پندار بیپاییست بچنین نادانی افتادهاید و نام آن را «عشق بخدا» میگزارید.
جامی میگوید :
حسن خویش از روی خوبان آشكارا كردهای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كردهای
بهایی میگوید :
كاكل مشكین بدوش انداخته وز نگاهی كار عالم ساخته
پس از همه ، اگر این كار ، این عشقورزی خوبست دیگر چرا از خرد میگریزید؟!. خرد كه از كار خوب جلو نمیگیرد؟!. اگر خواستتان این است كه با عشق بجاهایی میرسید كه با خرد نتوان رسید ما میپرسیم دلیلش چیست؟!.. ما در شما یك چیزی كه راست بودن این دعوی را برساند نمییابیم. بزرگان شما كه هر یكی سالیان بسیاری را در آن راه خود بسر برده ما چون میسنجیم و میاندیشیم آنان را جز بیكارگانی نمییابیم. گذشتگان گذشتهاند. این قطبها و مرشدها كه امروز هستند و در تهران و شیراز و گناباد و مراغه و دیگر جاها میباشند چه سودی برای تودهی خود توانند رسانید؟! جنبش مشروطه آمد چه توانستند؟!. اروپاییگری سیلوار فراگرفت چه جلوگیری كردند؟!. بیدینی رواج یافت چه چاره اندیشیدند؟!.
یك مرشدی در تهران است. مرد بیخرد كتابی بشعر سروده و چاپ كرده و در آنجا ستایش از تیمور لنگ میكند و چنین میگوید :
رایت تیمور شه گوركان چون بجهان شد علم داستان
حكمش از ایوانگه كیهان گذشت معدلتش ز آدم و حیوان گذشت
پس از سالیان درازی كه چلهها بسر برده و بگفتهی خودش «مقامات پیموده» این اندازهی نافهمی اوست كه تیمور خونخوار را بدادگری میستاید و اینهمه گزافه میسراید.
چند سال پیش بشیراز رفتم و با یك قطبی دیدار كردم و دیدم همچون یك كودكی از فهم و خرد بیبهره است.
حافظ كه آنهمه نام «عشق» را در شعرهای خود میبَرد شما جستجو كنید و بسنجید كه چه معنایی از آن میخواهد. اگر جستجو كنید خواهید دید خود نیز نمیداند كه چه معنایی از آن میخواهد. گاهی به پیروی از صوفیان «عشق بخدا» میخواهد ، و گاهی بشیوهی شاعران سخن از «خوبرویان» میراند ، و گاهی همان مستی و بیخردی را «عشق بخدا» میخواند. با چنین پریشانگویی ناگزیر بوده كه از خرد گریزان باشد و بنكوهشش زبان گشاید.
🔸همین گفتههای صوفیان و خراباتیان و پیرویهایی كه شاعران از آنان نمودهاند این تأثیر را بخشیده كه ایرانیان خرد را بسیار كوچك میشمرند كه نه تنها از آن بهرهمندی نمینمایند سخت خوارش نیز میدارند.
یكی از كشاكشها با ما همیشه در این زمینه است كه میتوان با خرد حقایق را دانست یا نه.
[1] : اصل : ستوده. که بیگمان لغزشست.
[2] : نیم ذرعی یك تكهی خطكش مانند ، كمابیش نیم متری ، بوده است. یك ذرع از چهار وجب اندکی بیشتر است. در كتاب «در پیرامون خرد» كه كامل شدهی این گفتارهاست همین مثل آمده و در آن چهار وجب گفته شده. بسا كه چهار برویهی شماره (4) نوشته شده بوده و حروفچین به اشتباه شش (6) خوانده و برویهی حرفی حروفچینی کرده.
🔸همین گفتههای صوفیان و خراباتیان و پیرویهایی كه شاعران از آنان نمودهاند این تأثیر را بخشیده كه ایرانیان خرد را بسیار كوچك میشمرند كه نه تنها از آن بهرهمندی نمینمایند سخت خوارش نیز میدارند.
یكی از كشاكشها با ما همیشه در این زمینه است كه میتوان با خرد حقایق را دانست یا نه.
[1] : اصل : ستوده. که بیگمان لغزشست.
[2] : نیم ذرعی یك تكهی خطكش مانند ، كمابیش نیم متری ، بوده است. یك ذرع از چهار وجب اندکی بیشتر است. در كتاب «در پیرامون خرد» كه كامل شدهی این گفتارهاست همین مثل آمده و در آن چهار وجب گفته شده. بسا كه چهار برویهی شماره (4) نوشته شده بوده و حروفچین به اشتباه شش (6) خوانده و برویهی حرفی حروفچینی کرده.
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 42
نام «اسلام» نیز همین حال را داشته. گاهی از آن بنیاد اسلام را خواستهایم. گاهی راهش خواستمان بوده. باید دید زمینهی گفتگو چه میبوده.
