پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 171
🔸 در پیرامون زبان

در گفتار پيش (در شماره‌ی يكم) گونه‌هاي گذشته را شمرديم و اينك به اكنون مي‌پردازيم :

بايد دانست در بسياري از زبانها اكنون نيز بچندين گونه آيد و در فارسي ما آن را بسه گونه مي‌يابيم بدينسان : همارگي ، همانزماني ، پيوستگي ؛ و اينك آنها را روشن ميگردانيم :

1ـ اكنون همارگي : نويسد. اين را در جايي گويند كه كسي يك كاري را بسيار كند و يا آن را پيشه‌ي خود دارد اگر چه بهنگام گفتگو بآن نپردازد : «در عربستان باران بارد و برف نبارد». گاهي نيز از آن آينده را (آينده نزديك را) خواهند : «فردا بخانه شما آيم».

2ـ اكنون همانزماني : مي‌نويسد. اين را بهنگامي آورند كه كسي كاري در همين زمان انجام ميدهد و آن را در دست ميدارد. «هوا ابر است و باران مي‌بارد».

3ـ اكنون پيوستگي : همي‌نويسد. اين را در جايي آورند كه كسي يك كاري را در همان زمان پيوسته يا پياپي ميكند. «همي‌نالد و آرام نمي‌گيرد».

در كتابهايي كه پيش از زمان مغولان نگارش يافته اگرچه گونه‌ي سوم كم است ولي دو گونه‌ي ديگر فراوانست و هيچگاه آن دو را بهم درنياميزند و اين را بجاي آن نياورند. اين جمله‌ها از مرزبان‌نامه است : «از دور مرد قصاب را ديد بشكلي سمج و جامه شوخكن كاردي در دست و پاره‌ای ريسمان بر ميان انديشه كرد كه اين مرد سبب هلاك منست و بقصد خون ريختن من مي‌آيد ... مرا قدم ثبات مي‌بايد افشردن و خاطر خود را با دست گرفتن تا خود چه پيش آيد كه مرد را چون خوف و خشيت بر دل غالب آيد دست و پاي قدرت از كار فروماند ...» ببينيد چگونه در يك سخن ميان دو گونه جدايي مي‌گزارد و آنها را باهم درنمي‌آميزد.

ولي كنون را از اين سه گونه آنكه «پيوستگي» است هيچ نمي‌شناسند و همانزماني و همارگي را بهم درآميخته و در هر دو معني گونه‌ي همانزماني را مي‌آورند و مثلاً بجاي جمله‌ي بالايي «در عربستان باران مي‌بارد و برف نمي‌بارد» ميگويند. با آنكه چنانكه گفتيم در بيشتر زبانها اين دو معني جدا آورده شود. در تركي آن يكي را «يازار» و اين يكي را «يازر» گويند.

از اينجاست كه ميگوييم زبان فارسي كنوني بيمار است و از كار افتاده. شما اگر از كسي پرسيد : «چه ميكني؟..» خواست شما را نخواهد دانست و ناگزير خواهد شد بپرسد : «ميگويي اكنون چه ميكنم و يا كار و پيشه‌ام را مي‌پرسي؟..» بارها در اين باره لغزش رخ دهد و خواست گوينده دانسته نشود. اين چندي پيش رخ داده كه يكي از اين بزم‌آرايان دوروي كه به هر كجا كه رسيدند پرواي خداوند خانه و باشندگان را كنند و سخناني از بهر خشنودي آنان رانند در جايي ستايش خداوند خانه را ميكرده و بدگويي از ديگران مي‌نموده. خداوند خانه كه مرد پرهيزكاري است براي جلوگيري چنين گفته : «تو كه در اينجا بدگويي از فلان ميكني ، نزد او نيز بدگويي از من مي‌نمايي». خواستش معني همارگي بوده و ميخواسته بگويد : شيوه‌ي كسان دورو اينست كه به هر كه رسند او را ستايند و ديگران را نكوهش نمايند. ولي شنونده اين خواست او را درنيافته و از سخن معني همانزماني فهميده و اينست بدست و پا افتاده و چنين گفته : «كي من بدگويي از شما كرده‌ام. اگر گفتگوي فلان روز را ميفرماييد من در آنجا گله از شما مي‌نمودم بدگويي نمي‌كردم». خداوند خانه و باشندگان همگي از سخن او بخنده افتاده‌اند.

