پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی شصت‌وسوم)

🔶 تلگراف از مراغه یا پاسخ یك كس بیفرهنگ (بخش یک از یک)

نامه‌ی دانشوران كپیه پرچم از قبولی نامه‌هایی كه مایه و پایه‌اش فحش ، یاوه ، زورگویی است بیزارم شكسته باد دهانی كه به پاكی ناسزا گوید.
ضیایی

🔸پرچم : این تلگراف را بخواهش برخی از یاران تهران بچاپ می‌رسانیم و مقصود آنست كه این بیفرهنگان پستنهاد كه خود را بجلو ما انداخته‌اند و بیخردانه می‌خواهند با سخنان زشت خود ما را از پیشرفت بازدارند بفهمند كه هستند مردان نیكنهاد بسیاری كه از این پستیهای آنان بیزارند و بهنگام خود سزای آن پستیها را در دامنهاشان خواهند گزاشت. وگرنه ما دوست می‌داریم كه كمترین یادی از آن بیفرهنگان كه بتازگی فزونی یافته‌اند نكنیم و آنان را بحال خودشان گزاریم تا هنگامی كه سزاشان یابند. و چون برخی از یاران دلتنگی از این پستیها می‌نمایند و گاهی تاب نیاورده دست بكیفر باز می‌كنند (چنانكه دیروز یكی از آنان به یك جوانك ناپاكی كیفر بسزایی داده) این برای كاستن از دلتنگی ایشانست كه می‌خواهم چند جمله‌ای بنویسم :

نخست : آن كسانی كه چه در تهران و چه در تبریز و چه در شیراز و چه در دیگر جاها زبان بسخنان ناپاك باز می‌كنند اگر نیك سنجید جز این نتوانستندی كرد. زیرا
🔸آنان كه می‌شنوند كه ما به یك رشته سخنانی برخاسته‌ایم یا بایستی فهم و خرد درستی داشته این گفتگوهای ما را بپذیرند و در كوشش با ما همراهی نمایند كه ندارند ، و یا بایستی جُربزه‌ی گویندگی و نویسندگی داشته بپاسخهایی اگرچه از روی مغالطه باشد بپردازند كه ندارند ، و یا بایستی بهره‌ای از شرافت داشته بخاموشی گرایند كه ندارند و اینست هیچ كاری نتوانسته زبان بزشتگویی باز می‌كنند و الواطی خود را بهمه نشان می‌دهند.

دوم : بگفته‌ی آقای محیط ما از روز نخست كه باین راه برخاستیم می‌دانستیم كه در این توده چه آلودگیهایی هست. می‌دانستیم كه یك دسته از الواط افزاركارشان دشنام خواهد بود. ولی آیا می‌توانستیم بهمین دستاویز از كوشش بازایستیم؟ می‌توانستیم از ترس بدزبانی یك گروهِ بیفرهنگ از یك كار بسیار ورجاوندِ[=مقدس] بزرگی بازمانیم؟!.

سوم : كسانی می‌گویند : در پرچم پاسخ نویسید. می‌گویم مگر ما می‌توانیم باین نادانان پردازیم و از راه خود بازمانیم؟! ما اگر باینها پاسخ نویسیم خود و خوانندگان را سرگرم آن گفتگو گردانیده از مقصود دورشان ساخته‌ایم. ما به هیچ پاسخی نباید پردازیم اگر گاهی كسانی از یاران همچون آقای ضیاء‌مقدم (در تلگراف بالایی) بیزاری آشكار كنند و یا همچون آقای جلال‌الدین جزایری (در پاسخی كه بیاوه‌گوییهای بهمنی داده و در روزنامه‌ی استوار بچاپ رسیده) پاسخی نویسند زیانی ندارد و من اینك فرصت را از دست نداده بآقای جزایری و آقای مقدم سپاس می‌گزارم.