مثلاً ما در جایی که گفتهایم : «اسلام جاویدانست» بیگمان خواستمان بنیاد دین بوده. بدو دلیل :
1ـ نخست چنانکه گفتهایم : «تا آن روز یکی از نادانیها این میبود که میپنداشتند هر برخاستهای که برخاست ، بیهیچ پابندی بدین گذشته ، خود سخنان دیگری گوید و بنیاد دیگری گزارد. این پنداشتهی همهی مسلمانان میبود و اینکه «در جهان آمیغهایی هست که هر دینی باید پابستگی بآنها کند و بنیاد همهی دینها یکیست». چیزیست که باندیشهی آنان نرسیده بود. از اینرو با من از راه ایراد درآمده میگفتند : «شما دین تازهای میآورید ، اسلام را برمیاندازید» ، یا میپرسیدند : «در این دین تازهی شما خدا چگونه است؟.. آیا پیغمبر و امام هم خواهد داشت؟». کسانی از شما بیاد میدارند که یکی از همان تبریز چنین پرسشی کرده بود و من چون در نشستی خواندم یکی از یاران بشوخی چنین گفت : «پس باید در اندیشهی حضرت عباس و جناب علیاکبر نیز باشیم». دیگری پرسیده بود : «در این دین تازهی شما فشار قبر و سئوال نکیر و منکر هم هست؟..».
در برابر این پندارها بوده که ما گفتهایم : «دین تازهای نیاوردهایم». گفتهایم : «اسلام جاویدانست». گفتهایم : «اسلام را زنده خواهیم گردانید». از زمینهی گفتارها پیداست که چه معنایی را خواستهایم.
در همان پیمان و کتابهای دیگر بارها این سخن بمیان آمده : «دین نه چیزیست که کهن و نو گردد. همان دین کهنست ، راه را باید از سر گرفت». نمیدانم بدخواهان چرا این جملهها را نخواندهاند؟!. چرا اینها را بدیده نگرفتهاند؟!. راستست که ما در آن روز خواست خود را از این سخن روشن نگردانیدهایم و راستی آنست که نخواستهایم میدان چخشی نیز در این زمینه باز کنیم. هرچه هست گفتنی را گفتهایم.
2ـ ما از گام نخست همیشه گفتهایم که باین کوشش با خواست خدا برخاستهایم. همیشه گفتهایم که آنچه میخواهیم باید با نیروی خدایی انجام گیرد. از گام نخست آشکار میبوده که ما نمیخواهیم اسلام را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست بازگردانیم. آشکار میبوده که ما اسلام که میگوییم بنیاد آن دین را میخواهیم.
باشد که بگویند : «اسلام» باین معنی در جایی نیامده بوده تا مردم خواست شما را بدانند. میگویم : نیامدن در کار ما نتوانستی هَنایید. گذشته از آنکه «اسلام» در خود قرآن بهمین معنی بنیاد دین آمده است. در آنجا که میگوید : «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ»1 آیا در این آیه اسلام بِچه معنی است؟.. اگر بگویند : اسلام با خمس و زکات و حج و جهاد و نماز عربی و روزهی رمضان خواسته شده ، هرآیینه دروغست. زیرا در آنحال باید گفت دینهای موسا و عیسا و ابراهیم ، دین خدایی نبوده است. پس ناچارند که بگویند بنیاد دین خواسته شده.
جدایی در اینجاست که آنان همهی ارج را بهمان رویهی دین (یا راه آن) میگزارند و هر زمان نام دین یا اسلام میشنوند آن را بیاد میآورند. در حالی که ما (و همچنین قرآن) بیشتر ارج را به بنیاد دین که شناختن جهان و دانستن آمیغهای زندگانی و کوشیدن به نیکوکاری و زیستن بآیین خردمندانه است میگزاریم و بیشتر زمان این معنی را میخواهیم. آنان چون نخست خواست ما را نفهمیده گفتههامان را بمعنی دیگر گرفتهاند و امیدهای دیگر بستهاند ، اکنون که بآن امیدها نمیرسند آن را «تناقض» مینامند. در اینجاست که میگوییم نافهمیهای خود را بدوش ما میاندازند.
1ـ دین در نزد خدا تنها اسلامست. [سورهی آل عمران (3) آیهی 19]
🔶 نشست پنجم 42
نام «اسلام» نیز همین حال را داشته. گاهی از آن بنیاد اسلام را خواستهایم. گاهی راهش خواستمان بوده. باید دید زمینهی گفتگو چه میبوده.
