🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 177
🔸 در پیرامون زبان
ما هميشه افسوس اين را داريم كه زبان مهنامه آسان نيست. ولي اين نه گناه ما ، بلكه گناه بهمخوردگي زبان ميباشد. ما ناگزيريم براي نگارش خود تا ميتوانيم زبان درستي را بكار بريم ، و اگر اين بر خوانندگان سخت ميافتد نبايد دلتنگي نمايند ، بلكه بايد بكوشند و در اين راهي كه ما براي نيكي زبان پيش گرفتهايم با ما همراهي نمايند. اگر كسي اين سختي را بخود هموار گرداند كه اين دو گفتار را كه امسال دربارهی زبان نوشتهايم نيك بخواند و بانديشه سپارد و پس از آن دو سه شماره را از روي باريكانديشي بخواند زبان پيمان بر او آسان خواهد گرديد و ديگري سختي نخواهد داشت.
ما خرسنديم كه تاريخ هجده ساله بما ياري بسيار ميرساند. زيرا خوانندگان آن را بهتر و به دلخواهتر ميخوانند و اينست بزبان نگارشهاي ما خواه و ناخواه آشنا ميگردند. كساني هميشه بما خرده ميگيرند كه چرا بكار زبان ميپردازيم. بتازگي يكي از قم چنان نامهاي فرستاده ولي ما اينها را جز از روي رشک و ناداني نميشناسيم و هيچگاه از كار خود بازنخواهيم ماند.
ما همهي كارمان با زبان است و ما امروز پيش از هر چيزي بيك زبان درستي نياز ميداريم و ميبايد هميشه آن را در پيش چشم داريم و به پيشرفت آن كوشيم.
زبان همه چيز يك توده و نمونهي فهم و دريافت مردم است. تودهاي كه زبانش درست نيست بايد گفت فهم و دريافت درستي هم نداشته است.
خردهگير مينويسد : اين كار را بفرهنگنويسان واگزاريد. ميگويم : اينها را كه ما مينويسيم اگر فرهنگنويسان دانسته بودندي تاكنون نوشته بودندي. اين بدان ميماند كه كسي بيك اتومبيلسازي بگويد : اين چه كاريست شما ميكنيد؟! چرا آن را بآهنگران روستا وا نميگزاريد؟!.. دربارهی همين گونههاي سيزدهگانهي گذشته و سهگانهي اكنون ما نوشتيم كه بيشتر اينها پاك فراموش شده و از ميان رفته و دليل آورديم كه در دستورهايي كه از سي و اند سال پيش [1] براي فارسي نوشتهاند و در دستهاست اينها را نشناختهاند. ديگر چه جاي آنست كه كسي بگويد آنها را بفرهنگنويسان واگزاريد؟!.
در اينجاست كه ما ميگوييم : بهتر است هر كسي نخست خود را درست گرداند. نخست چيزهايي را بفهمد. نخست هر چيزي را بانديشه سپارد. در جايي كه كساني با اندك مايه چيزهايي كه از اينجا و از آنجا فراگرفتهاند سر از ميان سرها درآورند و در هر زمينهاي سخن رانند و خودنمايي كنند نتيجهي آن اين سخنان بيهوده شود كه فراوان ميشنويم. چندين سالست كه جنبش پيراستن زبان پيش ميرود و اينهمه نتيجه از آن پديد آمده يك دسته همه بر آن ميپردازند كه هر زمان يك ايراد ديگري پيش آورند و سخني گويند و خود را نمايند. و با آنكه بارها پاسخ شنيدهاند باز از راه خود برنميگردند.
ميگويند : مگر با زباني كه بود كار نميگذشت؟!.. ميگويم : بيابانيان آفريقا نيز هر گروهي زبان نارسايي دارند و با آن كارهاي خود را انجام دهند. ولي اگر يك دانايي خواهد با آن زبان سخناني رانده و يا يك راهنمايي از ميان آنان برخاسته بخواهد تكاني بفهم و خرد آن مردم دهد ناگزير درماند و نارسايي زبان جلو كار را گيرد.
پابرگی :
1ـ تاريخ اين گفتار اسفند 1317 است. (حسین یزدانیان)
🔸 در پیرامون زبان
ما هميشه افسوس اين را داريم كه زبان مهنامه آسان نيست. ولي اين نه گناه ما ، بلكه گناه بهمخوردگي زبان ميباشد. ما ناگزيريم براي نگارش خود تا ميتوانيم زبان درستي را بكار بريم ، و اگر اين بر خوانندگان سخت ميافتد نبايد دلتنگي نمايند ، بلكه بايد بكوشند و در اين راهي كه ما براي نيكي زبان پيش گرفتهايم با ما همراهي نمايند. اگر كسي اين سختي را بخود هموار گرداند كه اين دو گفتار را كه امسال دربارهی زبان نوشتهايم نيك بخواند و بانديشه سپارد و پس از آن دو سه شماره را از روي باريكانديشي بخواند زبان پيمان بر او آسان خواهد گرديد و ديگري سختي نخواهد داشت.
ما خرسنديم كه تاريخ هجده ساله بما ياري بسيار ميرساند. زيرا خوانندگان آن را بهتر و به دلخواهتر ميخوانند و اينست بزبان نگارشهاي ما خواه و ناخواه آشنا ميگردند. كساني هميشه بما خرده ميگيرند كه چرا بكار زبان ميپردازيم. بتازگي يكي از قم چنان نامهاي فرستاده ولي ما اينها را جز از روي رشک و ناداني نميشناسيم و هيچگاه از كار خود بازنخواهيم ماند.
ما همهي كارمان با زبان است و ما امروز پيش از هر چيزي بيك زبان درستي نياز ميداريم و ميبايد هميشه آن را در پيش چشم داريم و به پيشرفت آن كوشيم.
زبان همه چيز يك توده و نمونهي فهم و دريافت مردم است. تودهاي كه زبانش درست نيست بايد گفت فهم و دريافت درستي هم نداشته است.