چهارم : این خود نشانی از درماندگی این توده است كه نُه سالست ما باین كوشش برخاسته‌ایم و در این دیرگاه به هر زمینه‌ای از مسائل زندگانی (از دین و آیین زندگانی و دانشها و روان و خرد و مانند اینها) درآمده ، و با هر یكی از گمراهیها (از فلسفه و شعر و كیشهای گوناگون و صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینها) پرداخته ، و در همگی اینها شیوه‌ی خود را این قرار داده‌ایم كه موضوع را با روشنترین زبانی شرح كنیم و سپس دانسته‌ی خود را با دلیلهایی ساده و آسان بنویسیم و در این نه سال شاید بیش از چند بار رخ نداده كه كسی با سخن و دلیل بجلو ما بیاید و هر زمان كه چنان كسی پیدا شده من خشنودی نشان داده‌ام و آن را فرصت شمرده‌ام كه بگفتگو پردازم (یكی از این كسان آقای منوچهر عدل است كه گذشته از آنكه گفتاری بنزد ما فرستاده شرحی نیز در اختر شمال نوشته كه ما بسیار خشنودیم و من پاسخهایی خواهم نوشت) دیگران همگی یا‌ هایهوی می‌كنند و یا زبان ببدگویی باز می‌نمایند ، اینست حال این توده‌ی بدبخت درمانده.

👇
ما باید از اینها بجای رنجش و دلتنگی نتیجه‌ی بهتر دیگری بگیریم و آن اینكه بدانیم این كسان تباه گردیده‌اند و بدانیم كه این توده بسیار بیچاره گردیده و بدانیم كه باید كوشش بسیار كنیم تا این آلودگیها را از میان برداریم. این داستان را برای گواهی نوشته سخن را بپایان می‌رسانم : در هفت سال پیش كه من تازه گفتارهایی درباره‌ی فلسفه‌ی یونان می‌نوشتم و كسانی‌ هایهوی می‌كردند روزی یكی از آشنایان كه من او را دانشمند می‌شماردم در خیابان بمن رسیده چنین گفت : «من شما را بسیار دوست می‌دارم ولی آنچه را كه درباره‌ی فلسفه نوشته‌اید نمی‌توانم پذیرفت». من گفتم : آنچه ما درباره‌ی فلسفه نوشته‌ایم نه چیزیست كه كسی نپذیرد. گفت : من هنوز نخوانده ام و نمی‌دانم چه نوشته‌اید. من از این گفته‌ی او سخت در شگفت شدم ولی سپس بخود آمده دیدم این سخن دلیل آنست كه این مرد كه من او را دانشمند می‌دانستم فهم و خردش را باخته است و من بجای شگفتی نمودن باید ماهیت او را بشناسم و دیگر ارزشی باو ندهم و همین رفتار را كردم كه دیگر با او آمیزش نمی‌نمودم و چون دو سال پیش بدرود زندگی گفته نامش را نمی‌برم.

مقصودم اینست كه ما باید بجای دلتنگی باین حقایق پی بریم و تكلیف خود را هرچه بهتر و روشنتر بدانیم. آن سخنانی كه آنها می‌نویسند از حیث دشنامی هیچ معنایی یا اثری ندارد ولی ما باید بفهمیم و بدانیم در توده چه آلودگی‌هایی هست و بدانیم كه باید كوششهای بیشتر از این كنیم تا این ناپاكیها را از میان برداریم. دیروز در روزنامه‌ای دیدم كه می‌نویسد مرا باین كوششها «جنون شهرت‌طلبی» واداشته. با خود گفتم یك مرد نادان درمانده‌ای كه حاضر شود نوشته‌های مرا نخوانده و نفهمیده و نیندیشیده و از خواست من و یارانم آگاهی نیافته داوری كند بهتر از این چه تواند نوشت؟! بجای رنجش از سخنان پوچ او به بیچارگی و درماندگیش بخشایش آوردم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 212)
🔶 زندگانی من
🔸 7ـ بار دیگر بدرس پرداختم (تکه‌ی یک از دو)

در آن سه سال و کمتر که من بکار پرداختم همیشه گفتگو از درس خواندن من درمیان می‌بود. دوستان پدرم و برخی از خویشان و بسیاری از مردم همیشه درس نخواندن مرا ایراد می‌گرفتند. روزی حاجی‌میرمحسن‌آقا مرا پیش خود خواند و چنین گفت : «مردم در کوچه و میدان جلو مرا می‌گیرند که چرا پسر آقا را نمی‌فرستید درس بخواند. شما باید بروید درس بخوانید ...». گفتم : پس از درس خواندن باید بملایی پردازم ، و من گذشته از «وصیت» پدرم خودم از ملایی بیزارم. آنگاه در این کوی بملایان سخت می‌گذرد. ملامحمد فاضل ، ملای این کویست و از گرسنگی همیشه در ناله و گله است. گفت : «ملایی شما جز از داستان ملامحمد فاضل یا دیگران خواهد بود. ما خود خاندان بزرگی هستیم و از نخست مردم چشمشان باین خاندان باز شده است ...».