از همينجاست كه مردم عامي بچاره‌جويي برخاسته و براي آنكه دو معني را از هم جدا گردانند راهي از پيش خود پديد آورده‌اند بدينسان كه در معني همانزماني يك كلمه‌ي «دارم» افزايند و چنين گويند : «دارم ميروم» و «دارم مي‌نويسم».
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وهشتم)

🔶 درباره‌ی صوفیان و درویشان (بخش یک از چهار)

چند روز پیش در پرچم گفتاری درباره‌ی صوفیگری بخامه‌ی آقای رحیمی چاپ كردیم و اینك می‌خواهیم در آن زمینه بیك رشته گفتارهای دیگری پردازیم. این نیز همچون شعر باید دنبال گردد.

اگر ایرانیان توده‌ای بودند كه نیك و بد شناسند و سود و زیان بفهمند ما درباره‌ی صوفیان بهیچ گفتاری نیاز پیدا نمی‌كردیم. مگر درویشها و گلِ‌مولاها كه تا پانزده سال پیش در ایران بفراوانی یافت می‌شدند و با آن ریخت «بُلعجایب» و رخت چرك‌آلود در جلو چشمهای خودی و بیگانه نمودار می‌گردیدند فراموش شده‌اند؟!.. ، مگر آموزاكهایی كه نتیجه‌اش این هیكلهای شوم بوده نیاز بگفتگو دارد؟!..

🔸راستی را باید گفت : این مردم چشم دارند و نمی‌بینند ، و گوش دارند و نمی‌شنوند ، و مغز دارند و نمی‌فهمند.

من می‌پرسم : آیا درویشان گدایی می‌كنند یا نه؟.. همه می‌دانیم كه می‌كنند. یا گدایی می‌كنند ، یا ماربازی ، یا حقه‌بازی. باز می‌پرسم : آیا گدایی بد است یا نه؟!. همه می‌دانیم كه بد است و شرم و آزرم آدمی را از میان می‌برد. پس دیگر جای چه گفتگوست؟!.. چرا صالح‌علی‌شاهها و مست‌علی‌شاهها و قطب‌علی‌شاه‌ها از میدان درنمی‌روند؟!..

چند روز پیش در میدان توپخانه سوار اتوبوس می‌شدم دیدم یك مردی با ریش توپی و گیسوان حنایی دراز و سرِ باز نیز سوار گردید. دانستم درویش است ، گلِ‌مولاست ، پیر است ، مرشد است ، قطب است ، ولیست ، عارفست. از دیدنش متأثر شده بیاد زمان پیش [1] افتادم كه این چركین‌كاریها از میان رفته بود.

اتوبوس راه افتاد و چون از جلو باغ ملی درگذشت شاگردشوفر بگرفتن پول پرداخت و چون نوبت بدرویش رسید با یك خیره‌چشمی گفت : از من پول نمی‌گیرند. شاگردشوفر با زمختی گفت : اتوبوس گداخانه نیست پول درآر ، این را گفت و ایستادگی نشان داد. درویش ناگزیر شد و از كشكول خود ده‌شاهی درآورد و باو داد. ولی سپس درویش رو بمردم گردانیده گفت : این مرا نمی‌شناسد ، وگرنه در هیچ جا از من پول نمی‌گیرند. این را گفت بی‌آنكه ‌اندك‌شرمی‌ كند. سپس چون اتوبوس بمیدان شاپور رسید و درویش می‌خواست پیاده شود شاگرد‌شوفر جلوش را گرفته گفت : ده‌شاهی دیگر! باز درویش بروی او خیره شده با یك خشمی چنین گفت : دست از سر من بردار ، این كاری كه تو كردی تاكنون كسی نكرده. این را گفت و بی‌آنكه پولی دهد پایین رفت و راه خود را پیش گرفت. بدبخت سالها رنج برده ، ریاضت كشیده ، جهاد اكبر كرده ، سیر در نفْس نموده ، ذكر جَلی خوانده ، ذكر خفی خوانده ، چله‌ها بسر داده ، مقامات پیموده ، و آخرین نتیجه‌اش این شده كه اتوبوس سوار شود و پول ندهد و هیچ نیندیشد كه برای چه؟!..