خردهگير مينويسد : اين كار را بفرهنگنويسان واگزاريد. ميگويم : اينها را كه ما مينويسيم اگر فرهنگنويسان دانسته بودندي تاكنون نوشته بودندي. اين بدان ميماند كه كسي بيك اتومبيلسازي بگويد : اين چه كاريست شما ميكنيد؟! چرا آن را بآهنگران روستا وا نميگزاريد؟!.. دربارهی همين گونههاي سيزدهگانهي گذشته و سهگانهي اكنون ما نوشتيم كه بيشتر اينها پاك فراموش شده و از ميان رفته و دليل آورديم كه در دستورهايي كه از سي و اند سال پيش [1] براي فارسي نوشتهاند و در دستهاست اينها را نشناختهاند. ديگر چه جاي آنست كه كسي بگويد آنها را بفرهنگنويسان واگزاريد؟!.
در اينجاست كه ما ميگوييم : بهتر است هر كسي نخست خود را درست گرداند. نخست چيزهايي را بفهمد. نخست هر چيزي را بانديشه سپارد. در جايي كه كساني با اندك مايه چيزهايي كه از اينجا و از آنجا فراگرفتهاند سر از ميان سرها درآورند و در هر زمينهاي سخن رانند و خودنمايي كنند نتيجهي آن اين سخنان بيهوده شود كه فراوان ميشنويم. چندين سالست كه جنبش پيراستن زبان پيش ميرود و اينهمه نتيجه از آن پديد آمده يك دسته همه بر آن ميپردازند كه هر زمان يك ايراد ديگري پيش آورند و سخني گويند و خود را نمايند. و با آنكه بارها پاسخ شنيدهاند باز از راه خود برنميگردند.
ميگويند : مگر با زباني كه بود كار نميگذشت؟!.. ميگويم : بيابانيان آفريقا نيز هر گروهي زبان نارسايي دارند و با آن كارهاي خود را انجام دهند. ولي اگر يك دانايي خواهد با آن زبان سخناني رانده و يا يك راهنمايي از ميان آنان برخاسته بخواهد تكاني بفهم و خرد آن مردم دهد ناگزير درماند و نارسايي زبان جلو كار را گيرد.
پابرگی :
1ـ تاريخ اين گفتار اسفند 1317 است. (حسین یزدانیان)
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتوچهارم)
🔶 میگویند و عمل نمیكنند (بخش یک از یک)
كسانی طرفداری از شعرا مینمایند و الفاظ و عبارات پوچ بهم میبافند و برای اینكه مدعای خود را ثابت نمایند دلایل مضحكی میتراشند. این دلایل باندازهای نحیف است كه هر شنوندهی عاقلی نمیتواند از خنده جلوگیری نماید. دیروز در جمعی بودم با وجود اینكه تمام حاضرین از جوانان تحصیل كرده و بقول خودشان آشنا به تمدن جدید بودند یكی شروع به تعریف و تمجید از خیام نموده و اشعار سراپا پوچ آن را به رخ حاضرین میكشید و از قیافهی بشاشش معلوم بود كه از خواندن چند مصرع پوچ كه ابداً بدرد هیچ كس نمیخورد لذت میبرد و میان گفتار خود هی احسنت و زندهباد بود كه خرج مینمود و ایران را بوجود یك چنین فیلسوف عظیمالشأن مفتخر میدانست. تعجب در اینجاست كه تمام سامعین با كمال میل و رغبت گوش داده و كسی نگفت كه چرا وقت عزیز ما را باین مهملات میگذرانی. من كه یكی از مخالفین جدی شعرا و سخنان زهرآگین آنها هستم طاقت نیاورده مهر خموشی از لب برداشته گفتم برادر تو اینقدر مداحی از خیام پنداری خود نموده و مقام معنوی او را بالاتر از تمام دانشمندان قرار دادی چه دلیلی به این گفتههای خود داری؟ گفت : «چیزی كه عیان است چه محتاج بیان است» گفتم چیزی كه عیان است و از اشعارش معلوم میگردد شخص جالب توجه شما مرد[ی] لاابالی و بیقید بوده و عمر خود را به عیاشی و بادهگساری گذرانده و جز یكمشت كلمات پوچ بیادگار نگذاشته است.
بدون اینكه جواب بگفتههای من بدهد شروع بخواندن این بیت نمود :
ما راست همیرویم و تو كج بینی رو چارهی دیده كن رها كن ما را
گفتم چطور مگر چشمهایم از تشخیص كلماتی كه در دیوان خیام چاپ گردیده عاجز است یا آنها را عوضی میبیند یا گوشهایم این گفتارهای بیمعنی شما را نمیشنود؟
بعد از خندهای طولانی جواب داد چشم بصیرت تو كور است ، گوش هوشت از شنیدن معنی و مفهوم سخنان من عاجز است.
گفتم اگر لطفاً آن چیزهایی را كه چشم بصیرت شما دیده و گوش هوش شما شنیده است برایم شرح دهید خیلی ممنون میگردم.
جواب داد عمرهای كوتاه ما از شصت و هفتاد تجاوز نمینماید آن هم اگر در یك محیط آرام زندگی كنیم تا چه رسد حالا كه بزندگی فردا اعتماد نداریم باید از زندگی حداكثر استفاده را بنماییم خوش باشیم گوشهی آرامی پیدا نموده لب جویی بدست آوریم بزنیم و بنوشیم عمری بیغم بسر آریم.
گفتم بسمالله بفرمایید كراوات قشنگ و مال خارجه را باز نموده و كت شیكت را بیكی از مستمندان بدهید یك جبّه از پارچههای مندرس تهیه نموده به طرف خارج شهر بروید و مشغول خوشگذرانی خود شوید.
گفت با وضعیت فعلی نمیشود. گفتم مگر كسی مانع میشود؟ جواب داد كسی مانع نمیشود ولی من نمیكنم.
گفتم پس كاری كه نمیكنی و بیمعنی است چرا اینقدر پافشاری مینمایی كه خوب جلوهگر سازی.
بقیهی مذاكرات را نمینویسم. با این مختصر معلوم میگردد كه طرفداری از شعرا یك مرض روحی است و الا هیچ كس حاضر نمیشود كه زندگی خود را كاملاً موافق دستورهای شعرا نماید و امید است كه طبیب اجتماعی آقای كسروی این مرض مزمن را ریشهكن سازند و كاخ موهومی شعر را ویران نمایند.