با این گفته‌ها مرا ناچار گردانید که بار دیگر بدرس پردازم. در آن زمان مدرسه‌های بزرگی در شهرهای ایران ساخته شده بود که کسانی که خواستندی درس ملایی خوانند بآنجاها رفتندی. ولی من چون سالَم کم می‌بود حاجی‌میرمحسن‌آقا نگزاشت بآن مدرسه‌ها روم و باز مرا بمکتب برد. در مدرسه‌ی طالبیه‌ ملاحسن نامی مکتب می‌داشت که چون خود او باسواد و درسخوانده می‌بود شاگردان بزرگی در آنجا عربی خواندندی و من چون بآنجا رفتم یک دسته تا «النموذج» پیش رفته بودند.

در آن زمانها بیش از همه بیاد گرفتن زبان عربی (یا بهتر گوییم : بیاد گرفتن صرف و نحو آن) ارج بسیار گزارده شدی و سرچشمه‌ی دانشها شمرده گردیدی. صرف میر ، تصریف ، (در صرف) ، عوامل جرجانی ، النموذج ، صمدیه ، سُیوطی (شرح سُیوطی به الفیه‌ی ابن مالک) ، جامی (شرح جامی به کافیه) ، مغنی‌اللبیب (در نحو) کتابهایی می‌بود که یکی پس از دیگری درس خوانده شدی و ملایی بیش از همه اینها بودی.

من بار دیگر از صرف میر آغاز کردم و یک داستان شیرین این بود که در همان روزها ملاحسن بمکه رفت و ما را بدیگری سپرد و تا چهار ماه دیگر که او بازگشت من صرف میر و تصریف و عوامل را خوانده و به «النموذج» رسیده بودم که با دیگران همدرس شدم. حاجی ملاحسن در شگفت شده چند بار پرسید : «چه زود به النموذج رسیدید؟!...». شیوه‌ی او در درس دادن این می‌بود که کتاب یکی از شاگردان را گرفتی و درمیان درس گفتن «اِعراب» (زیر و زبر و پیش) بروی کلمه‌ها گزاشتی ، و این را کردی تا شاگردان کلمه‌ها را بغلط نخوانند.

من یک روز بکتاب خود «اعراب» گزاردم ، و چون بهنگام درس دادن ، او خواست کتابی را بگیرد من کتاب خود را پیش داشتم. پرسید : «این اِعرابها را که گزارده است؟...». گفتم ‌: من خودم گزارده‌ام. گفت : «پس شما اینجاها را خوانده بودید؟!...». گفتم : نخوانده بودم. گفت :

«پس چگونه می‌توانید «اعراب» گزارید؟!...». گفتم : من «عوامل» را که خوانده‌ام از روی آن می‌دانم که هر کلمه‌ای را چگونه باید خواند. گفت : «چطور؟‌! پس شما هرچه می‌خوانید می‌فهمید؟!..». من دیگر پاسخی ندادم. ولی می‌دیدم از آن روز رفتارش با من بد شد. روزی هم بدخطی را بهانه گرفته چوبی بدستم زد. من در مکتب ملا بخشعلی درس خوانده ولی بخط نپرداخته بودم. مشق که با خامه‌های ستبر بایستی نوشت من نمی‌توانستم. بآن بهانه چوبی بمن زد که بسیار افسرده گردیدم ، و دیری نگذشت که برخی بدرفتاریهای دیگری رخ داد ، و من از مکتب پا کشیدم ، که چندگاهی در مدرسه‌ی صادقیه در حجره‌ی یکی از طلبه‌ها بدرس می‌پرداختم ولی در آنجا نیز بدرفتاریها می‌دیدم.
مدرسه‌ی طالبیه‌ی تبریز
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 177
🔸 در پیرامون زبان

ما هميشه افسوس اين را داريم كه زبان مهنامه آسان نيست. ولي اين نه گناه ما ، بلكه گناه بهم‌خوردگي زبان ميباشد. ما ناگزيريم براي نگارش خود تا ميتوانيم زبان درستي را بكار بريم ، و اگر اين بر خوانندگان سخت مي‌افتد نبايد دلتنگي نمايند ، بلكه بايد بكوشند و در اين راهي كه ما براي نيكي زبان پيش گرفته‌ايم با ما همراهي نمايند. اگر كسي اين سختي را بخود هموار گرداند كه اين دو گفتار را كه امسال درباره‌ی زبان نوشته‌ايم نيك بخواند و بانديشه سپارد و پس از آن دو سه شماره را از روي باريك‌انديشي بخواند زبان پيمان بر او آسان خواهد گرديد و ديگري سختي نخواهد داشت.