مثلاً ما در جایی که گفتهایم : «اسلام جاویدانست» بیگمان خواستمان بنیاد دین بوده. بدو دلیل :
1ـ نخست چنانکه گفتهایم : «تا آن روز یکی از نادانیها این میبود که میپنداشتند هر برخاستهای که برخاست ، بیهیچ پابندی بدین گذشته ، خود سخنان دیگری گوید و بنیاد دیگری گزارد. این پنداشتهی همهی مسلمانان میبود و اینکه «در جهان آمیغهایی هست که هر دینی باید پابستگی بآنها کند و بنیاد همهی دینها یکیست». چیزیست که باندیشهی آنان نرسیده بود. از اینرو با من از راه ایراد درآمده میگفتند : «شما دین تازهای میآورید ، اسلام را برمیاندازید» ، یا میپرسیدند : «در این دین تازهی شما خدا چگونه است؟.. آیا پیغمبر و امام هم خواهد داشت؟». کسانی از شما بیاد میدارند که یکی از همان تبریز چنین پرسشی کرده بود و من چون در نشستی خواندم یکی از یاران بشوخی چنین گفت : «پس باید در اندیشهی حضرت عباس و جناب علیاکبر نیز باشیم». دیگری پرسیده بود : «در این دین تازهی شما فشار قبر و سئوال نکیر و منکر هم هست؟..».
در برابر این پندارها بوده که ما گفتهایم : «دین تازهای نیاوردهایم». گفتهایم : «اسلام جاویدانست». گفتهایم : «اسلام را زنده خواهیم گردانید». از زمینهی گفتارها پیداست که چه معنایی را خواستهایم.
در همان پیمان و کتابهای دیگر بارها این سخن بمیان آمده : «دین نه چیزیست که کهن و نو گردد. همان دین کهنست ، راه را باید از سر گرفت». نمیدانم بدخواهان چرا این جملهها را نخواندهاند؟!. چرا اینها را بدیده نگرفتهاند؟!. راستست که ما در آن روز خواست خود را از این سخن روشن نگردانیدهایم و راستی آنست که نخواستهایم میدان چخشی نیز در این زمینه باز کنیم. هرچه هست گفتنی را گفتهایم.
2ـ ما از گام نخست همیشه گفتهایم که باین کوشش با خواست خدا برخاستهایم. همیشه گفتهایم که آنچه میخواهیم باید با نیروی خدایی انجام گیرد. از گام نخست آشکار میبوده که ما نمیخواهیم اسلام را بدانسان که فهمیدهی دیگرانست بازگردانیم. آشکار میبوده که ما اسلام که میگوییم بنیاد آن دین را میخواهیم.
باشد که بگویند : «اسلام» باین معنی در جایی نیامده بوده تا مردم خواست شما را بدانند. میگویم : نیامدن در کار ما نتوانستی هَنایید. گذشته از آنکه «اسلام» در خود قرآن بهمین معنی بنیاد دین آمده است. در آنجا که میگوید : «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ»1 آیا در این آیه اسلام بِچه معنی است؟.. اگر بگویند : اسلام با خمس و زکات و حج و جهاد و نماز عربی و روزهی رمضان خواسته شده ، هرآیینه دروغست. زیرا در آنحال باید گفت دینهای موسا و عیسا و ابراهیم ، دین خدایی نبوده است. پس ناچارند که بگویند بنیاد دین خواسته شده.
جدایی در اینجاست که آنان همهی ارج را بهمان رویهی دین (یا راه آن) میگزارند و هر زمان نام دین یا اسلام میشنوند آن را بیاد میآورند. در حالی که ما (و همچنین قرآن) بیشتر ارج را به بنیاد دین که شناختن جهان و دانستن آمیغهای زندگانی و کوشیدن به نیکوکاری و زیستن بآیین خردمندانه است میگزاریم و بیشتر زمان این معنی را میخواهیم. آنان چون نخست خواست ما را نفهمیده گفتههامان را بمعنی دیگر گرفتهاند و امیدهای دیگر بستهاند ، اکنون که بآن امیدها نمیرسند آن را «تناقض» مینامند. در اینجاست که میگوییم نافهمیهای خود را بدوش ما میاندازند.
1ـ دین در نزد خدا تنها اسلامست. [سورهی آل عمران (3) آیهی 19]
✴️ زبان ایرانی 73
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ
2ـ آيا نامه را با چه عنواني آغاز كنيم؟..
ميگويند : اينكه شما «قربانت گردم» و «برخیت[=قربانت] شوم» و مانندهاي آن را نكوهش مينماييد پس ما نامهي خود را با چه عنواني آغاز كنيم؟.
ميگوييم : با آن عنواني كه مردمان ديگر ميكنند! با آن عنواني كه گفتگو را آغاز ميكنيد! «برادر مهربانم» ، «دوست ارجمندم» ، «همسر گراميام» ، «آقاي فلان» ، «خانم بهمان» صدها از اينگونه عنوانها كه داريم و در گفتگوها بكار ميبريم و ميتوانيم در نامهنگاري نيز همانها را بكار بريم.
آيا «قربانت گردم» و «فدايت شوم» و «تصدقت گردم» چه سودي را دربر داشت كه ما اگر آنها را بكار نبريم ، بيبهره از آن سود خواهيم بود؟! آيا جز دروغ و دورويي و چاپلوسي معناي ديگري بر آنها ميتوان پنداشت؟!