من تا سالیان دراز این را باور نمی‌كردم كه گدایی جزو آداب صوفیگری بوده و با دستور مرشد است كه درویشان این كار را می‌كنند. می‌گفتم : چنانكه از دیگر فرقه‌ها گدا برمی‌خیزد از اینان هم برخاسته است. ولی در شگفت بودم كه چرا از اینان بیشتر از دیگران گدا برمی‌خیزد؟.. این بود باور من در سالیان دراز. ولی سپس چون كتابهای ایشان را خواندم دیدم برخی از بزرگانشان همین كار را می‌كرده‌اند ، و این را یک راهی از ریاضت و تهذیب نفس می‌شناخته‌اند ، و چون این را دانستم بدی آن گروه در اندیشه‌ام هرچه بیشتر نمودار شد ، و برای آنكه گواهی بگفته‌های خود بیاورم عبارتهای پایین را از كتاب «اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» بازمی‌آورم. چون این كتاب با یك زبان ساده نوشته شده در این رشته گفتار ، بیشترِ گواهیها از آن آورده خواهد شد.

از زبان شیخ ابوسعید داستان آغاز كار او را نقل می‌كند : «از جهت درویشان بسئوال مشغول شدیم كه هیچ سختتر از این ندیدیم بر نفس هر كه ما را می‌دید بابتدا دیناری می‌داد. چون مدتی برآمد كمتر می‌شد تا بدانگی بازآمد و فروتر می‌آمد تا بیك مویز و یك جوز بازآمد. چنان شد كه بیش از این نمی‌دادند تا چنان شد كه این نیز نمی‌دادند. پس روزی جمعی بودند و هیچ چیز گشاده نمی‌شد. ما دستاركی بر سر داشتیم در راه ایشان نهادیم و بعد از آن كفش بفروختیم پس آستر جبه خرج كردیم پس ابره پس پنبه. پدر ما را روزی بدید سر برهنه و پای برهنه او را طاقت نماند و گفت ای پسر آخر این را چه گویند گفتم این را تو مدان میهنگی».[2]

خوانندگان این داستان را نیك بیندیشند. ابوسعید برای شكم درویشان بیكاره و مفتخوار گدایی كرده و سپس چون از گدایی چیزی بدست نمی‌آمده دستار خود را فروخته ، كفش خود را فروخته ، آستر و ابره‌ی جبه‌اش را فروخته ، و این را یك كار بزرگ و نیكی دانسته كه بدینسان بازمی‌گوید و بخود می‌بالد.


👇
🔸این كتاب اسرارالتوحید خواندنی است. شیخ ابوسعید از بزرگان صوفیان بوده و هشتاد سال عمر كرده كه پنجاه سال با خانقاه‌داری گذرانیده كه همیشه دسته‌ای از درویشان گردن‌كلفت در خانقاه او بوده‌اند و او با درخواست و التماس و تهدید از مردم پول بدست آورده شكمهای ایشان را سیر می‌ساخته. بلكه گاهی كار بگدایی رسمی می‌كشیده. یك داستانی در آن كتاب هست كه ابوسعید بیك زنی می‌گوید باید بدرویشان طعامی بدهی. می‌گوید ندارم. می‌گوید گدایی بكن و وسایلی فراهم آور. شیخ بزرگ یك عمر با این رذالت بسر می‌برده و مفتخوار می‌پرورانده و بجان توده می‌انداخته و با اینحال خود را نه تالی پیغمبران ، بلكه بالاتر از ایشان می‌شمارده و بعادت همه‌ی مرشدان صوفی دعوی خدایی (یا بهتر گویم پیوستن بخدا) می‌كرده است. آن كتاب را بخوانید تا اسرار صوفیان را بفهمید.

[1] : اشاره به زمان فرمانروایی رضاشاه است.
[2] : میهنه (Mihane) شهركی بوده میان ابیورد و سرخس (فرهنگ دهخدا) ، زادگاه ابوسعید.
این پیکره نشان می‌دهد چند تن از درویشان روزگار قاجار را
صوفیان نه تنها گدایی را بد نمیدانند بلکه برای نیک بودنش فلسفه‌ها نیز می‌بافند.
کشکول درویشان و صوفیان
صوفی‌ای در کار گدایی
دو تن از صوفیان با تبرزین و کشکول
یک نمونه‌ای از کتابهای صوفیگری که پیاپی چاپ می‌شود.
🔶 زندگانی من
🔸 3ـ چند سخنی از پدرم (تکه‌ی چهار از چهار)

پدرم باآنکه خود از ملایی رو گردانیده بود و همیشه می‌گفت : «نان ملایی نان شرکست ، آدم باید بدلخواه مردم رفتار کند تا باو پول دهند» ، با اینحال بملایان دستگیری و پشتیبانی دریغ نگفتی. یک ملایی در آن زمان بنام ملامحمد فاضل تازه پیدا شده بود. پدرم به پشتیبانی او برخاست و یک شبی مهمانی بزرگی برپا گردانیده از توانگران کوی پولی گرد آورد و برای او خانه خرید. می‌گفت : «باید باین ملایان پولی رسانید که نیازمند نباشند و از گفتن «حق» باک ندارند».