ما خرسنديم كه تاريخ هجده ساله بما ياري بسيار ميرساند. زيرا خوانندگان آن را بهتر و به دلخواه‌تر ميخوانند و اينست بزبان نگارشهاي ما خواه و ناخواه آشنا ميگردند. كساني هميشه بما خرده ميگيرند كه چرا بكار زبان مي‌پردازيم. بتازگي يكي از قم چنان نامه‌اي فرستاده ولي ما اينها را جز از روي رشک و ناداني نمي‌شناسيم و هيچگاه از كار خود بازنخواهيم ماند.

ما همه‌ي كارمان با زبان است و ما امروز پيش از هر چيزي بيك زبان درستي نياز ميداريم و مي‌بايد هميشه آن را در پيش چشم داريم و به پيشرفت آن كوشيم.

زبان همه چيز يك توده و نمونه‌ي فهم و دريافت مردم است. توده‌اي كه زبانش درست نيست بايد گفت فهم و دريافت درستي هم نداشته است.

خرده‌گير مي‌نويسد : اين كار را بفرهنگ‌نويسان واگزاريد. ميگويم : اينها را كه ما مي‌نويسيم اگر فرهنگ‌نويسان دانسته بودندي تاكنون نوشته بودندي. اين بدان مي‌ماند كه كسي بيك اتومبيل‌سازي بگويد : اين چه كاريست شما ميكنيد؟! چرا آن را بآهنگران روستا وا نمي‌گزاريد؟!.. درباره‌ی همين گونه‌هاي سيزده‌گانه‌ي گذشته و سه‌گانه‌ي اكنون ما نوشتيم كه بيشتر اينها پاك فراموش شده و از ميان رفته و دليل آورديم كه در دستورهايي كه از سي و اند سال پيش [1] براي فارسي نوشته‌اند و در دستهاست اينها را نشناخته‌اند. ديگر چه جاي آنست كه كسي بگويد آنها را بفرهنگ‌نويسان واگزاريد؟!.

در اينجاست كه ما مي‌گوييم : بهتر است هر كسي نخست خود را درست گرداند. نخست چيزهايي را بفهمد. نخست هر چيزي را بانديشه سپارد. در جايي كه كساني با اندك مايه چيزهايي كه از اينجا و از آنجا فراگرفته‌اند سر از ميان سرها درآورند و در هر زمينه‌اي سخن رانند و خودنمايي كنند نتيجه‌ي آن اين سخنان بيهوده شود كه فراوان مي‌شنويم. چندين سالست كه جنبش پيراستن زبان پيش ميرود و اينهمه نتيجه از آن پديد آمده يك دسته همه بر آن مي‌پردازند كه هر زمان يك ايراد ديگري پيش آورند و سخني گويند و خود را نمايند. و با آنكه بارها پاسخ شنيده‌اند باز از راه خود برنمي‌گردند.

ميگويند : مگر با زباني كه بود كار نمي‌گذشت؟!.. ميگويم : بيابانيان آفريقا نيز هر گروهي زبان نارسايي دارند و با آن كارهاي خود را انجام دهند. ولي اگر يك دانايي خواهد با آن زبان سخناني رانده و يا يك راهنمايي از ميان آنان برخاسته بخواهد تكاني بفهم و خرد آن مردم دهد ناگزير درماند و نارسايي زبان جلو كار را گيرد.