تبریز ـ عباس كاظمی
🔸پرچم : این یك نمونهایست كه جوانان از آشنایی خود بشعرهای خراباتیان و بنوشتههای پراكندهی روزنامهها چه اندیشههایی در مغز خود میآكنند و چه فلسفههای خنكی برای زندگی خود برمیگزینند. یكی از بدآموزیهایی كه درمیان جوانان رواج دارد همینهاست كه آن جوان در گفتگوهای خود شرح داده كه باید آن را فلسفهی بیغیرتی نامید.
🔸🔸یك نكتهای كه باید فراموش نگردد آنست كه علت رواج تند شعرهای خیام و حافظ درمیان جوانان همینست كه بسیاری از آنان بدآموزیهای این دو شاعر را با دلخواه و هوس خود سازگار مییابند. این بسیار لذت دارد كه بیك جوان عیاشی بگویند اندیشهی گذشته و آینده همه را رها كن و زحمتی بخود راه نده و پروای كشور و توده نكن و دم را غنیمت دانسته خوش باش. بگفتهی عامیان هم تجارت است و هم زیارت ، هم زمینهی خوشگذرانی و بیغیرتی را تهیه میكند و هم نامش فلسفه است و میتوان در مجالس نشست و با پیشانی باز گفتگو از آن كرد.
ولی چنانكه گفتیم بیاری آفریدگار پاك و بخواست او ریشهی همهی این نادانیها را خواهیم برانداخت.
🔸گذشت آنكه هر كسی از ایراد گرفتن بخیام یا حافظ بترسد و در برابر سخنان بیخردانهی آنان ناگزیر از بهبه و آفرین باشد.
🔸گذشت آنكه كسانی بخواهند با هیاهو و كولیگری جلو منطق را گیرند.
🔸بخواست آفریدگار پرده را دریدیم و اینك هنگام آن رسیده است كه یك گام دیگری برداریم و همهی این كتابها را بآتش كشیم و خاكسترش را بباد دهیم.
(پرچم روزانه شمارهی 212)
🔶 میگویند و عمل نمیكنند (بخش یک از یک)
كسانی طرفداری از شعرا مینمایند و الفاظ و عبارات پوچ بهم میبافند و برای اینكه مدعای خود را ثابت نمایند دلایل مضحكی میتراشند. این دلایل باندازهای نحیف است كه هر شنوندهی عاقلی نمیتواند از خنده جلوگیری نماید. دیروز در جمعی بودم با وجود اینكه تمام حاضرین از جوانان تحصیل كرده و بقول خودشان آشنا به تمدن جدید بودند یكی شروع به تعریف و تمجید از خیام نموده و اشعار سراپا پوچ آن را به رخ حاضرین میكشید و از قیافهی بشاشش معلوم بود كه از خواندن چند مصرع پوچ كه ابداً بدرد هیچ كس نمیخورد لذت میبرد و میان گفتار خود هی احسنت و زندهباد بود كه خرج مینمود و ایران را بوجود یك چنین فیلسوف عظیمالشأن مفتخر میدانست. تعجب در اینجاست كه تمام سامعین با كمال میل و رغبت گوش داده و كسی نگفت كه چرا وقت عزیز ما را باین مهملات میگذرانی. من كه یكی از مخالفین جدی شعرا و سخنان زهرآگین آنها هستم طاقت نیاورده مهر خموشی از لب برداشته گفتم برادر تو اینقدر مداحی از خیام پنداری خود نموده و مقام معنوی او را بالاتر از تمام دانشمندان قرار دادی چه دلیلی به این گفتههای خود داری؟ گفت : «چیزی كه عیان است چه محتاج بیان است» گفتم چیزی كه عیان است و از اشعارش معلوم میگردد شخص جالب توجه شما مرد[ی] لاابالی و بیقید بوده و عمر خود را به عیاشی و بادهگساری گذرانده و جز یكمشت كلمات پوچ بیادگار نگذاشته است.
بدون اینكه جواب بگفتههای من بدهد شروع بخواندن این بیت نمود :
ما راست همیرویم و تو كج بینی رو چارهی دیده كن رها كن ما را
گفتم چطور مگر چشمهایم از تشخیص كلماتی كه در دیوان خیام چاپ گردیده عاجز است یا آنها را عوضی میبیند یا گوشهایم این گفتارهای بیمعنی شما را نمیشنود؟
بعد از خندهای طولانی جواب داد چشم بصیرت تو كور است ، گوش هوشت از شنیدن معنی و مفهوم سخنان من عاجز است.
گفتم اگر لطفاً آن چیزهایی را كه چشم بصیرت شما دیده و گوش هوش شما شنیده است برایم شرح دهید خیلی ممنون میگردم.
جواب داد عمرهای كوتاه ما از شصت و هفتاد تجاوز نمینماید آن هم اگر در یك محیط آرام زندگی كنیم تا چه رسد حالا كه بزندگی فردا اعتماد نداریم باید از زندگی حداكثر استفاده را بنماییم خوش باشیم گوشهی آرامی پیدا نموده لب جویی بدست آوریم بزنیم و بنوشیم عمری بیغم بسر آریم.
گفتم بسمالله بفرمایید كراوات قشنگ و مال خارجه را باز نموده و كت شیكت را بیكی از مستمندان بدهید یك جبّه از پارچههای مندرس تهیه نموده به طرف خارج شهر بروید و مشغول خوشگذرانی خود شوید.
گفت با وضعیت فعلی نمیشود. گفتم مگر كسی مانع میشود؟ جواب داد كسی مانع نمیشود ولی من نمیكنم.
گفتم پس كاری كه نمیكنی و بیمعنی است چرا اینقدر پافشاری مینمایی كه خوب جلوهگر سازی.
بقیهی مذاكرات را نمینویسم. با این مختصر معلوم میگردد كه طرفداری از شعرا یك مرض روحی است و الا هیچ كس حاضر نمیشود كه زندگی خود را كاملاً موافق دستورهای شعرا نماید و امید است كه طبیب اجتماعی آقای كسروی این مرض مزمن را ریشهكن سازند و كاخ موهومی شعر را ویران نمایند.
