پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
آقا حسین رضوی (قمی)
مجتهدی که از عراق برخاست و به ایران آمد تنها برای آنکه نیکیهایی را که در زمان رضاشاه روی داده بود بازگرداند : مانند بازگردانیدن چادر به سر زنان ، بستن دبستانهای مختلط ، بازگردانیدن اوقاف از دست دولت به خورندگان پیشین آن ، بازگردانیدن نمایشهای بیخردانه‌ی محرم همچون زنجیر زنی و قمه زنی ، گزاردن آموزشهای کیشی در برنامه‌ی درسی مدرسه‌ها ، بازسازی و تعمیر امامزاده‌ها و دیگر خواستها که بدست علی سهیلی نخست‌وزیر آن زمان همه پذیرفته گردید و بکار بسته شد.
علی‌سهیلی در زمان محمدرضاشاه دو دوره نخست‌وزیر شد.
پذیرش خواستهای ارتجاع در دوره‌ی دوم نخست‌وزیری او رخ داد (تابستان 1322). نام او با پذیرش چنان خواستهایی که شتاب دادن به تکان ارتجاع به شمار مي‌آید همیشه در تاریخ ایران با نفرین همراه خواهد بود.
🔶 زبان ایرانی - 81
🔸 گفتن و نوشتن

3ـ آلودگی دیگر عبارتهاييست كه در نكوهش زمانه مي‌آرند
يكي ديگر از آلودگيهاي زبان فارسي عبارتهاييست كه در نكوهش زمانه مي‌آرند : زمانه‌ي بي‌وفا ، گردون كج‌مدار ، چرخ غدار ، فلك شعبده‌باز ، جهان ناپايدار ، دوران دون‌پرور ، روزگار سفله‌پرست ، آسمان چنبري و بسيار مانند اينها.
اين عبارتها ننگ يك زبانيست. كساني تا تنبل و نادان نباشند باين گله‌ها نمي‌پردازند. آيا از اين شكايتها چه سودي برميخيزد؟! ما نيك ميدانيم كه يكمشت بيكار و بيعار بجاي آنكه پي كار و پيشه‌اي بروند خود را باين و آن بسته بستايشگري مي‌پرداختند و چاپلوسانه براي خداوند خويش فلك را غلام ، قدر را چاكر ، و قضا را فراش مي‌ساختند. و چون يكي از خويشان و بستگان او مي‌مُرد بجاي آنكه بگويند : «‌پر خورد و مرد» يا «فلان درد را داشت و درگذشت» يا «زمانش سرآمد و رفت» بنام چاپلوسي و فرومايگي زبان بنكوهش روزگار باز نموده آن عبارتها را بيرون ميريختند. همچنين اگر خداوندشان در جنگي شكست مي‌يافت يا در سايه‌ي كارنداني زبون دشمن مي‌شد بجاي آنكه گناه را بگردن خود او بيندازند زمانه را گناهكار ميگرفتند. يا اگر يكي را از ايشان روزي تنگ مي‌شد و كسي پيدا نمي‌گرديد كه خريدار آن ياوه‌بافيها باشد اين زمان هم بجاي آنكه بي‌ارجي كار خود را شناخته پي پيشه‌اي بروند زبان بگله و ناله گشاده زمانه را سفله‌پرست و دون‌پرور مي‌ستودند.
آن بدتر كه اين رفتار زشت را نيز در تاريخها پيروي كرده‌اند. شما چون يك تاريخ فارسي را مي‌خوانيد مي‌بينيد مورخ همچون شاعر درباري داستان يك پادشاهي را كه مي‌نگارد تا گفتگو از فيروزيها و خوشبختيها دارد پياپي عبارتهاي «گردون احتشام» و «فلك غلام» و «فرمان قضا جريان» و اين گونه گزافه‌رانيهاي بي‌آزرمانه را بكار مي‌برد. ولي چون نوبت بزمان شكست يا اندوه ميرسد در آنجاست كه تاريخنگار داد سوگواري داده فلك و زمان و چرخ و جهان و روزگار همه را بباد نكوهش ميگيرد.
باري اين عبارتها براي توده‌اي همچون ايرانيان بسيار ناسزاست. بايد بيكبار بترك آنها گفت. اينها هميشه مايه‌ي نوميدي جوانان ناآزموده و مردان ناپخته ميگردد و اين را باور مي‌نمايند كه زمانه همواره با نيكان دشمني مي‌ورزد و بر بدان و بي‌ارجان ياوري مي‌نمايد. از اينجا از نيكي و ستوده‌خويي و هنرمندي دلسرد گرديده پي پستيها را ميگيرند.
وانگاه زمانه چيست كه بكسي ياوري كند يا با كسي دشمني ورزد؟! زماني كه ستاره‌شماري (علم نجوم) رواج داشت مردم كارهاي زمين را نتيجه‌ي گردش و رفت و برگشت ستارها مي‌پنداشتند. امروز بي‌بنيادي آن علم بر همه آشكار است و هرگز جهان يا آسمان را داراي اختياري نتوان پنداشت.
جهان دستگاهيست همواره بيكسان ميگردد و رشته‌ي اختيار آن جز در دست خدا نيست.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی هفتادوهشتم)