پابرگی :
1ـ تاريخ اين گفتار اسفند 1317 است. (حسین یزدانیان)
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی شصت‌وچهارم)

🔶 می‌گویند و عمل نمی‌كنند (بخش یک از یک)

كسانی طرفداری از شعرا می‌نمایند و الفاظ و عبارات پوچ بهم می‌بافند و برای اینكه مدعای خود را ثابت نمایند دلایل مضحكی می‌تراشند. این دلایل باندازه‌ای نحیف است كه هر شنونده‌ی عاقلی نمی‌تواند از خنده جلوگیری نماید. دیروز در جمعی بودم با وجود اینكه تمام حاضرین از جوانان تحصیل كرده و بقول خودشان آشنا به تمدن جدید بودند یكی شروع به تعریف و تمجید از خیام نموده و اشعار سراپا پوچ آن را به رخ حاضرین می‌كشید و از قیافه‌ی بشاشش معلوم بود كه از خواندن چند مصرع پوچ كه ابداً بدرد هیچ كس نمی‌خورد لذت می‌برد و میان گفتار خود هی احسنت و زنده‌باد بود كه خرج می‌نمود و ایران را بوجود یك چنین فیلسوف عظیم‌الشأن مفتخر می‌دانست. تعجب در اینجاست كه تمام سامعین با كمال میل و رغبت گوش داده و كسی نگفت كه چرا وقت عزیز ما را باین مهملات می‌گذرانی. من كه یكی از مخالفین جدی شعرا و سخنان زهرآگین آنها هستم طاقت نیاورده مهر خموشی از لب برداشته گفتم برادر تو اینقدر مداحی از خیام پنداری خود نموده و مقام معنوی او را بالاتر از تمام دانشمندان قرار دادی چه دلیلی به این گفته‌های خود داری؟ گفت : «چیزی كه عیان است چه محتاج بیان است» گفتم چیزی كه عیان است و از اشعارش معلوم می‌گردد شخص جالب توجه شما مرد[ی] لاابالی و بی‌قید بوده و عمر خود را به عیاشی و باده‌گساری گذرانده و جز یكمشت كلمات پوچ بیادگار نگذاشته است.

بدون اینكه جواب بگفته‌های من بدهد شروع بخواندن این بیت نمود :
ما راست همی‌رویم و تو كج بینی رو چاره‌ی دیده كن رها كن ما را

گفتم چطور مگر چشمهایم از تشخیص كلماتی كه در دیوان خیام چاپ گردیده عاجز است یا آنها را عوضی می‌بیند یا گوشهایم این گفتارهای بی‌معنی شما را نمی‌شنود؟

بعد از خنده‌ای طولانی جواب داد چشم بصیرت تو كور است ، گوش هوشت از شنیدن معنی و مفهوم سخنان من عاجز است.

گفتم اگر لطفاً آن چیزهایی را كه چشم بصیرت شما دیده و گوش هوش شما شنیده است برایم شرح دهید خیلی ممنون می‌گردم.

جواب داد عمرهای كوتاه ما از شصت و هفتاد تجاوز نمی‌نماید آن هم اگر در یك محیط آرام زندگی كنیم تا چه رسد حالا كه بزندگی فردا اعتماد نداریم باید از زندگی حداكثر استفاده را بنماییم خوش باشیم گوشه‌ی آرامی پیدا نموده لب جویی بدست آوریم بزنیم و بنوشیم عمری بی‌غم بسر آریم.

گفتم بسم‌الله بفرمایید كراوات قشنگ و مال خارجه را باز نموده و كت شیكت را بیكی از مستمندان بدهید یك جبّه از پارچه‌های مندرس تهیه نموده به طرف خارج شهر بروید و مشغول خوشگذرانی خود شوید.

گفت با وضعیت فعلی نمی‌شود. گفتم مگر كسی مانع می‌شود؟ جواب داد كسی مانع نمی‌شود ولی من نمی‌كنم.

گفتم پس كاری كه نمی‌كنی و بی‌معنی است چرا اینقدر پافشاری می‌نمایی كه خوب جلوه‌گر سازی.

بقیه‌ی مذاكرات را نمی‌نویسم. با این مختصر معلوم می‌گردد كه طرفداری از شعرا یك مرض روحی است و الا هیچ كس حاضر نمی‌شود كه زندگی خود را كاملاً موافق دستورهای شعرا نماید و امید است كه طبیب اجتماعی آقای كسروی این مرض مزمن را ریشه‌كن سازند و كاخ موهومی شعر را ویران نمایند.
تبریز ـ عباس كاظمی

🔸پرچم : این یك نمونه‌ایست كه جوانان از آشنایی خود بشعرهای خراباتیان و بنوشته‌های پراكنده‌ی روزنامه‌ها چه ‌اندیشه‌هایی در مغز خود می‌آكنند و چه فلسفه‌های خنكی برای زندگی خود برمی‌گزینند. یكی از بدآموزیهایی كه درمیان جوانان رواج دارد همینهاست كه آن جوان در گفتگوهای خود شرح داده كه باید آن را فلسفه‌ی بی‌غیرتی نامید.

