پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زندگانی من
🔸 10ـ چهار ماه خانه‌نشینی و بیکاری (تکه‌ی دو از دو)

پیشامدهای جنگی را در تاریخ مشروطه (بخش سوم) نوشته‌ام. این پیشامدها باآنکه با ترس و بیم بلکه با هراس توأم می‌بودی من از تماشای آنها لذت می‌بردمی.

این را هم نوشته‌ام که روزهایی که با کوی قَرامَلِک جنگ می‌رفت و مجاهدان از هُکماوار گذشته می‌رفتند ، در یکی از آن روزها من ایستاده بودم و بتماشا می‌پرداختم. حسین باغبان با دسته‌ی خود آمد و گذشت. مرا از چهره‌ی مردانه‌ی او و از آن گامهای استواری که برمی‌داشت خوشدلی بسیار رخ داد. بیاد می‌دارم یکی از مجاهدانش چنین گفت : «خان : شما همه‌اش نُه فشنگ در کمر می‌دارید!» ، و او با یک سنگینی پاسخ داد : «مگر من بیش از نه تن خواهم کشت؟!». پس از وی اسدآقاخان ، آن جوان دلیر ، بروی اسب سفیدی گذشت که از همان هنگام مهری ازو در دل من نشست.

پس از بهم خوردن اسلامیه که شهر ایمنی یافت و بازارها باز شد من نیز دوباره درس را دنبال کردم. این بار باهَماد چهار تنی ما بهم خورده بود. زیرا حداد از مدرسه پا کشیده بدرس فیزیک و دانشهای نوین پرداخت و پس از چندی به بهائیان پیوسته در همه‌ی شهر شناخته گردید. آقامیرجواد در یکی از دبستانها بآموزگاری پرداخت و سپس به کربلا رفته در راه مرد. تنها من و آقا میرمهدی ماندیم.
مشهدی‌محمدعلی‌خان و اسدآقاخان - سال ۱۲۸۷
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 181
🔸 در پیرامون زبان

چندان ، چندين : اين دو كلمه براي شمار و اندازه است. «چندان» بمعني آن اندازه ، و «چندين» بمعني اين اندازه ميباشد. مثلاً بايد گفت : «آب چندان آمد كه همه‌ي باغ سيراب شد» و «چندين پول را براي چه ميخواهي؟!..».

اينها را نيز اكنون از معني خويش بيرون ساخته‌اند. زيرا «چندان» را بمعني بسيار آورند. مثلاً مي‌گويند : «اين دوست ما چندان خوب نيست» ، نيز «چندين» را با خود «چند» بيك معني گرفته جدايي ميان آنها نمي‌گزارند و ميگويند : «چندين بار آمده‌ام و شما را نديده‌ام». بايد گفت اينها غلط است.
🔶 زندگانی من
🔸 ۱۱- چگونه از دامهای منطق و اصول جستم (تکه‌ی یک از دو)

چنانکه در گفته‌های گذشته بازنمودم درسهای ملایی که در مدرسه‌های کهن خواندندی بچند رشته بودی : یکی صرف و نحو عربی و معانی و بیان و بدیع برای دانستن زبان عربی. دیگری منطق که از یادگارهای یونان باستانست. دیگری اصول. دیگری فقه. دیگری حکمت (فلسفه).

از این پنج رشته دانستن زبان عربی و یاد گرفتن فقه سودمند می‌بود و از رنجها نتیجه‌ای بدست توانستی آمد. ولی منطق و اصول و حکمت جز بافندگیهای بیهوده‌ای نمی‌بود و بجای سود جز زیان نتوانستی داد.