روزگاري خردها پست بوده و زبوني و گرفتاري ايرانيان را ببدترين حالي انداخته بوده. روزگاري اگر «شتر» را «نفر» نمينوشتند خطاي مهمي بشمار ميرفت. در آن روزگار چنين نارواييها رواج گرفته و بايستي هم بگيرد. ولي امروز در اين دورهي جنبش و تكان باز هم بايد دربند آن عنوانهاي ياوه و بيجا بود؟!
آيا شرمآور نيست كه كسي هر روز بيست بار خود را قرباني اين و آن سازد؟! آيا دور از آزرم نيست كه كساني كه بر سر دو قران سر و كلهي يكديگر را ميشكنند بيكديگر «قربانت شوم» بنويسند؟!
دريغا در سال گراني آنهمه مردم از گرسنگي مُردند و ما ديديم كه نزديكترين خويشان و دوستان ايشان پرواي مرگ آنها را نكردند و هر يكي آذوقهي چند ماهه براي خود تهيه نمودند بلكه ديديم كه پدر نان پسر را از دستش ربوده او را بدست مرگ كبود سپرد با اين حال آيا زشتي ندارد كه روزانه هزارها بلكه ميليونها عبارت «قربانت شوم» و «فدايت گردم» بكار رود؟!
آن ناداني كه اين زشتيها را «ادب» ميشمارد چرا اين نميفهمد كه لابه و دروغ بيجا بدترين بيادبي است. اگر كسي درپي ادب باشد چگونه هر روز باين و آن دشنام ميدهد و از اين و آن دشنام ميشنود و هرگز رنگ رخسارش تغيير نمييابد؟!
اين بتازگي روي داده كه روزنامه يا ماهنامهنويسي كه يك تومان وجه اشتراك از كسي طلب داشته سه بار باو نامهي «روحي فداك» نوشته و سخت طلبكاري نموده آن شخص ميگويد : «آقا بجاي آنكه سه بار روح خود را فداي من بسازي اين يك تومان را فدا ساز و تا اين اندازه بر من سختگيري نكن! آخر مگر روح تو ارزش يك تومان را ندارد؟!».
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ
2ـ آيا نامه را با چه عنواني آغاز كنيم؟..
ميگويند : اينكه شما «قربانت گردم» و «برخیت[=قربانت] شوم» و مانندهاي آن را نكوهش مينماييد پس ما نامهي خود را با چه عنواني آغاز كنيم؟.
ميگوييم : با آن عنواني كه مردمان ديگر ميكنند! با آن عنواني كه گفتگو را آغاز ميكنيد! «برادر مهربانم» ، «دوست ارجمندم» ، «همسر گراميام» ، «آقاي فلان» ، «خانم بهمان» صدها از اينگونه عنوانها كه داريم و در گفتگوها بكار ميبريم و ميتوانيم در نامهنگاري نيز همانها را بكار بريم.
آيا «قربانت گردم» و «فدايت شوم» و «تصدقت گردم» چه سودي را دربر داشت كه ما اگر آنها را بكار نبريم ، بيبهره از آن سود خواهيم بود؟! آيا جز دروغ و دورويي و چاپلوسي معناي ديگري بر آنها ميتوان پنداشت؟!
روزگاري خردها پست بوده و زبوني و گرفتاري ايرانيان را ببدترين حالي انداخته بوده. روزگاري اگر «شتر» را «نفر» نمينوشتند خطاي مهمي بشمار ميرفت. در آن روزگار چنين نارواييها رواج گرفته و بايستي هم بگيرد. ولي امروز در اين دورهي جنبش و تكان باز هم بايد دربند آن عنوانهاي ياوه و بيجا بود؟!
آيا شرمآور نيست كه كسي هر روز بيست بار خود را قرباني اين و آن سازد؟! آيا دور از آزرم نيست كه كساني كه بر سر دو قران سر و كلهي يكديگر را ميشكنند بيكديگر «قربانت شوم» بنويسند؟!
دريغا در سال گراني آنهمه مردم از گرسنگي مُردند و ما ديديم كه نزديكترين خويشان و دوستان ايشان پرواي مرگ آنها را نكردند و هر يكي آذوقهي چند ماهه براي خود تهيه نمودند بلكه ديديم كه پدر نان پسر را از دستش ربوده او را بدست مرگ كبود سپرد با اين حال آيا زشتي ندارد كه روزانه هزارها بلكه ميليونها عبارت «قربانت شوم» و «فدايت گردم» بكار رود؟!
آن ناداني كه اين زشتيها را «ادب» ميشمارد چرا اين نميفهمد كه لابه و دروغ بيجا بدترين بيادبي است. اگر كسي درپي ادب باشد چگونه هر روز باين و آن دشنام ميدهد و از اين و آن دشنام ميشنود و هرگز رنگ رخسارش تغيير نمييابد؟!