🔸🔸یك نكته‌ای كه باید فراموش نگردد آنست كه علت رواج تند شعرهای خیام و حافظ درمیان جوانان همینست كه بسیاری از آنان بدآموزیهای این دو شاعر را با دلخواه و هوس خود سازگار می‌یابند. این بسیار لذت دارد كه بیك جوان عیاشی بگویند اندیشه‌ی گذشته و آینده همه را رها كن و زحمتی بخود راه نده و پروای كشور و توده نكن و دم را غنیمت دانسته خوش باش. بگفته‌ی عامیان هم تجارت است و هم زیارت ، هم زمینه‌ی خوشگذرانی و بی‌غیرتی را تهیه می‌كند و هم نامش فلسفه است و می‌توان در مجالس نشست و با پیشانی باز گفتگو از آن كرد.

ولی چنانكه گفتیم بیاری آفریدگار پاك و بخواست او ریشه‌ی همه‌ی این نادانیها را خواهیم برانداخت.

🔸گذشت آنكه هر كسی از ایراد گرفتن بخیام یا حافظ بترسد و در برابر سخنان بیخردانه‌ی آنان ناگزیر از به‌به و آفرین باشد.

🔸گذشت آنكه كسانی بخواهند با هیاهو و كولیگری جلو منطق را گیرند.

🔸بخواست آفریدگار پرده را دریدیم و اینك هنگام آن رسیده است كه یك گام دیگری برداریم و همه‌ی این كتابها را بآتش كشیم و خاكسترش را بباد دهیم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 212)
این دسته‌بندی «دوسخنی» (اختلاف نظر در یک بحث) «گراهام» است. در بالاترین طبقه بهترین شیوه‌ی برخورد با باورهای مخالف دیده می‌شود. همینکه رو به پایین آییم ، شیوه‌ی برخورد سستتر شده در طبقات پایینتر به بیخردی و بیفرهنگی می‌رسد.
ارجدارترین طبقات سه طبقه‌ی بالایی است.
(از ویکی پدیا)
🔶 زندگانی من
🔸 7ـ بار دیگر بدرس پرداختم (تکه‌ی دو از دو)

این را باید بنویسم که طلبه‌ها هر یکی ده سال و بیست سال ، بلکه بیشتر در مدرسه ماندندی و مثلاً تا «النموذج» که من در چهار یا پنج ماه رسیده بودم آنان در دو سال رسیدندی ، و اینبود که درس خواندن من با آن تندی به بسیاری از ایشان گران می‌افتاد و بارها ریشخند می‌کردند ، چندان که ماندن نتوانستم ، و اینبود بمدرسه‌ی طالبیه رفتم.

طالبیه بزرگترین مدرسه‌ی تبریز شمرده می‌شد ولی در خود مدرسه طلبه‌هایی که از روستاها یا از شهرهای دیگر آمده بودند جا می‌گرفتند. یک دسته نیز طلبه‌های ایروانی می‌بودند که چون از بستگان روس شمرده می‌شدند اختیار مدرسه را در دست می‌داشتند. این مدرسه‌ها داستانهایی داشته‌اند که اینجا جای نوشتن نیست. این طلبه‌ها «حامیان شریعت» می‌بودندی که اگر کسی را مست یافتندی بمدرسه کشیده بسیار زدندی. اگر جوانی به زنی نگاه کرده یا دست یازیده و یک طلبه او را دیده بودی همین بس بودی که طلبه‌ها بیرون ریزند و او را بگیرند و تا می‌توانند بزنند. گاهی نیز درمیان این مدرسه با آن مدرسه پیکار[=زد و خورد] درگرفتی. طلبه‌ها دَگَنَگها (1) را برداشته بهم تاختندی و بسرهای یکدیگر کوفتندی. از اینرو کسانی که از خود شهر بمدرسه رفتندی با این طلبه‌ها درنیامیخته در مسجدهای بزرگی که در خود مدرسه و در آن نزدیکهاست ، هر یکی پشت ستونی یا گوشه‌ای را گرفته درس خواندندی یا گفتندی.