منطق را یونانیان بنیاد گزارده‌اند و چنین می‌گویند که راه «دلیل آوردن» را به هر کسی یاد دهد. ولی «دلیل آوردن» نه چیزیست که آدمی نیاز بیاد گرفتن از دیگری دارد. هر کسی با نیروهای ساده‌ی خدادادی خود راه آن را داند. مردم عامی در گفتگوهای خود پیاپی دلیل آورند بی‌آنکه منطق خوانده باشند. مثلاً مردی می‌خواهد از بزاز پارچه‌ای بخرد ، بزاز بشاگرد خود می‌گوید : «باین آقا پارچه‌ی بهتری بده همسایه‌ی ماست». در این جمله‌ی کوتاه دلیل یاد گردیده و لغزش نیز رخ نداده.

بلکه اگر راستی را بخواهیم کسانی که بمنطق می‌پردازند و دیرگاهی آن را دنبال می‌کنند دریافتهای ساده‌شان از میان رفته راه دلیل آوردن راست و درست را گم می‌کنند.

اما اصول داستان آن شگفتتر است. زیرا اصول در نخست یک رشته قاعده‌هایی می‌بود که در آغاز فقه یاد داده می‌شده ، از «اِستِصحاب» و «اصل برائت» و مانند اینها ، و اینها چیزهاییست که در دو یا سه درس توان آموخت. ولی رفته‌رفته چیزهای دیگری بآنها افزوده و آنگاه راه بافندگی را پیش گرفته کار را بجایی رسانیده‌اند که می‌بایستی ده سال و بیست سال درس اصول خواند.

مثلاً یکی از جُستارهاشان[مبحث] بدین عنوانست : «آیا مقدمه‌ی واجب واجبست؟!». خودشان مثل زده چنین می‌گویند : «آقایی به غلامش فرموده برو بالای بام. رفتن بالای بام واجبست و جای سخن نیست. ولی آیا نردبان گزاردن که مقدمه‌ی آنست نیز واجبست؟...».

چنانکه می‌بینید این گفتار بسیار بیهوده است. کسی که بالای بام خواهد رفت ناچار است که نردبان گزارد و جای گفتگو هم نمی‌باشد. اینست برخی آمده چنین گفته‌اند : «مقصود آنست که مقدمه آیا اصالتاً واجبست یا من باب ‌المقدمه واجب می‌باشد؟...» پیداست که این نیز بیهوده است و جز بکار بافندگی نتواند خورد.

همین جُستار بیهوده را هفته‌ها بلکه ماهها درس گفتندی و در پیرامونش چَخِشها کردندی. من بارها شنیده بودم یکی از ملایان نجف این جُستار را شش ‌ماه درس گفته است.

این اصول نیز گذشته از آنکه چیزی بدانسته‌های آدمی (یا بهتر گویم : بدریافته‌های او) نیفزاید نیروهای ساده‌اش را نیز از کار اندازد و کسی که ده سال و بیست سال با این بافندگیهای پادرهوا بسر بَرَد ناچاریست که مغز او فرسوده گردد و فهم و خردش بیکاره شود. از حکمت یا فلسفه در جاهای دیگری سخن رانده نیک نشان داده‌ایم که سراپا پنداربافیست. (1)

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ گفتارهای سال سوم پیمان که در دفتری بنام «در پیرامون فلسفه» گردآوری شده.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 182
🔸 در پیرامون زبان

ساخت ، گردانيد ، نمود ، كرد : اينها نيز بهم نزديك است. ولي هر يكي معني ديگري و جاي ديگري دارد.

«ساختن» يك چيز را كه نبوده پديد آوردنست. چنانكه گويند : «خانه‌اي ساخت» يا گويند : «شهري ساخت» ، يا ميگويند : «خانه را ويران كرد و بازساخت».

«گردانيدن» يك چيز را از حالي بحالي انداختن است. مثلاً ميگويند : «باغ را ويرانه گردانيد» ، يا گويند : «مسجد را كليسا گردانيد» ، يا ميگويند : «خيابان را گشاد گردانيد».