🔶 دنباله‌ی «خرده‌گیری و پاسخ آن»
(بخش چهارم)

هنگامی که این كوششهای بدخواهانه میرود و پیش از آنكه كار ملایان بالا گیرد ، روزنامه‌ی پرچم جای خاموشی ندیده گفتارهایی در این باره می‌نویسد و مردم را بیدار میگرداند. درباره‌ی بازگشت چادر و دیگر نشانه‌های ارتجاع هشدار میدهد ، یك رشته گفتار درباره‌ی خرافات (بنام پندارها) بچاپ میرساند ، یک دو رشته گفتار درباره‌ی معنی دمكراسی و تاریخچه‌ی جنبش و سرگذشت قهرمانان آن چاپ میكند و از آوردن نامه‌های خوانندگان درباره‌ی نبرد با ارتجاع و دلگرمی دادن به ایرانخواهان دریغ نمیدارد.

زمینه‌ی شكاف دولت و مردم درخور چشم‌پوشی نبود. مانند آنست كه در شركتی كسانی در برابر مدیر عامل چنان نفوذی یابند كه دستورهای او را از اثر اندازند. برای آنكه سرگردانی و گیجسری مردم و از آنسو ناتوانی دولت را از این رهگذر نشان دهیم مثل زیر را می‌آوریم :

پزشكی در كویی مطب باز كرده به درمان بیماران آغاز کرد. روزی دارنده‌ی داروخانه‌ی كوی بنزدش آمده پس از خوشامدگویی و تعارفات خواستار شد پزشك بیمارانش را به داروخانه‌ی او راهنمایی كند لیكن پزشك نپذیرفته ‌گفت : «ما پزشکان تنها وظیفه داریم بیماری را تشخیص داده برای آن نسخه بنویسیم. این بیمار است كه از هر جا كه خود دانست داروهایش را میخرد». اینبود داروخانه‌دار با رنجش از مطب بیرون رفت ولی از تیره‌دلی نیرنگی بدینسان بكار زد تا كینه از دكتر بجوید و او را از آن کوی براند. از آن پس هر كه با نسخه‌ی او به داروخانه می‌آمد از یک راهی او را به دکتر بدگمان می‌گردانید. مثلاً دارو برای قلب بود و او آگاهانه ، رو به بیمار كرده می‌پرسید : شما سر درد دارید؟ بیمار هم میگفت : نه! آنگاه داروخانه‌دار لبهایش را جلو آورده ، چانه‌اش را جمع کرده خود را شگفت زده نشان داده می‌گفت : به هر حال من هرچه در این نسخه نوشته شده را میدهم و كاری باین كارها ندارم! بدینسان از هر راهی بدگمانی به دل بیماران انداخته پزشک راستکردار را در چشم مردمْ بیدانش وامی‌نمود.

ملایان نیز در كار دولتها بدینسان كارشكنیها میكردند. كسروی كه در جنبش مشروطه پا درمیان داشت بنیكی میدانست كه ملایان مرزی برای تاخت و تاز نمی‌شناسند و دیر یا زود ، هم برای مردم و هم آن دولت پشتیبان ارتجاع یك غده‌ی چركینی خواهند شد. کشوری که دولت نیرومندی ندارد پیشرفتش کند میگردد. از آنسو اینها خطری برای کشور و مردم هستند که روزی که فرصت یافتند خواهند کوشید حکومت را بدست گیرند و با آن بی‌سر و سامانی و خانخانیگری دستگاهشان ، کشور را رو به نابودی خواهند برد.