تبریز ـ عباس كاظمی
🔸پرچم : این یك نمونهایست كه جوانان از آشنایی خود بشعرهای خراباتیان و بنوشتههای پراكندهی روزنامهها چه اندیشههایی در مغز خود میآكنند و چه فلسفههای خنكی برای زندگی خود برمیگزینند. یكی از بدآموزیهایی كه درمیان جوانان رواج دارد همینهاست كه آن جوان در گفتگوهای خود شرح داده كه باید آن را فلسفهی بیغیرتی نامید.
🔸🔸یك نكتهای كه باید فراموش نگردد آنست كه علت رواج تند شعرهای خیام و حافظ درمیان جوانان همینست كه بسیاری از آنان بدآموزیهای این دو شاعر را با دلخواه و هوس خود سازگار مییابند. این بسیار لذت دارد كه بیك جوان عیاشی بگویند اندیشهی گذشته و آینده همه را رها كن و زحمتی بخود راه نده و پروای كشور و توده نكن و دم را غنیمت دانسته خوش باش. بگفتهی عامیان هم تجارت است و هم زیارت ، هم زمینهی خوشگذرانی و بیغیرتی را تهیه میكند و هم نامش فلسفه است و میتوان در مجالس نشست و با پیشانی باز گفتگو از آن كرد.
ولی چنانكه گفتیم بیاری آفریدگار پاك و بخواست او ریشهی همهی این نادانیها را خواهیم برانداخت.
🔸گذشت آنكه هر كسی از ایراد گرفتن بخیام یا حافظ بترسد و در برابر سخنان بیخردانهی آنان ناگزیر از بهبه و آفرین باشد.
🔸گذشت آنكه كسانی بخواهند با هیاهو و كولیگری جلو منطق را گیرند.
🔸بخواست آفریدگار پرده را دریدیم و اینك هنگام آن رسیده است كه یك گام دیگری برداریم و همهی این كتابها را بآتش كشیم و خاكسترش را بباد دهیم.
(پرچم روزانه شمارهی 212)
🔶 زندگانی من
🔸 7ـ بار دیگر بدرس پرداختم (تکهی دو از دو)
این را باید بنویسم که طلبهها هر یکی ده سال و بیست سال ، بلکه بیشتر در مدرسه ماندندی و مثلاً تا «النموذج» که من در چهار یا پنج ماه رسیده بودم آنان در دو سال رسیدندی ، و اینبود که درس خواندن من با آن تندی به بسیاری از ایشان گران میافتاد و بارها ریشخند میکردند ، چندان که ماندن نتوانستم ، و اینبود بمدرسهی طالبیه رفتم.
طالبیه بزرگترین مدرسهی تبریز شمرده میشد ولی در خود مدرسه طلبههایی که از روستاها یا از شهرهای دیگر آمده بودند جا میگرفتند. یک دسته نیز طلبههای ایروانی میبودند که چون از بستگان روس شمرده میشدند اختیار مدرسه را در دست میداشتند. این مدرسهها داستانهایی داشتهاند که اینجا جای نوشتن نیست. این طلبهها «حامیان شریعت» میبودندی که اگر کسی را مست یافتندی بمدرسه کشیده بسیار زدندی. اگر جوانی به زنی نگاه کرده یا دست یازیده و یک طلبه او را دیده بودی همین بس بودی که طلبهها بیرون ریزند و او را بگیرند و تا میتوانند بزنند. گاهی نیز درمیان این مدرسه با آن مدرسه پیکار[=زد و خورد] درگرفتی. طلبهها دَگَنَگها (1) را برداشته بهم تاختندی و بسرهای یکدیگر کوفتندی. از اینرو کسانی که از خود شهر بمدرسه رفتندی با این طلبهها درنیامیخته در مسجدهای بزرگی که در خود مدرسه و در آن نزدیکهاست ، هر یکی پشت ستونی یا گوشهای را گرفته درس خواندندی یا گفتندی.
روزهای نخست که من رفته بودم از اینکه در هر گوشهای یک «حوزهی درس» برپاست لذت میبردم و به بیشتر آنها نزدیک شده گوش میدادم ، و در همانجا بود که نخست بار شادروان خیابانی را دیدم و شناختم. او نیز در مسجد «خالهاُغلی» حوزهی درس میداشت و از «هیئت بطلمیوسی» و از کتاب «تشریحالافلاک» درس میگفت. یاد دارم روز نخست که دیدم از «جوزهر» (2) سخن میراند و آن را روشن میگردانید.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ دگنگ (daganag) = چماق
2ـ Jozahar = فلک یکم ماه
🔸 7ـ بار دیگر بدرس پرداختم (تکهی دو از دو)
این را باید بنویسم که طلبهها هر یکی ده سال و بیست سال ، بلکه بیشتر در مدرسه ماندندی و مثلاً تا «النموذج» که من در چهار یا پنج ماه رسیده بودم آنان در دو سال رسیدندی ، و اینبود که درس خواندن من با آن تندی به بسیاری از ایشان گران میافتاد و بارها ریشخند میکردند ، چندان که ماندن نتوانستم ، و اینبود بمدرسهی طالبیه رفتم.
طالبیه بزرگترین مدرسهی تبریز شمرده میشد ولی در خود مدرسه طلبههایی که از روستاها یا از شهرهای دیگر آمده بودند جا میگرفتند. یک دسته نیز طلبههای ایروانی میبودند که چون از بستگان روس شمرده میشدند اختیار مدرسه را در دست میداشتند. این مدرسهها داستانهایی داشتهاند که اینجا جای نوشتن نیست. این طلبهها «حامیان شریعت» میبودندی که اگر کسی را مست یافتندی بمدرسه کشیده بسیار زدندی. اگر جوانی به زنی نگاه کرده یا دست یازیده و یک طلبه او را دیده بودی همین بس بودی که طلبهها بیرون ریزند و او را بگیرند و تا میتوانند بزنند. گاهی نیز درمیان این مدرسه با آن مدرسه پیکار[=زد و خورد] درگرفتی. طلبهها دَگَنَگها (1) را برداشته بهم تاختندی و بسرهای یکدیگر کوفتندی. از اینرو کسانی که از خود شهر بمدرسه رفتندی با این طلبهها درنیامیخته در مسجدهای بزرگی که در خود مدرسه و در آن نزدیکهاست ، هر یکی پشت ستونی یا گوشهای را گرفته درس خواندندی یا گفتندی.