اين بتازگي روي داده كه روزنامه يا ماهنامهنويسي كه يك تومان وجه اشتراك از كسي طلب داشته سه بار باو نامهي «روحي فداك» نوشته و سخت طلبكاري نموده آن شخص ميگويد : «آقا بجاي آنكه سه بار روح خود را فداي من بسازي اين يك تومان را فدا ساز و تا اين اندازه بر من سختگيري نكن! آخر مگر روح تو ارزش يك تومان را ندارد؟!».
✴️ حقایق زندگی
(تکهی هفتادم)
🔶در پیرامون خرد
(بخش 2 از 2)
شگفتتر آنكه دانشهای اروپا نیز خرد را باین معنی كه ما میگوییم (داور نیك و بد و راست و كج) نمیشناسند و از بودن چنین نیرویی در آدمی ناآگاهی مینمایند. اینست در ایران یك دسته نیز از این راه با خرد ناآشنایی مینمایند و آن را خوار میدارند.
داروین دانشمند بنام انگلیسی در نوشتههای خود نام خرد میبرد. ولی آن را بمعنی اندیشه میگیرد. همچنان در روانشناسی نام خرد میبرند ، ولی آن را باین معنی نمیشناسند.
این دانشها چون آدمی را همین كالبد مادی میشناسند و بنیروی دیگری باور ندارند و فهم و اندیشه و دریافت و اینگونه چیزها همه را نتیجهی ساختمان مغزی میدانند ، از اینرو میگویند هر كس چون ساختمان مغزش جداست فهم و اندیشهاش نیز جدا میباشد. مثلاً یك كسی شعر را دوست میدارد و دیگری از آن بدش میآید. این نتیجهی تفاوتی است كه در ساختمان مغزی ایشان است ، نه اینكه شعر براستی نیك یا بد باشد ، نه اینكه یك نیرویی در آدمی برای شناختن نیك و بد باشد.
لیكن خوانندگان میدانند كه ما بیپایی این عقیده را بازنموده این روشن گردانیدهایم كه آدمی تنها این كالبد مادی نیست و یك دستگاه دیگری درو بنام روان میباشد كه خرد از بستگان آنست. برای آنكه دانسته شود خرد به چه چیز میگوییم باید مثلی یاد كنیم :
شما میشنوید كه در یونان باستان دمكراسی (یا سررشتهداریِ توده) جریان داشته. این سخن را میشنوید ، و فرامیگیرد ، و میفهمید كه [این] سررشتهداری چیست و چگونه میباشد ، و میاندیشید كه سررشتهداری توده كه امروز در ایران و در بسیاری از كشورهای اروپا و امریكا روانست از یونانیان گرفته شده ، و سپس موضوع را بداوری خرد سپرده میدانید كه این سررشتهداری توده بهترین شكل حكومت میباشد. در اینجا شما چند كار را پی هم كردهاید : شنیدن ، فراگرفتن ، فهمیدن ، اندیشیدن ، در نیك و بدش داوری نمودن. اینها هر یكی نیروی دیگری میباشد و خرد آن آخرین را كه شناسندهی نیك و بد است میگوییم.
این نیرو بیگمان در همگی هست ، و بیگمان در همگی یكسان كار میكند. به اینمعنی یك چیزی كه بد است همگی آن را بد میدانند ، یك چیز كه نیكست همگی آن را نیك میشناسند. مثلاً دزدی بد است و هرآینه همگی آن را بد میشمارند. آن كسی كه دزدی میكند خود او نیز دزدی را نیك نمیشناسد و اینست اگر با دزد دیگری برخورد كند او را خوار میدارد و ارزشی باو نمیگزارد.
پس گفتن اینكه نیك و بدی نیست و این نیك و بدها درمیان مردم نتیجهی جداییایست كه در ساختمانهای مغزهاست بیپاست. این خود لغزش دیگری از فلسفهی مادی میباشد. برای آنكه لغزش این دانشمندان بخودشان آشكار گردد بجملههای پایین نیز میپردازم :
چنانكه گفتهایم این فیلسوفان میگویند سرچشمهی همهی جنبشها كه از جانداران (چه از جانوران و چه از آدمیان) دیده میشود «خودخواهی» است. هر یكی از آنان تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و اینست بآن جنبش میپردازد. ما نیز میگوییم این سخن دربارهی جانوران و همچنین دربارهی سرشت تن و جان آدمی راست است. ولی دربارهی سرشت روان و كارهای آن راست نمیباشد. اكنون برای آنكه دانسته شود كه این خرد یا داور نیك و بد كه ما در آدمی نشان میدهیم یك چیز مادی نمیباشد و بساختمان مغز ارتباط ندارد باید بیاد آورد كه داوریهای خرد تابع خودخواهی نیست و چه بسا بزیان خود آدمی داوری میكند. مثلاً شما پولی از كسی در نزد خود دارید و از آن كس رنجیدگی دیدهاید و این است دلتان میخواهد كه آن پول را باو ندهید و شما نیز او را برنجانید. ولی خرد بشما میگوید این ناراستیست ، و شما را وامیدارد كه پول را باو بازدهید. چنین نیرویی در همه كس هست و باز میگویم كه ربطی بساختمان مغز ندارد.