شنیدنیست كه امروز با آنكه ایشان خود حكومت را به تنهایی بدست گرفته‌اند باز دسته‌های دیگری از ملایان ، دولتی در دل این دولتند. داستان پولهایی که شهرام جزایری‌ به كسانی همچون كروبی‌ داده بوده یك نمونه‌ای از آنست.[1]

سخن ما به سالهای نخست پادشاهی محمدرضاشاه رسیده بود. میدان یافتن ملایان و نیرو گرفتن ایشان مردم را كه دیر زمانی از دستشان آسوده گردیده بودند باز سرگردان میگردانْد و دولت را از نیرو می‌انداخت و به ناامنیها راه می‌گشاد. بویژه كه مشروطه و جنبشِ آن از گرما افتاده بود و دسته‌های سیاسی (یا بگفته‌ی كسروی : یك مشت هوسمندان) در اندیشه‌های پرت دیگری بودند. چنین می‌نمود كه اگر جلو قطار بی‌ترمز ارتجاع گرفته نشود بزودی به سراشیبی خواهد رسید كه دیگر همان دولت پشتیبان ارتجاع هم جلودارش نخواهد بود.

از آنسو پیمان و پرچم نبرد با كیشها را در برنامه‌ی خود داشتند و از صوفیگری و بهاییگری سخن رانده بودند ، اینك بسیار بجا بود كه به گمراهی بزرگتری كه انبوه مردم به آن گرفتارند نیز پردازد. اساساً كار برانداختن گمراهیها بی‌آنكه از شیعیگری گفتگو شود ناانجام بشمار می‌آید.

[1] : جای پرسشست : حكومتی که خود را «اسلامی» می‌خوانَد و برای رسیدن به چنان آرمانهایی مالیات میگیرد ، پولهایی كه كروبیها از مردم گرفته و میگیرند دیگر برای چیست؟!.
شهرام جزایری بازرگانی که به بسیار کسان از جمله مهدی کروبی پولهای هنگفت (رشوه) داده بود. کروبی زمانی برای دفاع از خود گفت : از اینگونه پولها به ملایان بسیار میدهند (ناعادی نیست)!.
مهدی کرّوبی
سیستان و بلوچستان را بیاد داشته باشیم.
این پیکره نشان می‌دهد نویسنده‌ی کتاب «اسرار هزارساله» را در رخت ملایی و پس از آن که رخت ملایی را از تن درآورده است.
درمیانه هم پیکره‌‌ای از مجله‌ی همایون آمده که او ، یازده شماره از آن را بیرون داد.


اسرار هزارساله نوشته‌ی علی‌اکبر حکمی‌زاده نام کتابیست که از فردا تکه تکه پراکنده خواهد شد.

این کتاب همانست که «بنیانگزار جمهوری اسلامی» بی‌آنکه نام خود را آشکار گرداند به آن پاسخی نوشته و دفترش را «کشف‌الاسرار» نامیده و آن را از «افتخارات» او شمارده‌اند. شنیدنی آنست که ما امروز بیگمانیم که نوشته‌ی حکمی‌زاده به حال مردم سودمند است و می‌کوشیم با پراکندن آن فریاد او را بگوشها و سوز دلش را به دلها برسانیم ولی حکومت ملایان در این چهل سال نیارَست (جرأت نکرد) که «افتخار» خمینی را بار دیگر چاپ کند. براستی چرا؟!..
🔶 زبان ایرانی - 82
🔸 گفتن و نوشتن