روزهای نخست که من رفته بودم از اینکه در هر گوشهای یک «حوزهی درس» برپاست لذت میبردم و به بیشتر آنها نزدیک شده گوش میدادم ، و در همانجا بود که نخست بار شادروان خیابانی را دیدم و شناختم. او نیز در مسجد «خالهاُغلی» حوزهی درس میداشت و از «هیئت بطلمیوسی» و از کتاب «تشریحالافلاک» درس میگفت. یاد دارم روز نخست که دیدم از «جوزهر» (2) سخن میراند و آن را روشن میگردانید.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ دگنگ (daganag) = چماق
2ـ Jozahar = فلک یکم ماه
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 178
🔸 در پیرامون زبان
چنانكه بارها نوشتهايم درستي زبان فارسي تنها با بيرون راندن كلمههاي بيگانه نخواهد بود و بكارهاي ديگري نياز هست. زبان فارسي در هزار سال و بيشتر از يكسو زبون زبان تازي و ميدان تاخت كلمههاي آن بوده ، و از يكسو نيز بازيچهي هوس سخنبازان و سجعسازان و قافيهپردازان گرديده ، و اينست آلودگيها و آهوهاي بسيار پيدا كرده كه بايد يكايك چاره شود. ما تاكنون چند آلودگي را از آن بازنموده و بچارهاش كوشيدهايم و بر آنيم كه كمكم بديگر آلودگيها نيز پردازيم و بچاره كوشيم و اينك در اينجا از دو چيز سخن ميرانيم :
1ـ يكي از آلودگيهاي زبان فارسي نياوردن گذشته و اكنون و آينده و مانند اينها از خود ريشههاست. در بسيار جاها بجاي آنكه خود ريشه را بكار برند و از خود آن كلمهها پديد آورند آن را با ريشهي ديگري از «كردن» و «نمودن» و «شدن» آورده و كلمهها از اينها پديد ميآورند. مثلاً بجاي آنكه بگويند : جنگيد و شتافت و گريست و ناليد و مانند اينها ، ميگويند : جنگ كرد ، شتاب نمود ، گريه كرد ، ناله كرد.
اين يكي از چيزهاييست كه زبان را از نيرو مياندازد و از يكسو نيز سامان آن را بهم ميزند. براي چاره بايد تا ميتوان از خود ريشهها كلمهها پديد آورد. نميگويم : راه طرزي(۱) را پيش گرفت و از نامها نيز كلمهها ساخت. آن را نميخواهم. اين را ميخواهم كه از هر كاري (فعل) از خود آن گذشته و اكنون و آينده و مانند اينها بسته شود.
اين نابساماني در فارسي از آنجا پيدا شده كه چون كساني هميشه ميخواستهاند كلمههاي عربي آورند و از خود آنها نميتوانستهاند كلمهها سازند ناگزير ميشدهاند ريشهي عربي را با «كردن» و «نمودن» و مانند اينها بكار برند. چنانكه بگويند : دعوت كرد ، اجابت نمود ، ساقط شد و مانند اينها. كمكم اين شيوه را بر سر كلمههاي خود فارسي هم آوردهاند و بجاي آنكه بگويند : گريست ، و ناليد ، و انديشيد ، و رهانيد ، و پرهيزيد ، و ستيزيد ، گفتهاند : گريه كرد ، ناله نمود ، انديشه كرد ، و رها ساخت ، پرهيز كرد ، ستيزه نمود. هرچه هست بايد اين شيوه را از ميان برداشت و تا ميتوان از خود ريشهها كلمهها پديد آورد.
۱- طرزی شاعری بوده که شیوهی نوی در شعر سرایی پیش گرفته از نامواژهها کارواژه میساخته. مثلاً این شعر ازوست :
مبادا زمن ملولیده باشی حدیث حسودان قبولیده باشی
چو درس محبت نخواندی چه سود ار اصولیده باشی فروعیده باشی. - و
🔸 در پیرامون زبان
چنانكه بارها نوشتهايم درستي زبان فارسي تنها با بيرون راندن كلمههاي بيگانه نخواهد بود و بكارهاي ديگري نياز هست. زبان فارسي در هزار سال و بيشتر از يكسو زبون زبان تازي و ميدان تاخت كلمههاي آن بوده ، و از يكسو نيز بازيچهي هوس سخنبازان و سجعسازان و قافيهپردازان گرديده ، و اينست آلودگيها و آهوهاي بسيار پيدا كرده كه بايد يكايك چاره شود. ما تاكنون چند آلودگي را از آن بازنموده و بچارهاش كوشيدهايم و بر آنيم كه كمكم بديگر آلودگيها نيز پردازيم و بچاره كوشيم و اينك در اينجا از دو چيز سخن ميرانيم :
1ـ يكي از آلودگيهاي زبان فارسي نياوردن گذشته و اكنون و آينده و مانند اينها از خود ريشههاست. در بسيار جاها بجاي آنكه خود ريشه را بكار برند و از خود آن كلمهها پديد آورند آن را با ريشهي ديگري از «كردن» و «نمودن» و «شدن» آورده و كلمهها از اينها پديد ميآورند. مثلاً بجاي آنكه بگويند : جنگيد و شتافت و گريست و ناليد و مانند اينها ، ميگويند : جنگ كرد ، شتاب نمود ، گريه كرد ، ناله كرد.
اين يكي از چيزهاييست كه زبان را از نيرو مياندازد و از يكسو نيز سامان آن را بهم ميزند. براي چاره بايد تا ميتوان از خود ريشهها كلمهها پديد آورد. نميگويم : راه طرزي(۱) را پيش گرفت و از نامها نيز كلمهها ساخت. آن را نميخواهم. اين را ميخواهم كه از هر كاري (فعل) از خود آن گذشته و اكنون و آينده و مانند اينها بسته شود.