بسیاری از آنانكه خرد را نمیپذیرند چنین میگویند : اگر یك چنان نیرویی در آدمیان هست و در همگی آنان بیكسان داوری میكند ، پس این اختلاف و كشاكش درمیان آدمیان از كجاست؟! برخی از آنان گاهی چنین عنوان میكنند : «فلاسفه كه اعقل كسانند باهم اختلاف كردهاند با اینحال شما چگونه میگویید كه باید همهی مردمان را بیک راه آورد و اختلاف را از میان ایشان برداشت»؟.
میگویم : اختلاف و كشاكش درمیان مردم از آنست كه بیشتر آنان خرد را بكار نمیبرند. همان فلاسفه كه شما «اعقل كسان» میخوانید خرد را بیكبار كنار نهادهاند. برای آنكه موضوع نیك روشن گردد باید دانست كه آدمی گذشته از فهم و اندیشه و خرد یك رشته نیروهای دیگری نیز ، از پندار و گمان و انگار و هوس و تعصب و رشك و كینه و مانند اینها را دارا میباشد ، و این اختلافها نتیجهی آنهاست نه نتیجهی خردها.
(تکهی هفتادم)
🔶در پیرامون خرد
(بخش 2 از 2)
شگفتتر آنكه دانشهای اروپا نیز خرد را باین معنی كه ما میگوییم (داور نیك و بد و راست و كج) نمیشناسند و از بودن چنین نیرویی در آدمی ناآگاهی مینمایند. اینست در ایران یك دسته نیز از این راه با خرد ناآشنایی مینمایند و آن را خوار میدارند.
داروین دانشمند بنام انگلیسی در نوشتههای خود نام خرد میبرد. ولی آن را بمعنی اندیشه میگیرد. همچنان در روانشناسی نام خرد میبرند ، ولی آن را باین معنی نمیشناسند.
این دانشها چون آدمی را همین كالبد مادی میشناسند و بنیروی دیگری باور ندارند و فهم و اندیشه و دریافت و اینگونه چیزها همه را نتیجهی ساختمان مغزی میدانند ، از اینرو میگویند هر كس چون ساختمان مغزش جداست فهم و اندیشهاش نیز جدا میباشد. مثلاً یك كسی شعر را دوست میدارد و دیگری از آن بدش میآید. این نتیجهی تفاوتی است كه در ساختمان مغزی ایشان است ، نه اینكه شعر براستی نیك یا بد باشد ، نه اینكه یك نیرویی در آدمی برای شناختن نیك و بد باشد.
لیكن خوانندگان میدانند كه ما بیپایی این عقیده را بازنموده این روشن گردانیدهایم كه آدمی تنها این كالبد مادی نیست و یك دستگاه دیگری درو بنام روان میباشد كه خرد از بستگان آنست. برای آنكه دانسته شود خرد به چه چیز میگوییم باید مثلی یاد كنیم :
شما میشنوید كه در یونان باستان دمكراسی (یا سررشتهداریِ توده) جریان داشته. این سخن را میشنوید ، و فرامیگیرد ، و میفهمید كه [این] سررشتهداری چیست و چگونه میباشد ، و میاندیشید كه سررشتهداری توده كه امروز در ایران و در بسیاری از كشورهای اروپا و امریكا روانست از یونانیان گرفته شده ، و سپس موضوع را بداوری خرد سپرده میدانید كه این سررشتهداری توده بهترین شكل حكومت میباشد. در اینجا شما چند كار را پی هم كردهاید : شنیدن ، فراگرفتن ، فهمیدن ، اندیشیدن ، در نیك و بدش داوری نمودن. اینها هر یكی نیروی دیگری میباشد و خرد آن آخرین را كه شناسندهی نیك و بد است میگوییم.
این نیرو بیگمان در همگی هست ، و بیگمان در همگی یكسان كار میكند. به اینمعنی یك چیزی كه بد است همگی آن را بد میدانند ، یك چیز كه نیكست همگی آن را نیك میشناسند. مثلاً دزدی بد است و هرآینه همگی آن را بد میشمارند. آن كسی كه دزدی میكند خود او نیز دزدی را نیك نمیشناسد و اینست اگر با دزد دیگری برخورد كند او را خوار میدارد و ارزشی باو نمیگزارد.