4ـ آلودگی دیگر عبارتهای زشتیست که برخی نادانسته بکار می‌برند
آلودگي ديگر زبان ايران عبارتهاي زشتي است كه كساني آنها را نادانسته بكار مي‌برند : «شاهد مقصود را دربر گرفت». عبارت باين زشتي در همه جا رواج دارد. «قمار عشق مي‌باخت» ، «در ششدر حيرت فروماند».
سخن كوتاه كنم : بايد تا مي‌توان ساده نوشت. نمي‌گويم هيچ تشبيه يا استعاره‌ای‌ يا مثلي بكار نبرند. زبان فارسي پر از تشبيه و استعاره است : سر بسر از او ميگزارد ، دامن همت بكمر زد ، از ميدان دررفت ، سپر انداخت ، پا فشرد ، سر كلافه را گم كرد ، رشته‌ي اختيار از دست رفت ، گل جوانيش پژمرد ؛ و بسيار مانند اينها. پس نمي‌توان از تشبيه و استعاره و اين گونه چيزها جلوگيري كرد. اينها آرايش سخن است و چه‌بسا كه با يك مثل يا با يك تشبيه موضوع بسيار روشن ميگردد. چيزي كه هست بايد در اين باره نيز انداره نگه داشت و در اين باره نيز رشته‌ي سادگي را از دست نهِشت.
سخن هرچه ساده‌تر باشد جلوه‌ي معني در آن بيشتر خواهد بود.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی هفتادونهم)

🔶 دنباله‌ی «خرده‌گیری و پاسخ آن»
(بخش پنجم)

این زمینه‌های گفتگو و خرده‌گیری چند نیكی را باهم داشت. یكم ، پیروان هر كیشی را برمی‌انگیخت تا كُنه كیش خود و تاریخچه‌ی پیدایش آن را بشیوه‌ی دانشی بشناسند. چون بیشتر پیروان از كودكی با كیش خود بزرگ شده و آن را نه یك چیز زیانمند بلكه «برتر» از دیگر كیشها می‌پنداشتند ، ماهیت كیش خود را از دیدگاه سود و زیان‌ِ كشور نگریسته بزیانهایی كه كیششان به کشور میرساند آشنا می‌شدند. دوم ، بسیار چیزها كه بغلط بدلها راه یافته ولی مردم بزبان نمی‌آورند و همانها باعث كینه و جدایی مردم از هم می‌شود ، به آشکار می‌آمد. چون ناگفته‌ها بزبان می‌آمد ، موضوعات روشنی میگرفت. (مثلاً اینكه ملایان حكومت را حق خود میدانند یا این دروغ كه بهاییگری را بیگانگان ساخته پیش آورده‌اند). سوم ، مردمی كه برای برداشتن دشواریهای زندگانی ، كمتر از دلیل و راهنمایی خرد كمك میگرفتند ، از این راه درمی‌یافتند كه گره دشواریها امروز با انگشتان‌ِ خرد باز میگردد و دلیل پیروزِ میدان است نه زورورزی و هوچیگری. پس چاره‌ی دشواریها گفتگو و مشورت كردن و گردن بداوری خرد گزاردنست و بس.

این شیوه‌ی پیمان و پرچم بود كه نخست موضوعی از حقایق زندگانی را در گفتاری با آوردن مثالهای زنده بازمی‌نمودند و هر اندیشه و دستگاهی را كه با آنها برخورد داشت به رشته‌ی نقد می‌كشیدند و با یك شیوه‌ی استدلالی بیمانند ، ایرادهای آن دستگاه را پیشِ چشم خوانندگان می‌آوردند و ایشان را بیدار و هشیار میگرداندند. در هر موضوعی بارها از خوانندگان میخواستند كه هر ایرادی بنظرشان میرسد بنویسند تا موضوع هرچه بازتر گردد. سپس پرسشها و یا ایرادها چاپ می‌شد و بآنها پاسخ میگفتند. بدینسان ، زمینه‌ی سخن هرچه روشنتر میگردید. پس از دیر زمانی كه این گفتگوها میرفت و دیگر كسی ایرادی نمیگرفت و پرسشی بازنمیماند ، زمینه‌ی دیگری آغاز میگردید.

در ده سال گذشته كسروی با این شیوه ، حقایقی را در زمینه‌های گوناگون زندگانی گام بگام بآرامی و بی‌آنكه بخشونتِ مخالفان میدان گشاید بازمینمود. تا آن زمان توانسته بود با دلیلهای بس استوار و بُرنده ، مثالهای بجا و پرسشهای هشیار كننده ، جلو ‌هایهوی مخالفان و هوچیگری ایشان را بگیرد.