اين نابساماني در فارسي از آنجا پيدا شده كه چون كساني هميشه ميخواستهاند كلمههاي عربي آورند و از خود آنها نميتوانستهاند كلمهها سازند ناگزير ميشدهاند ريشهي عربي را با «كردن» و «نمودن» و مانند اينها بكار برند. چنانكه بگويند : دعوت كرد ، اجابت نمود ، ساقط شد و مانند اينها. كمكم اين شيوه را بر سر كلمههاي خود فارسي هم آوردهاند و بجاي آنكه بگويند : گريست ، و ناليد ، و انديشيد ، و رهانيد ، و پرهيزيد ، و ستيزيد ، گفتهاند : گريه كرد ، ناله نمود ، انديشه كرد ، و رها ساخت ، پرهيز كرد ، ستيزه نمود. هرچه هست بايد اين شيوه را از ميان برداشت و تا ميتوان از خود ريشهها كلمهها پديد آورد.
۱- طرزی شاعری بوده که شیوهی نوی در شعر سرایی پیش گرفته از نامواژهها کارواژه میساخته. مثلاً این شعر ازوست :
مبادا زمن ملولیده باشی حدیث حسودان قبولیده باشی
چو درس محبت نخواندی چه سود ار اصولیده باشی فروعیده باشی. - و
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتوپنجم)
🔶 پاسخ به یك یاوهگو (بخش یک از یک)
🔸«بدا بحال مردمی كه قفل بدهان نادانان خود نزنند» ـ پیمان
در یك ورقپارهای شرحی زیر عنوان (پاسخ پیمان و پرچم) خواندم و بر آلودگی این توده بسی تأسف خوردم و بر آن ناكسان نافهم كه میخواهند با گفتن چند جملهی زشت و ناپسند خود را همسر و همرنگ این مرد بزرگ خوانند نفرین فرستادم و بر شهامت و توانایی آقای كسروی كه در راه یك تودهای كه آلودگی او را اندازه نیست صد رنج میبرد از غیرتمندی و آزادگی دمی از پا نمینشیند آفرین گفتم. خدایت رهبر و پشتیبان باشد ای مرد غیرتمند. گفتم عنوان آن «پاسخ به پیمان و پرچم» بود اما آنچه در او دیده نمیشد پاسخ بود و دلیل و بیان. یك تیكه از گفتههای او را برای نمونه اینجا میآورم (چند روز پیش كه ورق سیاهی بنام پرچم در دكان عطاری بدستم افتاد به نگارشی ناستوده از دارندهی پرچم برخوردم كه با روش ناپسندیدهی خود دوباره بخداوندان علم و ادب و پیشوایان دانش و بینش كه مایهی افتخار جهانیان میباشند انتقاد و توهین نموده بود.) روی نادانی سیاه باد كدام یك از این كلمات پاسخ است؟ آیا به سخن استواری مانند (سخن چه نظم و چه نثر باید از روی نیاز باشد) نگارش ناستوده گفتن پاسخ است؟. یا به شاعران هرزهگو كه جز در راه ساده و باده و غیرتكشی سخنی نگفتهاند خداوندان علم و ادب گفتن پاسخ است؟! كدام یك از اینها پاسخ است.
من شرم دارم یكیك گفتههای آن نویسندهی بیآزرم را در اینجا بیاورم و قصدم هم پاسخ نویسی[به] آن مرد ابله نیست زیرا جواب ابلهان خاموشیست آنان كه آن نامهی سیاه را خواندهاند میدانند من چه آتشی در دل افروخته دارم. آخر ای بیادب تو خودت را ادیب و طرفدار ادبا میشماری پس این بیادبیها از كجاست؟. نه این است كه تو هم در مكتب همان ادبا درس خواندهای؟ بزودی برسد روزی كه رویت همچون دلت سیاه گردد.
آقای كسروی اینها یا نمیدانند یا از خوان نعمت دیگران متنعمند. به نادانان ببخشای و دیگران را برای عذاب روز رستاخیز ملی واگذار. ای ایرانیان از یاوهگویی تنی چند بیخبر و خیرهسر افكارتان متشتت نشود. وقت را غنیمت شمرید دست اتحاد و برادری بسوی آزادگان دراز كنید زیرا راه دور است و رنج بسیار. گمان نكنید رهبری و راهنمایی هر كس را شاید. دوام این زمزمهها كه از هر گوشه و كنار میشنوید چون حباب روی آب است فقط این آزادگانند كه میتوانند این قافلهی پراكنده را به پیشوایی همان مرد توانای غیرتمند كه جز رهایی شرق آرمانی ندارد بسر منزل مقصود برسانند. ای جوانان ، پدران شما آنچه لازمهی پدری بود در حق شما نكردند و همانطوری كه اكنون شما حق دارید بر آنان نفرین فرستید فرزندان آیندهی شما هم اگر دربند آتیهی آنان نباشید بر شما نفرین خواهند فرستاد. بكوشید خود را از آلودگیهای چند صدساله رها سازید و دامن خود را از ننگ و خواری و زبونی بتكانید و پشتیبانی از آزادگان دریغ نگویید تا در آتیه سرفراز و سربلند باشید.
ای آزادگان خدای پاك از پاكی دلتان آموزگاری توده را بشما عطا فرموده بكوشید و از پا ننشینید و فراموش نكنید كه خدا با ماست.
همدان ـ خلیل مهران
پرچم ـ نویسندهی آن روزنامه كوچكتر و بیارجتر از آنست كه یاران از نوشتههای وی دلتنگ گردند. شاید آقای مهران او را نمیشناسند ولی در تهران همه او را میشناسند.