پس گفتن اینكه نیك و بدی نیست و این نیك و بدها درمیان مردم نتیجهی جداییایست كه در ساختمانهای مغزهاست بیپاست. این خود لغزش دیگری از فلسفهی مادی میباشد. برای آنكه لغزش این دانشمندان بخودشان آشكار گردد بجملههای پایین نیز میپردازم :
چنانكه گفتهایم این فیلسوفان میگویند سرچشمهی همهی جنبشها كه از جانداران (چه از جانوران و چه از آدمیان) دیده میشود «خودخواهی» است. هر یكی از آنان تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و اینست بآن جنبش میپردازد. ما نیز میگوییم این سخن دربارهی جانوران و همچنین دربارهی سرشت تن و جان آدمی راست است. ولی دربارهی سرشت روان و كارهای آن راست نمیباشد. اكنون برای آنكه دانسته شود كه این خرد یا داور نیك و بد كه ما در آدمی نشان میدهیم یك چیز مادی نمیباشد و بساختمان مغز ارتباط ندارد باید بیاد آورد كه داوریهای خرد تابع خودخواهی نیست و چه بسا بزیان خود آدمی داوری میكند. مثلاً شما پولی از كسی در نزد خود دارید و از آن كس رنجیدگی دیدهاید و این است دلتان میخواهد كه آن پول را باو ندهید و شما نیز او را برنجانید. ولی خرد بشما میگوید این ناراستیست ، و شما را وامیدارد كه پول را باو بازدهید. چنین نیرویی در همه كس هست و باز میگویم كه ربطی بساختمان مغز ندارد.
بسیاری از آنانكه خرد را نمیپذیرند چنین میگویند : اگر یك چنان نیرویی در آدمیان هست و در همگی آنان بیكسان داوری میكند ، پس این اختلاف و كشاكش درمیان آدمیان از كجاست؟! برخی از آنان گاهی چنین عنوان میكنند : «فلاسفه كه اعقل كسانند باهم اختلاف كردهاند با اینحال شما چگونه میگویید كه باید همهی مردمان را بیک راه آورد و اختلاف را از میان ایشان برداشت»؟.
میگویم : اختلاف و كشاكش درمیان مردم از آنست كه بیشتر آنان خرد را بكار نمیبرند. همان فلاسفه كه شما «اعقل كسان» میخوانید خرد را بیكبار كنار نهادهاند. برای آنكه موضوع نیك روشن گردد باید دانست كه آدمی گذشته از فهم و اندیشه و خرد یك رشته نیروهای دیگری نیز ، از پندار و گمان و انگار و هوس و تعصب و رشك و كینه و مانند اینها را دارا میباشد ، و این اختلافها نتیجهی آنهاست نه نتیجهی خردها.
مثلاً دربارهی شعر كه میگویند كسانی از روی ساختمان مغزی آن را دوست میدارند و كسانی نمیدارند این سخن بسیار پوچست. این اختلاف دربارهی شعر نتیجهی آنست كه یك دسته پیروی از هوس نموده گردن بداوری خرد نمیگزارند وگرنه هیچ اختلافی نبایستی بود. ببینید ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست ، سخن نیز باید تابع نیاز باشد». این خلاصهی گفتههای ماست و از اینجاست كه بشاعرانی كه نه از روی نیاز شعر گفتهاند و مردان شصت ساله نشسته غزل سرودهاند ایراد میگیریم. اكنون اگر پای خرد درمیان باشد هیچكس باین گفتهها ایرادی نخواهد داشت. ولی یك دسته خرد را بكنار نهاده بهوسبازی یا از راه نادانی هایهوی میكنند. دیگر اختلافها نیز همه از اینجاست.
مثلاً یكی از اختلافهای بزرگ جهان ، كشاكش مذاهب است. این اختلاف از آنجاست كه خرد را بداوری نمیپذیرند. در مذاهب آنچه هیچ دخالتی نمیدهند خرد میباشد و چنانكه گفتیم چه این مذاهب و چه صوفیان و خراباتیان نه تنها بخرد پیروی نمیكنند با آن دشمنی نیز نشان میدهند.
(پرچم روزانه شمارههای 217 و 218)
مثلاً یكی از اختلافهای بزرگ جهان ، كشاكش مذاهب است. این اختلاف از آنجاست كه خرد را بداوری نمیپذیرند. در مذاهب آنچه هیچ دخالتی نمیدهند خرد میباشد و چنانكه گفتیم چه این مذاهب و چه صوفیان و خراباتیان نه تنها بخرد پیروی نمیكنند با آن دشمنی نیز نشان میدهند.