پرچم در این گفتار که موضوع سخن ماست ، با پرسیدن آن سه پرسش چند خواست را یكجا دنبال میكند : نخست بیم دادن بدولت از فرجام تلخ و پرزیان پشتیبانی از ملایان ، دوم خواندن آزادیخواهان به یگانگی و همدستی در برابر ارتجاع و سرانجام آگاهانیدن مردم تا دست از هواداری ملایان بردارند. پولشان ندهند ، بر سرشان گرد نیایند تا میدان نیابند.

اكنون ببینیم هر یك از این دسته‌ها چه كردند : آنكه دولت بود در سالهای بعد (22 تا 32) بدستاویز دمكراسی (!) دست از پشتیبانی ارتجاع برنداشت. حتا پسر رضاشاه بوارونه‌ی پدر هواداری از شیعیگری و ملایان ‌نمود (برای آگاهی بیشتر كتاب «دولت بما پاسخ دهد» و پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» دیده شود). پس از سال 32 هم جز مماشات با دستگاه آخوندی نكرد. نتیجه‌ی این كار را كه مار در آستین پروردن است امروز همه میدانند. سرنوشت اندوهبار محمدرضاشاه و خاندانش را تاریخ فراموش نخواهد كرد.

دوم ، با افسوس فراوان باید گفت بیشتر کوشندگان سیاسی به هشدارهای پرچم بیپروایی كردند. گذشته‌ها گذشته و امروز سرزنش كردن دور از جوانمردیست. تنها سودِ بمیان كشیدن اینها ، درسیست كه برای آینده توان گرفت.

راستی آنست كه تنها یك دسته به ژرفای كوششهای آزادگان و تأثیر آنها پی برد. دیگر كوشندگان سیاسی ، كسروی را از سیاست دور و كوششهای او و یارانش را جز یك «محاوره‌ی دینی» یا تلاشهای «خرده بورژوازانه» ندانستند.

ایشان پیاپی ایراد گرفته میگفتند : «امروز وقت این صحبتها نیست. امروز باید قوه بدست آورد و آنگاه همه كاری می‌شود كرد». میگفتند : «درد اصلی مردم اقتصاد است ، هنگامی كه آن درست شود كیش و خرافات هم درست می‌شود!» ... خوانندگان در گفتارهای نخست پرچم این سخنان و پاسخ روزنامه را دیده‌اند. میگفتند : امروز باید از نان سخن گفت ، از روابط كشورها در این جنگ سخن راند و اینكه چیرگی با كیست و ما باید هوادار كدام سو باشیم. باید از اینگونه چیزها گفتگو كرد نه از كیشها یا شاعرانِ درگذشته.

امروز ما هرچه روشنتر می‌توانیم دریابیم که آن سخنان تا چه اندازه پرت بوده. ولی در آن روزها که راهشان را هنوز نیازموده و به چشم خود فرجام تلخش را ندیده بودند ،‌ احساسات راهنماشان بود و در نتیجه گوشهاشان نمی‌شنید.
بالا : محمدرضاشاه در یکی از بتخانه‌های شیعی
پایین راست : این پیکره‌ نشان میدهد گروهی از کوشندگان سیاسی که با «آیت‌الله» کاشانی دوستی و همراهی داشته و او را درمیان گرفته‌‌اند.
پایین درمیانه : محمدرضاشاه هنگام عیادت از «آیت‌الله» بروجردی در بیمارستان.
badxahan n5.pdf
295.1 KB
🔸 در پاسخ بدخواهان

نشست پنجم

همه‌ی تکه‌ها در یکجا
🔶 اسرار هزارساله - 1
🔸 علی‌اکبر حکی‌زاده

🔸 دعوت از پیشوایان دین کنونی ایران و سخنرانان و نویسندگان و جمعیتهای طرفدار آن

چنانکه می‌دانیم پیشوایان دینی ما آنچه تاکنون گفته‌اند و نوشته‌اند تنها به قاضی رفته‌اند و دیگران هم یا جرأت نداشته‌اند در برابر [آن] سخنی بگویند و یا اطلاع [نداشته‌اند] و اگرهم گاهی یک نفر دلسوز و بااطلاعی پیدا شده و خواسته سخنی بگوید از هر راه توانسته‌اند صدای او را خفه کرده‌اند و حال آنکه اگر کسی راستی بخود اطمینان دارد نه تنها از پیدا شدن حریف باکی ندارد بلکه خود درپی آنست زیرا یک پهلوان اگرچه قرنها در میدان خالی رجز خوانده باشد و یا ملیونها کتاب را از رجزخوانی پر کرده باشد تا با حریفی روبرو نشود دیگران نمی‌توانند درست بفهمند چه‌کاره است.