(پرچم روزانه شمارهی 215)
🔶 پاسخ به یك یاوهگو (بخش یک از یک)
🔸«بدا بحال مردمی كه قفل بدهان نادانان خود نزنند» ـ پیمان
در یك ورقپارهای شرحی زیر عنوان (پاسخ پیمان و پرچم) خواندم و بر آلودگی این توده بسی تأسف خوردم و بر آن ناكسان نافهم كه میخواهند با گفتن چند جملهی زشت و ناپسند خود را همسر و همرنگ این مرد بزرگ خوانند نفرین فرستادم و بر شهامت و توانایی آقای كسروی كه در راه یك تودهای كه آلودگی او را اندازه نیست صد رنج میبرد از غیرتمندی و آزادگی دمی از پا نمینشیند آفرین گفتم. خدایت رهبر و پشتیبان باشد ای مرد غیرتمند. گفتم عنوان آن «پاسخ به پیمان و پرچم» بود اما آنچه در او دیده نمیشد پاسخ بود و دلیل و بیان. یك تیكه از گفتههای او را برای نمونه اینجا میآورم (چند روز پیش كه ورق سیاهی بنام پرچم در دكان عطاری بدستم افتاد به نگارشی ناستوده از دارندهی پرچم برخوردم كه با روش ناپسندیدهی خود دوباره بخداوندان علم و ادب و پیشوایان دانش و بینش كه مایهی افتخار جهانیان میباشند انتقاد و توهین نموده بود.) روی نادانی سیاه باد كدام یك از این كلمات پاسخ است؟ آیا به سخن استواری مانند (سخن چه نظم و چه نثر باید از روی نیاز باشد) نگارش ناستوده گفتن پاسخ است؟. یا به شاعران هرزهگو كه جز در راه ساده و باده و غیرتكشی سخنی نگفتهاند خداوندان علم و ادب گفتن پاسخ است؟! كدام یك از اینها پاسخ است.
من شرم دارم یكیك گفتههای آن نویسندهی بیآزرم را در اینجا بیاورم و قصدم هم پاسخ نویسی[به] آن مرد ابله نیست زیرا جواب ابلهان خاموشیست آنان كه آن نامهی سیاه را خواندهاند میدانند من چه آتشی در دل افروخته دارم. آخر ای بیادب تو خودت را ادیب و طرفدار ادبا میشماری پس این بیادبیها از كجاست؟. نه این است كه تو هم در مكتب همان ادبا درس خواندهای؟ بزودی برسد روزی كه رویت همچون دلت سیاه گردد.
آقای كسروی اینها یا نمیدانند یا از خوان نعمت دیگران متنعمند. به نادانان ببخشای و دیگران را برای عذاب روز رستاخیز ملی واگذار. ای ایرانیان از یاوهگویی تنی چند بیخبر و خیرهسر افكارتان متشتت نشود. وقت را غنیمت شمرید دست اتحاد و برادری بسوی آزادگان دراز كنید زیرا راه دور است و رنج بسیار. گمان نكنید رهبری و راهنمایی هر كس را شاید. دوام این زمزمهها كه از هر گوشه و كنار میشنوید چون حباب روی آب است فقط این آزادگانند كه میتوانند این قافلهی پراكنده را به پیشوایی همان مرد توانای غیرتمند كه جز رهایی شرق آرمانی ندارد بسر منزل مقصود برسانند. ای جوانان ، پدران شما آنچه لازمهی پدری بود در حق شما نكردند و همانطوری كه اكنون شما حق دارید بر آنان نفرین فرستید فرزندان آیندهی شما هم اگر دربند آتیهی آنان نباشید بر شما نفرین خواهند فرستاد. بكوشید خود را از آلودگیهای چند صدساله رها سازید و دامن خود را از ننگ و خواری و زبونی بتكانید و پشتیبانی از آزادگان دریغ نگویید تا در آتیه سرفراز و سربلند باشید.
ای آزادگان خدای پاك از پاكی دلتان آموزگاری توده را بشما عطا فرموده بكوشید و از پا ننشینید و فراموش نكنید كه خدا با ماست.
همدان ـ خلیل مهران
پرچم ـ نویسندهی آن روزنامه كوچكتر و بیارجتر از آنست كه یاران از نوشتههای وی دلتنگ گردند. شاید آقای مهران او را نمیشناسند ولی در تهران همه او را میشناسند.
(پرچم روزانه شمارهی 215)
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتوششم)
🔶 به یك یاوهگوی چندین ارج نباید نهاد (بخش یک از یک)
چنانكه خوانندگان آگاه گردیدهاند یک مرد پست یاوهگویی بنام هواداری از شاعران كه همچون خود او یاوهگویند در روزنامهی خود كه چند ماه یك بار یك شماره بیرون میآید بسخنان زشتی كه نمونهی پستی اوست پرداخته است و چون میداند كسی روزنامهی او را نمیخواند نسخههایی از آنها برای كسانی از یاران ما كه نامهاشان را از پرچم یاد گرفته فرستاده است. در پاسخ او نخست تلگرافی از آقای ضیاءمقدم از مراغه رسید كه بچاپ رسانیدیم و سپس شرحی آقای حاذقی نوشته بودند كه آن را نیز چاپ كردیم ، سپس نوشتهای از آقای مهران آمد كه خوانندگان در شمارهی دیروزی خواندهاند و خود شرح پرمغز و استواری بود.
جز از آنها نوشتههایی از آقایان برهانی و مفتخر دشتی از بندر شاپور و نوشتهای از آقای مهدی ع از یزد رسیده كه هر یكی پاسخهایی با دلیل بآن مرد پست دادهاند. اینست میگویم : «بیك یاوهگو چندین ارج نباید نهاد». آقایان دورند و این مرد را نمیشناسند. یك مرد بیسوادیست كه بایستی نوكری یا باربری كند و نان بخورد. نكرده و با هوچیگری زندگی مینماید. چنین كسی چه ارجی دارد كه یاران اینهمه دلتنگی از گفتههای او نمایند؟!..
از آنسوی این تنها نیست و اینان یك دستهای هستند كه سرمایهشان این زشتگوییهاست و اگر شما بخواهید پاسخ دهید باید از كار بازمانید در حالی كه هیچ نتیجهای نخواهد بود زیرا آنان نه كسانیند كه بدلیل گوش دهند و یا دربند منطق باشند. شما در برابر آنان استناد به خرد میكنید در جایی كه آنان از چنان نیرویی بیبهرهاند. چنان در نادانیها غرقند كه خردهاشان بیكبار بیكار گردیده است. به هر حال در پستی این نادانان همان بس كه ما مینویسیم شاعران مردم را بجبریگری دعوت كردهاند ، به مِیخواری برانگیختهاند ، از نافهمی ، جهان را هیچ و پوچ پنداشتهاند ، بیشرمانه دم از امردبازی زدهاند ، از این و از آن گدایی كردهاند. ما این زشتكاریهای آنان را میشماریم این بیخردان در پاسخ بآن یاوهگوییها میپردازند و این نمیفهمند كه در برابر این ایرادها از آن یاوهگوییها كمترین نتیجه نتواند بود و دیگر پرده دریده شده. این نمونهای از پستی اندیشههای آنانست
🔸اینان نمیفهمند كه مردان گردنفرازی كه مرا نادیده یاری و پشتیبانی مینمایند و از دور و نزدیك دست همراهی دراز میكنند در سایهی آن حقایقی است كه نشر میشود و این از نافهمیست كه چنین پندارند با سخنان زشت خود جلوگیری خواهند توانست.