(پرچم روزانه شمارههای 217 و 218)
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 43
در اینجا نیز داستان عامیانهای بیاد من افتاده که بهتر است بازگویم. چون سر و کارمان با مردم عامیست ، باید برای روشنی سخن از این داستانها یاد کنیم :
شنیدهاید که پیش از زمان مشروطه در تهران یک فوج سرباز مَمَقانی ساخلو میبوده که سالها در اینجا مانده و سربازان از پولدوستی و تنگدیدگی و درشتخویی خود داستانهایی درمیان مردم پدید آوردهاند. یکی از آن داستانها اینست : روزی سربازی که تازه رسیده بوده بدکان بقالی رفته و چنین گفته : «انگور منی چند؟» گفته : «منی چهار عباسی». گفته : «یک من بکش». بقال چون کشیده ایراد گرفته که این کمست و بهایهوی برخاسته. مردم فراهم آمده و او را آرام گردانیده پرسیدهاند چه میگویی؟.. گفته : «من در مَمَقان یک من انگور که میخریدم یک دامن میشد. ولی این بسیار کم داده است». گفتهاند : «آخر یک من تبریز و ممقان هزار مثقالست ولی یک من تهران ششصد و چهل مثقال میباشد». گفته : «په! یک من هم ششصد و چهل مثقال باشد؟! خودت میگویی یک من!». با این بهانهها بهایهوی و پیکار دامنه داده. داستان بدخواهان ما نیز همینست.
اکنون میآییم بر سر قرآن : باید دانست که آیههای قرآن بچند بخش میباشد : یک دسته آنهایی که در زمینهی راهنماییست. یک دسته آنهایی که آسمان و زمین و دیگر باشندگان را بجلو اندیشهها میآورد و معنیها بآنها میدهد. یک دسته آنهایی که داستان پیغمبران پیش و مردمان گذشته را بازمیگوید. گذشته از اینها در قرآن آیههایی هست که میباید آنها را «ناروشن» (یا مبهمات) نامید. زیرا ناروشن سروده شده و چنین خواسته شده که با همان ناروشنی بگوشها رسد و در دلها جا گیرد.
بهر حال بنیاد قرآن همان آیههاییست که در زمینهی راهنماییست (آیههایی که از هستی خدا و از یگانگی او سخن میراند و بتپرستی را مینکوهد و بجهانیان دستور نیکوکاری و خردمندی میدهد و آمیغهایی را در زمینهی زندگی بازمینماید). زیرا پیداست که بایای یک برانگیخته جز راه نمودن بمردم نمیبوده. باز پیداست که سرودن تاریخ گذشتگان از دین نمیباشد. اینگونه چیزها در قرآن برای زمینهچینی و برای آماده گردانیدن فهمها و اندیشههاست.
🔶 نشست پنجم 43
در اینجا نیز داستان عامیانهای بیاد من افتاده که بهتر است بازگویم. چون سر و کارمان با مردم عامیست ، باید برای روشنی سخن از این داستانها یاد کنیم :
شنیدهاید که پیش از زمان مشروطه در تهران یک فوج سرباز مَمَقانی ساخلو میبوده که سالها در اینجا مانده و سربازان از پولدوستی و تنگدیدگی و درشتخویی خود داستانهایی درمیان مردم پدید آوردهاند. یکی از آن داستانها اینست : روزی سربازی که تازه رسیده بوده بدکان بقالی رفته و چنین گفته : «انگور منی چند؟» گفته : «منی چهار عباسی». گفته : «یک من بکش». بقال چون کشیده ایراد گرفته که این کمست و بهایهوی برخاسته. مردم فراهم آمده و او را آرام گردانیده پرسیدهاند چه میگویی؟.. گفته : «من در مَمَقان یک من انگور که میخریدم یک دامن میشد. ولی این بسیار کم داده است». گفتهاند : «آخر یک من تبریز و ممقان هزار مثقالست ولی یک من تهران ششصد و چهل مثقال میباشد». گفته : «په! یک من هم ششصد و چهل مثقال باشد؟! خودت میگویی یک من!». با این بهانهها بهایهوی و پیکار دامنه داده. داستان بدخواهان ما نیز همینست.
اکنون میآییم بر سر قرآن : باید دانست که آیههای قرآن بچند بخش میباشد : یک دسته آنهایی که در زمینهی راهنماییست. یک دسته آنهایی که آسمان و زمین و دیگر باشندگان را بجلو اندیشهها میآورد و معنیها بآنها میدهد. یک دسته آنهایی که داستان پیغمبران پیش و مردمان گذشته را بازمیگوید. گذشته از اینها در قرآن آیههایی هست که میباید آنها را «ناروشن» (یا مبهمات) نامید. زیرا ناروشن سروده شده و چنین خواسته شده که با همان ناروشنی بگوشها رسد و در دلها جا گیرد.
بهر حال بنیاد قرآن همان آیههاییست که در زمینهی راهنماییست (آیههایی که از هستی خدا و از یگانگی او سخن میراند و بتپرستی را مینکوهد و بجهانیان دستور نیکوکاری و خردمندی میدهد و آمیغهایی را در زمینهی زندگی بازمینماید). زیرا پیداست که بایای یک برانگیخته جز راه نمودن بمردم نمیبوده. باز پیداست که سرودن تاریخ گذشتگان از دین نمیباشد. اینگونه چیزها در قرآن برای زمینهچینی و برای آماده گردانیدن فهمها و اندیشههاست.