اینک من می‌گویم این چیزی را که شما دین نام نهاده‌اید 95 درصدش گمراهی است و برای اثباتش هم حاضرم ولی چنانکه گفتیم یک مدعی هرچه هم درست بگوید تا گفتگوی خود را با طرف در یکجا تمام نکند ، دقیقترین قاضیان هم نمی‌توانند درست قضاوت کنند چه رسد به توده. حال اگر شما هم راستی بگفته‌های خود اطمینان دارید بیایید تا این گفتگو را در یک کتاب تمام کنیم و به قضاوت عامه واگزاریم. شاید بفرمايید که ما چیزیست در تصرف داریم و هر کس هم حرفی دارد خودش برود ثابت کند ولی باید دانست که آن سد استواری که در جلو افکار توده گزاشته شده بود و شما هم در پناه آن بودید شکسته شد و اکنون جز دلیل و منطق چیزی نمی‌تواند جلو آن را بگیرد ، اگر دارید که چه بهتر وگرنه دیگر با سکوت و تکفیر و یا فاسدالعقیده خواندن و استکان آب کشیدن نمی‌توان جلو سیل احساسات مردم ایستاد. اکنون یا جواب یا استعفا.

حکمی‌زاده
🔶 زبان ایرانی - 83
🔸 گفتن و نوشتن

5ـ گفتن و نوشتن بدرس آموختن نباشد
اين را هم بگويم كه كساني نوشتن و گفتن را بدرس مي‌آموزند ولي كار بس بيهوده‌اي ميكنند. كسي هرگاه دانش و انديشه در دل خود دارد از گفتن و نوشتن آن درنمي‌ماند و كسي كه دانش و انديشه ندارد گيرم كه چيزي نوشت و يا گفت جز جمله‌هاي بي‌مغزي نخواهد بود.
همين يك خطا زبان را گرفتار آلودگيها مي‌سازد. بدين معني كساني كه انديشه‌اي در دل ندارند بجاي خاموشي بسخن مي‌پردازند و ناگزير بيهوده‌گويي ميكنند و عبارتهاي نازيبا مي‌آورند و گزافه‌راني مي‌نمايند و سجع مي‌بافند و قافيه مي‌پردازند. ولي اگر سخن را چيز جداگانه‌اي نشمارند و جز بهنگام نياز بآن نپردازند اينگونه عيبها روي نخواهد داد.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی هشتادم)

🔶 دنباله‌ی «خرده‌گیری و پاسخ آن»
(بخش ششم)

كسروی به ایشان پاسخهای بسزا داده و سرانجام در كتاب «در راه سیاست» به این موضوع دامنه‌دارتر و روشنتر پرداخته میگوید : كسانی ما را از سیاست بدور میدانند. «در حالی كه ما از سیاست دور نیستیم و از روزی كه بكوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام میزنیم. می‌باید گفت :

🔸آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از كار ما چندان كه باید آگاه نیستند ... اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یك راه بهتر را دنبال می‌كنیم.» سپس در جای دیگر كتاب به موضوع كوششهای آزادگان كه در ظاهر از دیده‌ی كسان بسیاری كوشش سیاسی شمرده نمی‌شود چنین می‌آورد : «... نخست چیزی كه باندیشه‌ها خواهد رسید آنست كه پیراستن توده از آلودگیها [كه ما به آن برخاسته‌ایم] چه همبستگی به سیاست دارد؟!.. ... با زبان خودشان میگویند : اصلاحات چه ربط بسیاست دارد؟!. سیاست آنست كه ما خودمان را از زورآزمایی روس و انگلیس نگه داریم و استقلال خود را از دست ندهیم» سپس در دنباله‌ی پاسخ به آن ایراد چنین میگوید :

🔸«اگر ایرانیان میخواهند با دیگر توده‌ها ... از روی برابری زندگی كنند باید خود را از حال كنونی بیرون آورند. با این آلودگیها با آنان همراهی و همگامی نخواهند توانست».