روزهای نخست که من رفته بودم از اینکه در هر گوشه‌ای یک «حوزه‌ی درس» برپاست لذت می‌بردم و به بیشتر آنها نزدیک شده گوش می‌دادم ، و در همانجا بود که نخست بار شادروان خیابانی را دیدم و شناختم. او نیز در مسجد «خاله‌اُغلی» حوزه‌ی درس می‌داشت و از «هیئت بطلمیوسی» و از کتاب «تشریح‌الافلاک» درس می‌گفت. یاد دارم روز نخست که دیدم از «جوزهر» (2) سخن می‌راند و آن را روشن می‌گردانید.

پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ دگنگ (daganag) = چماق
2ـ Jozahar = فلک یکم ماه
شیخ محمد خیابانی
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 178
🔸 در پیرامون زبان

چنانكه بارها نوشته‌ايم درستي زبان فارسي تنها با بيرون راندن كلمه‌هاي بيگانه نخواهد بود و بكارهاي ديگري نياز هست. زبان فارسي در هزار سال و بيشتر از يكسو زبون زبان تازي و ميدان تاخت كلمه‌هاي آن بوده ، و از يكسو نيز بازيچه‌ي هوس سخنبازان و سجع‌سازان و قافيه‌پردازان گرديده ، و اينست آلودگيها و آهوهاي بسيار پيدا كرده كه بايد يكايك چاره شود. ما تاكنون چند آلودگي را از آن بازنموده و بچاره‌اش كوشيده‌ايم و بر آنيم كه كم‌كم بديگر آلودگيها نيز پردازيم و بچاره كوشيم و اينك در اينجا از دو چيز سخن ميرانيم :

1ـ يكي از آلودگيهاي زبان فارسي نياوردن گذشته و اكنون و آينده و مانند اينها از خود ريشه‌هاست. در بسيار جاها بجاي آنكه خود ريشه را بكار برند و از خود آن كلمه‌ها پديد آورند آن را با ريشه‌ي ديگري از «كردن» و «نمودن» و «شدن» آورده و كلمه‌ها از اينها پديد مي‌آورند. مثلاً بجاي آنكه بگويند : جنگيد و شتافت و گريست و ناليد و مانند اينها ، ميگويند : جنگ كرد ، شتاب نمود ، گريه كرد ، ناله كرد.

اين يكي از چيزهاييست كه زبان را از نيرو مي‌اندازد و از يكسو نيز سامان آن را بهم مي‌زند. براي چاره بايد تا ميتوان از خود ريشه‌ها كلمه‌ها پديد آورد. نمي‌گويم : راه طرزي(۱) را پيش گرفت و از نامها نيز كلمه‌ها ساخت. آن را نمي‌خواهم. اين را مي‌خواهم كه از هر كاري (فعل) از خود آن گذشته و اكنون و آينده و مانند اينها بسته شود.

اين نابساماني در فارسي از آنجا پيدا شده كه چون كساني هميشه ميخواسته‌اند كلمه‌هاي عربي آورند و از خود آنها نمي‌توانسته‌اند كلمه‌ها سازند ناگزير مي‌شده‌اند ريشه‌ي عربي را با «كردن» و «نمودن» و مانند اينها بكار برند. چنانكه بگويند : دعوت كرد ، اجابت نمود ، ساقط شد و مانند اينها. كم‌كم اين شيوه را بر سر كلمه‌هاي خود فارسي هم آورده‌اند و بجاي آنكه بگويند : گريست ، و ناليد ، و انديشيد ، و رهانيد ، و پرهيزيد ، و ستيزيد ، گفته‌اند : گريه كرد ، ناله نمود ، انديشه كرد ، و رها ساخت ، پرهيز كرد ، ستيزه نمود. هرچه هست بايد اين شيوه را از ميان برداشت و تا مي‌توان از خود ريشه‌ها كلمه‌ها پديد آورد.