با این رفتار پارسایانه و فروتنانه ، پدرم درمیان مردم جایگاه والایی می‌داشتی و با حاجی میرمحسن‌آقا که دو تن در همه‌ی کارها همدست می‌بودند به بیشتر کارهای مردم رسیدگی کردندی. بیشتر کسانی که دادخواهی خواستندی بنزد پدرم آمدندی و هر روز چند کاری از اینگونه رخ دادی.

در آن زمان در ایران عدلیه‌ای نمی‌بود. نگهداری ایمنی را در هر شهری به بیگلربیگی سپردندی و او به هر کویی یک کدخدا گماردی ، و هر کدخدایی یک فراشباشی و یک دسته‌ی فراشان داشتی. این فراشان پولی از دولت نگرفتندی و می‌بایست روزی خود را از پیچیدگی بمردم درآورند.

فراشباشی هُکماوار محمدقلی نام مرد بافهمی می‌بود و او بجای آنکه از مردم با زور پولی بگیرد دکان نانوایی کوی را باجاره گرفته بود و راه می‌برد و از آن راه سود بسیاری می‌جست. ولی فراشها که بیشترشان مردان خانه‌دار و نیازمندی می‌بودند ناچار بمردم آزار رسانیدندی و به هر کس نامی بسته پول خواستندی. اینبود مردم بپدرم پناهیدندی و پدرم بجلوگیری کوشیدی.

نیک بیاد می‌دارم یک روزی تازه آفتاب دمیده بود که فراشباشی بدیدن پدرم آمده ، و چون نشست و چایی خورد و قلیان برایش آوردند چنین آغاز سخن کرد : «آقا خودتان می‌دانید که من نیازی به پول گرفتن از کسی نمی‌دارم ولی این فراشان زندگیشان باید از مردم گذرد. از سوی دیگر ما همینکه می‌خواهیم بدنبال کسی فرستیم که بیاورند و بکارش رسیدگی کنند و ده‌یک و نیم‌ده‌یک بگیرند می‌بینیم آمده بآقا پناهنده شده. احترام آقا بما واجب است ولی فراشها گرسنه می‌مانند». پدرم پاسخ داد : «گفته‌ی شما راست است. من خواستم تنها آنست که بمردم بیدادگری نشود و پس از این درباره‌ی هر کسی که پیامی فرستادم خودم پولی برای فراشها خواهم فرستاد».

یک بار دیدم پدرم چنین می‌گفت : «ما می‌گوییم پولی که این فراشها می‌گیرند حرام است. (1) پس اینها از کجا بخورند؟.. اگر اینها نباشند مردم بجان یکدیگر افتند ...» این را گفت و به یک خاموشی ژرفی فرورفت. پدرم کسی نمی‌بود که از گفته‌های مجتهدان بکنار رود و یا از کیش شیعی دلسردی نماید. لیکن در همان حال چون بمردم مهربانی و دلسوزی می‌داشت درباره‌ی آن کیش به یک دشواری برخورده بود و جستجوی پاسخ می‌کرد.

پدرم اندامی باریک ، بالای میانه ، ریش کوسج ، رخساره‌ی گندمی می‌داشت. از او پیکره‌ای نمانده ولی هر زمان چشمم به پیکره‌ی سیدجمال‌الدین واعظ اسپهانی (واعظ مشروطه) افتد پدرم را بیاد آورم. در رخساره بسیار مانند هم می‌بوده‌اند. تنها چشمهای پدرم درشتتر و دستاری که بسر می‌گزاشت کوچکتر می‌بود.