كوتاه سخن آنكه امروز از این یاوهگویان بیفرهنگ پروایی نباید داشت ولی نزدیك است روزی كه سزای بیفرهنگی خود را دریابند.
در پاسخ این یاوهگو نوشتههایی نیز از آقایان مفتخر دشتی و برهانی از بندر شاپور رسیده. نیز آقای باوفا پاسخهایی بدو روزنامهی بیفرهنگ دیگری كه باز زباندرازی كرده بودند داده و نسخههای آنها را بنزد من فرستاده. بآقایان سپاس میگزارم ولی بهتر است از چاپ نوشتهها درگذریم. زیرا موضوع كوچكتر از اینهاست.
🔸ما آن روزی كه باین راه برخاستیم اینها را نیز میدانستیم ولی نبایستی از بهر اینها از راه خود رو گردانیم.
از آنسوی این بیفرهنگیها جز نشان دادن پستی خود آن كسان معنای دیگری ندارد و ما را هیچ زیانی نتواند بود. ما باید درپی این باشیم كه هر روزی یك گامی بسوی جلو پیش رویم و اینها مانع ما نتواند بود.
از آنسوی دوباره میگویم اینان بزودی سزای خود را خواهند دید.
(پرچم روزانه شمارهی 216)
🔶 به یك یاوهگوی چندین ارج نباید نهاد (بخش یک از یک)
چنانكه خوانندگان آگاه گردیدهاند یک مرد پست یاوهگویی بنام هواداری از شاعران كه همچون خود او یاوهگویند در روزنامهی خود كه چند ماه یك بار یك شماره بیرون میآید بسخنان زشتی كه نمونهی پستی اوست پرداخته است و چون میداند كسی روزنامهی او را نمیخواند نسخههایی از آنها برای كسانی از یاران ما كه نامهاشان را از پرچم یاد گرفته فرستاده است. در پاسخ او نخست تلگرافی از آقای ضیاءمقدم از مراغه رسید كه بچاپ رسانیدیم و سپس شرحی آقای حاذقی نوشته بودند كه آن را نیز چاپ كردیم ، سپس نوشتهای از آقای مهران آمد كه خوانندگان در شمارهی دیروزی خواندهاند و خود شرح پرمغز و استواری بود.
جز از آنها نوشتههایی از آقایان برهانی و مفتخر دشتی از بندر شاپور و نوشتهای از آقای مهدی ع از یزد رسیده كه هر یكی پاسخهایی با دلیل بآن مرد پست دادهاند. اینست میگویم : «بیك یاوهگو چندین ارج نباید نهاد». آقایان دورند و این مرد را نمیشناسند. یك مرد بیسوادیست كه بایستی نوكری یا باربری كند و نان بخورد. نكرده و با هوچیگری زندگی مینماید. چنین كسی چه ارجی دارد كه یاران اینهمه دلتنگی از گفتههای او نمایند؟!..
از آنسوی این تنها نیست و اینان یك دستهای هستند كه سرمایهشان این زشتگوییهاست و اگر شما بخواهید پاسخ دهید باید از كار بازمانید در حالی كه هیچ نتیجهای نخواهد بود زیرا آنان نه كسانیند كه بدلیل گوش دهند و یا دربند منطق باشند. شما در برابر آنان استناد به خرد میكنید در جایی كه آنان از چنان نیرویی بیبهرهاند. چنان در نادانیها غرقند كه خردهاشان بیكبار بیكار گردیده است. به هر حال در پستی این نادانان همان بس كه ما مینویسیم شاعران مردم را بجبریگری دعوت كردهاند ، به مِیخواری برانگیختهاند ، از نافهمی ، جهان را هیچ و پوچ پنداشتهاند ، بیشرمانه دم از امردبازی زدهاند ، از این و از آن گدایی كردهاند. ما این زشتكاریهای آنان را میشماریم این بیخردان در پاسخ بآن یاوهگوییها میپردازند و این نمیفهمند كه در برابر این ایرادها از آن یاوهگوییها كمترین نتیجه نتواند بود و دیگر پرده دریده شده. این نمونهای از پستی اندیشههای آنانست
🔸اینان نمیفهمند كه مردان گردنفرازی كه مرا نادیده یاری و پشتیبانی مینمایند و از دور و نزدیك دست همراهی دراز میكنند در سایهی آن حقایقی است كه نشر میشود و این از نافهمیست كه چنین پندارند با سخنان زشت خود جلوگیری خواهند توانست.
كوتاه سخن آنكه امروز از این یاوهگویان بیفرهنگ پروایی نباید داشت ولی نزدیك است روزی كه سزای بیفرهنگی خود را دریابند.
در پاسخ این یاوهگو نوشتههایی نیز از آقایان مفتخر دشتی و برهانی از بندر شاپور رسیده. نیز آقای باوفا پاسخهایی بدو روزنامهی بیفرهنگ دیگری كه باز زباندرازی كرده بودند داده و نسخههای آنها را بنزد من فرستاده. بآقایان سپاس میگزارم ولی بهتر است از چاپ نوشتهها درگذریم. زیرا موضوع كوچكتر از اینهاست.
🔸ما آن روزی كه باین راه برخاستیم اینها را نیز میدانستیم ولی نبایستی از بهر اینها از راه خود رو گردانیم.
از آنسوی این بیفرهنگیها جز نشان دادن پستی خود آن كسان معنای دیگری ندارد و ما را هیچ زیانی نتواند بود. ما باید درپی این باشیم كه هر روزی یك گامی بسوی جلو پیش رویم و اینها مانع ما نتواند بود.
از آنسوی دوباره میگویم اینان بزودی سزای خود را خواهند دید.
(پرچم روزانه شمارهی 216)