۱- طرزی شاعری بوده که شیوه‌ی نوی در شعر سرایی پیش گرفته از نامواژه‌ها کارواژه می‌ساخته. مثلاً این شعر ازوست :
مبادا زمن ملولیده باشی حدیث حسودان قبولیده باشی
چو درس محبت نخواندی چه سود ار اصولیده باشی فروعیده باشی. - و
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی شصت‌وپنجم)

🔶 پاسخ به یك یاوه‌گو (بخش یک از یک)

🔸«بدا بحال مردمی كه قفل بدهان نادانان خود نزنند» ـ پیمان

در یك ورقپاره‌ای شرحی زیر عنوان (پاسخ پیمان و پرچم) خواندم و بر آلودگی این توده بسی تأسف خوردم و بر آن ناكسان نافهم كه می‌خواهند با گفتن چند جمله‌ی زشت و ناپسند خود را همسر و همرنگ این مرد بزرگ خوانند نفرین فرستادم و بر شهامت و توانایی آقای كسروی كه در راه یك توده‌ای كه آلودگی او را اندازه نیست صد رنج می‌برد از غیرتمندی و آزادگی دمی از پا نمی‌نشیند آفرین گفتم. خدایت رهبر و پشتیبان باشد ای مرد غیرتمند. گفتم عنوان آن «پاسخ به پیمان و پرچم» بود اما آنچه در او دیده نمی‌شد پاسخ بود و دلیل و بیان. یك تیكه از گفته‌های او را برای نمونه اینجا می‌آورم (چند روز پیش كه ورق سیاهی بنام پرچم در دكان عطاری بدستم افتاد به نگارشی ناستوده از دارنده‌ی پرچم برخوردم كه با روش ناپسندیده‌ی خود دوباره بخداوندان علم و ادب و پیشوایان دانش و بینش كه مایه‌ی افتخار جهانیان می‌باشند انتقاد و توهین نموده بود.) روی نادانی سیاه باد كدام یك از این كلمات پاسخ است؟ آیا به سخن استواری مانند (سخن چه نظم و چه نثر باید از روی نیاز باشد) نگارش ناستوده گفتن پاسخ است؟. یا به شاعران هرزه‌گو كه جز در راه ساده و باده و غیرت‌كشی سخنی نگفته‌اند خداوندان علم و ادب گفتن پاسخ است؟! كدام یك از اینها پاسخ است.

من شرم دارم یك‌یك گفته‌های آن نویسنده‌ی بی‌آزرم را در اینجا بیاورم و قصدم هم پاسخ نویسی[به] آن مرد ابله نیست زیرا جواب ابلهان خاموشیست آنان كه آن نامه‌ی سیاه را خوانده‌اند میدانند من چه آتشی در دل افروخته دارم. آخر ای بی‌ادب تو خودت را ادیب و طرفدار ادبا می‌شماری پس این بی‌ادبی‌ها از كجاست؟. نه این است كه تو هم در مكتب همان ادبا درس خوانده‌ای؟ بزودی برسد روزی كه رویت همچون دلت سیاه گردد.

آقای كسروی اینها یا نمیدانند یا از خوان نعمت دیگران متنعمند. به نادانان ببخشای و دیگران را برای عذاب روز رستاخیز ملی واگذار. ای ایرانیان از یاوه‌گویی تنی چند بیخبر و خیره‌سر افكارتان متشتت نشود. وقت را غنیمت شمرید دست اتحاد و برادری بسوی آزادگان دراز كنید زیرا راه دور است و رنج بسیار. گمان نكنید رهبری و راهنمایی هر كس را شاید. دوام این زمزمه‌ها كه از هر گوشه و كنار می‌شنوید چون حباب روی آب است فقط این آزادگانند كه می‌توانند این قافله‌ی پراكنده را به پیشوایی همان مرد توانای غیرتمند كه جز رهایی شرق آرمانی ندارد بسر منزل مقصود برسانند. ای جوانان ، پدران شما آنچه لازمه‌ی پدری بود در حق شما نكردند و همانطوری كه اكنون شما حق دارید بر آنان نفرین فرستید فرزندان آینده‌ی شما هم اگر دربند آتیه‌ی آنان نباشید بر شما نفرین خواهند فرستاد. بكوشید خود را از آلودگیهای چند صد‌ساله رها سازید و دامن خود را از ننگ و خواری و زبونی بتكانید و پشتیبانی از آزادگان دریغ نگویید تا در آتیه سرفراز و سربلند باشید.

ای آزادگان خدای پاك از پاكی دلتان آموزگاری توده را بشما عطا فرموده بكوشید و از پا ننشینید و فراموش نكنید كه خدا با ماست.
همدان ـ خلیل مهران

پرچم ـ نویسنده‌ی آن روزنامه كوچكتر و بی‌ارجتر از آنست كه یاران از نوشته‌های وی دلتنگ گردند. شاید آقای مهران او را نمی‌شناسند ولی در تهران همه او را می‌شناسند.
(پرچم روزانه شماره‌ی 215)