پابرگیها : (از ویراینده)
1ـ این همانست که ملایان درباره‌ی همه‌ی حکومتها تا سال 1357می‌گفته‌اند : این دولتها غاصب و جائرند و پولی که کارکنان دولت می‌گیرند حرامست.
سیدجمال‌الدین واعظ اسپهانی
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 172
🔸 در پیرامون زبان

مي‌بايد در اينجا از «داشتن» و «بودن» و «بايستن» نيز سخن رانيم. اينها بسيار مي‌آيد و همچون ديگر كارها (فعلها) سه زمان گذشته و اكنون و آينده از آنها بسته مي‌شود. ولي در آنها بهم‌خوردگي بيشتر است و بيكبار از سامان افتاده و چون ما اينها را از روي پايه و سامان بكار مي‌بريم اين است ناگزيريم از آنها نيز سخن رانيم. نخست از داشتن بسخن مي‌پردازيم :

ببينيد : داشتن بمعني مالك شدن است كه دارنده يا دارا هم بمعني مالك مي‌آيد. ولي اگر شما آن را با ديگر كارها بسنجيد خواهيد ديد كه نمي‌تواند همپاي آنها بيايد. مثلاً شما ميگوييد : «برزگر اگر گندم كارد بهتر از جو كاشتن است» يا ميگوييد : «فرشباف اگر قاليچه بافد بهتر از قالي بافتن است». صد مانند اين را مي‌توانيد آورد. ليكن اگر بخواهيد مانند آن را از «داشتن» بياوريد با دشواري روبرو شويد. زيرا اگر از روي قاعده بگوييد : «يك كسي اگر خانه دارد بهتر از كرايه نشستن است» شنوندگان از آن معني ديگر (معني همانزماني) فهمند و امروز بجاي چنان جمله‌اي «يك كسي اگر خانه داشته باشد ...» مي‌آورند.

پس مي‌بينيد كه «داشتن» همپاي ديگر كارها نمي‌تواند آمد و اين نمونه‌ي ديگري از بهم‌خوردن زبان ميباشد. نيز اگر بخواهيد بگوييد : «فلان چيز را خريدم و مال من شد ولي همان روز فروختم» درمانيد. زيرا از روي قاعده بايد گوييد : «فلان چيز را خريدم و داشتم ولي همان روز فروختم» در حالي كه شنوندگان از اين جمله معني ديگري خواهند فهميد.

در زبان امروز براي فهمانيدن معني «مال من شد» كلمه‌اي نيست. همچنين اگر بخواهيد بگوييد : «فلان چيز را فردا خرم و دارم» مردم از آن معني درستي نفهمند.

چنانكه پيداست در اين كار (فعل) زمانها بيشتر بهم خورده است. زيرا «داشتم» كه گذشته‌ي ساده است و معني درست آن «مالك شدم» يا «مال من شد» مي‌باشد امروز آن را بجاي «ميداشتم» كه گذشته‌ي همانزمانيست و «داشتمي» كه گذشته‌ي همارگيست مي‌آورند. مثلاً بجاي آنكه بگويند : «نامه را در دست ميداشتم» ميگويند : داشتم. همچنين بجاي آنكه بگويند : «فلان چيز را هميشه داشتمي» ميگويند : داشتم. همچنين بجاي آنكه بگويند : «فلان چيز را هميشه داشتمي» ميگويند : داشتم. چون «داشتم» را در اين معنيها بكار مي‌برند اينست براي معني خود آن كلمه‌اي نمانده است.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌ونهم)

🔶 درباره‌ی صوفیان و درویشان (بخش دو از چهار)

اكنون ببینیم صوفیان چه می‌گویند؟.. چرا خود را از مردم بكنار می‌گیرند؟. به چه دستاویزی بیكار می‌مانند؟.. خود آنان تاریخچه‌شان را نمی‌دانند. پیشروانشان برای فریب مردم یك تاریخهای دروغی ساخته‌اند و سلسله‌های خود را بامام علی‌بن‌ابیطالب و خلیفه ابی‌بكر و دیگران می‌رسانند ، و چنین می‌گویند كه پیغمبر اسلام گذشته از هدایتی كه برای همگی مردمان آورده یك آگاهیهای خاصی و دستورهای خاصی به برگزیدگانی از یاران خود داده كه از آنها دست بدست بما رسیده ، ولی این دروغیست كه ساخته‌اند.

صوفیگری دویست سال پس از اسلام پیدا شده. و آنگاه صوفیگری یكسره با اسلام ناسازگار است. از آنسوی بزرگان صوفیان خود را بالاتر از پیغمبران می‌پنداشته‌اند ، زیرا یك قطب در پیش آنها كسیست كه جهان با دستور وی می‌گردد و نه شگفت است كه چنین كسی خود را بالاتر از پیغمبران شمارد.