به وارونه‌ی چنین راه روشن و استواری ، كوشش سیاسی در نزد كوشندگان آن دوره ، اعتصاب براه ‌انداختن و میتینگ برپا كردن و ‌هایهوی نمودن و به این حزب و آن حزب تاختن یا به دولت ایرادهای پیاپی گرفتن و تندی نمودن و هیاهو بپا كردن بود.
بدینسان ماهها بلكه سالها گذشت و كوشندگان سیاسی دست از این بیهوده‌كاریها برنداشتند و هر دسته‌ای راه جدایی می‌پیمود و چون هر روز ‌هایهوی و آشوبها نیز دامنه‌دارتر میگردید و در سایه‌ی آن كابینه‌ها نیز از پی هم آمده چندی نمانده میرفتند ، كوشندگان گمان میكردند در كار سیاسی پیشرفتهایی بدست آورده و به «هدف» نزدیكتر گردیده‌اند. اینست هدف اصلی كه هرآینه «شناختن دردهای توده و همدستی در راه چاره به آن و جلو ارتجاع ایستادن» بود نادیده گرفته می‌شد.

كسانی اگر میخواهند بدانند كسروی چه كوششها كرد تا آزادیخواهان به این موضوع توجه بیشتر كنند و نیروهاشان را یكی گردانند و از آنسو ایشان دچار چه گمراهیهایی بوده به چه كارهای بیهوده و پوچی برخاسته بودند بجاست كتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را بخوانند.

سوم ، آمدیم بر سر مردم و ملایان. آنكه مردم عامی است كه جز بملایان نمی‌گرایید. آمدیم به آنانکه سوادی یا نیمسوادی داشتند و پیرو ملایان نبودند ، آنها را نیز كوششهای بیراه آزادیخواهان از هرچه كوشش سیاسی و نام سیاست بود بیزار نمود. زیرا كوشندگان سیاسی مردم را بی‌آنكه با حقایقی آشنا گردانند بدنبال خود به میتینگها و راه‌پیماییها می‌كشانیدند و ایشان نیز چون باور ریشه‌داری نمی‌یافتند تا بتوانند در كوششها پافشار و شكیبا گردند اینست جز به نتیجه‌ای كه بزودی بدست آید امید نبسته بودند. در جایی كه کوشندگان درد واقعی مردم را ناشناخته به جست و خیزهایی می‌پرداختند و از آنسو یكدل و متحد هم نبودند ناچاری بود كه در برابر ارتجاع و خودكامگی شكست خورند و توده‌ی هوادار ایشان نیز بیكبار نومید گردند.

رویهم‌رفته كوشندگان سیاسی به درد خودسری دچار بودند. نه خود دردهای توده را دریافته بچاره‌ی آن از راهش میكوشیدند و نه به آنانكه راهش را نشان میدادند گوش میكردند.

گفتیم كه در آن روز تنها یك دسته ژرفای كوششهای پیمان و پرچم را نیك دریافت. این جای صد افسوس دارد! زیرا آن دسته همان بدخواهان كشور و همدستان ارتجاع یا به گفته‌ی كسروی «كمپانی خیانت» بود. از چند سال باز كسروی در نوشته‌های خود به این دسته‌ی بدخواه كه در زمینه‌های فرهنگ ، اقتصاد و سیاست همیشه در كوشش و جنبش بوده اشاره‌هایی كرده بود ولی در سال 1323 نخست بار در كتاب «دادگاه» آن را آشكارتر نوشت. در آن كتاب از چندین وزیر و نخست‌وزیر و استاندار و سران ارتش و دیگران نام برده بدخواهیهاشان را یكایك نشان داده كتاب را «كیفر خواستی» برایشان دانسته خواستار برپا شدن «دادگاهی» شد كه با آنان روبرو شده محاكمه كند.