تاریخچه‌ی صوفیان چنانكه برخی دانشمندان جسته و بدست آورده‌اند ، چنین است : چون در قرن دوم اسلام فلسفه‌ی یونان بعربی ترجمه گردید و انتشار یافت این بدآموزی نیز از آن سرچشمه گرفت : فیلسوفان یونان و روم كه هر كدام درباره‌ی خدا و جهان و آفرینش ، بگمان و پندار سخنانی
سروده‌اند ، یكی هم بنام پلوتینوس چنین گفته است : «ما همه از خدایم ، از او جدا گشته‌ایم و سپس بسوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست». همو گفته است : «روان آدمی از آنجهانِ آزاد و بی‌آلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا كرده. لیكن هر كسی كه بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او كمتر خواهد بود ، و كسانی كه بخواهند از این دامگه بازرهند و بجای پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».

اینها سخنانی است كه از پلوتینوس می‌آورند. نوشته‌اند خود او مرد پارسا و نیكی بوده. اما سخنانش ، این جمله‌هایی كه درباره‌ی روان آدمی گفته چندان بیراه نیست. فرود آمدن روان از یك جهان آزاد و بی‌آلایش همانست كه ما بنام «جان و روان» یاد كردیم. این راست است كه روان از جهان مادّی نیست. اما اینكه آدمی بخواهشهای تنی نپردازد و از خوشیهای این جهان دامن درچیند ، و اگر چنین كرد روانش از دامگه مادّی آزاد می‌گردد و بجایگاه نخستین خود می‌پیوندد راست نیست. زیرا خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهان چه زیانی یا چه بدی دارد كه آدمی از آن دامن درچیند؟! یكی از خواهشهای تنی زن گرفتن است ، دیگر[ی] خوراكهای لذیذ خوردنست ، دیگری خوابیدن و آسودن است ، دیگری دیدن و تماشا كردن است ، اینها چه بدیهایی دارد كه آدمی از آن دامن درچیند؟!.. آنچه آدمی ‌باید پرهیز كند و خود را نگه دارد خویهای پست حیوانی است ، از خشم و كینه و رشك و كشاكش و ستم و خودخواهی و خودفروشی[=خودنمایی فزون] و چاپلوسی و مانند اینها. از اینهاست كه باید پرهیز كرد و ما نیز شرح خواهیم داد ، نه از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی. و آنگاه از دامن درچیدن از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی ، روان از دامگه مادّی آزاد نگردد ، چنین نتیجه‌ای از آنها نتوان گرفت. آدمی تا زنده است روانش با تن و جان مادّی در یكجاست و جدایی بی‌معناست. چیزی كه هست ، باید بكوشد و روان را نیرومند گرداند كه رشته‌ی اختیار در دست او باشد نه در دست تن و جان مادّی. این است ایرادی كه بسخن دوم پلوتینوس وارد می‌باشد.

اما سخن نخست پلوتینوس بیكبار بی‌معناست. چگونه ما از خداییم؟!.. چگونه از خدا جدا گشته‌ایم و باو بازخواهیم گردید؟!.. ما كجا و خدا كجا؟!.. آفریدگان كجا و آفریدگار كجا؟!.. این سخن دلیلش چیست؟!.. آیا سخن باین بزرگی دلیل نمی‌خواهد؟!.

ما اساساً بخدا از چه راه پی برده‌ایم؟!.. از این راه پی برده‌ایم كه دیده‌ایم جهان می‌گردد و اختیاری از خودش ندارد. خودمان را سنجیده دیده‌ایم باین جهان بی‌اختیار آمده‌ایم و بی‌اختیار میرویم. از اینجا ناگزیر شده گفته‌ایم پس یك دستگاه دیگری در پشت سر اینجهان هست و یك خدای توانایی می‌باشد كه اختیار ما و همه‌ی جهان در دست اوست. پس كنون چگونه بگوییم ما با آن خدا یكی می‌باشیم‌؟!.. اگر ما خدا توانستیم بود چه نیازی بخدا می‌داشتیم. هرچه هست این سخن بیپاست و پلوتینوس نافهمیده و نااندیشیده آن را بزبان آورده.

هرچه هست سخن پلوتینوس چون پراكنده گردیده دستاویز بدست یك دسته هوسمندانی داده كه بدعوی خدایی پردازند و ویلگردان بازار بغداد «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] گویند و بخود بالند و دست از كار و پیشه و خاندان خود كشیده بنام آنكه از جهان و خوشیهایش چشم پوشیده‌ایم در خانقاهها گرد آیند و به بیكاری روز گزارند و با گدایی و دریوزه‌گردی شكم خود را سیر سازند.

[1] : معنی : در جامه‌ی من چیزی جز خدا نیست (من خود خدایم).