مثلاً ما اگر بگوييم : «مسجد را كليسا ساخت» معنايش آن خواهد بود كه مسجد را برانداخت و بجاي آن كليسايي ساخت ، ولي اگر گوييم : «مسجد را كليسا گردانيد» معني آن اين خواهد بود كه مسجد را بي‌آنكه براندازد بحال كليسا آورد.

«نمودن» بمعني نشان دادن است. مثلاً بايد گفت : «فروتني نمود» يا بايد گفت : «با فلان دوستي كرد» و مانند اينها.

«كردن» يك كاري را انجام دادن است. مثلاً بايد گفت : «با فلان نيكي كرد» يا گفت : «با فلان دوستي كرد» و مانند اينها.

ليكن اينها را نيز اكنون بهم مي‌آميزند و دربند آن جداييها نيستند. مثلاً ميگويند : «روانه ساخت» يا «روانه نمود» كه هر دو نادرست است و بايد بگويند : «روانه گردانيد» (يا روانيد). نيز ميگويند :

«فلان سخن مرا غمگين ساخت» يا «غمگين نمود» كه اينها نيز غلط است.

بيش از همه «نمودن» و «كردن» را بهم مي‌آميزند و بايد گفت «نمودن» را بيكبار از معني خود بيرون كرده‌اند و بآن معني هيچگاه بكار نمي‌برند و هيچگاه جدايي ميانه‌ي اين دو كلمه نمي‌گزارند.

اين چند چيز را بعنوان نمونه ياد كردم و از اينگونه فراوانست كه اگر همه را ياد كنيم بايد چند صفحه را پر گردانيم.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی شصت‌ونهم)

🔶 پاسخ دیگری به پیام بهائیان (بخش یک از یک)

آقای كسروی
پیام بهائیان در شماره‌ی 214 پرچم توجه مرا جلب نمود. می‌خواهم بدین وسیله پاسخ دیگری برای آن بنویسم ـ من قبل از اینكه براه پاكدینی بگروم بهائی متعصب بودم و نیك می‌دانید در سه سال پیش كه نزد شما آمدم با بودن آقایان واعظ‌پور و واهب‌زاده و دیگران با چه حرارت و التهابی از بهائیگری دفاع می‌نمودم ولی پس از اینكه ایراد شما را شنیدم و كتاب «راه رستگاری» و مهنامه‌ی پیمان را مطالعه كردم معنی حقیقی دین برای من روشن گردید و باشتباه خود متوجه شدم و به نارسایی كیش بهائی در مقابل حقایق پیمان اعتراف نمودم بدینجهت خلاف انسانیت و عقل دانستم كه گفته‌ها و نوشته‌های خردپذیر شما را نپذیرم و پشتیبانی نكنم و بترویجش نكوشم. از همان موقع در مجالس و محافل بهائی بگفتگو پرداختم و آنان را بخواندن پیمان و دیگر كتابهای شما دعوت نمودم و ایرادهای عقلی و علمی كه از شما شنیده و در پیمان خوانده بودم بمیان آورده پاسخ خواستم. آقایان بجای پاسخ مانند ملایان به هیاهو برخاسته و سخنان عجیب بزبان آوردند كه فلانی ناقض شده ، ازلی شده ، به تفرقه‌ی یاران ، و تزلزل جوانان ، و ایجاد رخنه در ایمان آنان ، مشغول است و بانهدام امرالله می‌كوشد ، با ناقضین رفت و آمد می‌كند ، و با صبحی [1] معاشرت می‌نماید ، مفتشین و جاسوسین باطرافم گماردند عرصه را باندازه‌ای برایم تنگ گردانیدند كه ناگزیر شده از اداره‌ی خرید جنس ارتش كه رئیس آن آقای علائی (از بهائیان بنام) می‌بود و بمن اذیت و آزار می‌رسانید استعفا داده بدادگستری رفتم.

پس از چند روزی هم برگهای ماشین شده بنام «اخبار امری» از طرف محفل روحانی باین مضمون انتشار دادند : احبا از رحیمی دوری كنند و مذاكره ننمایند زیرا متزلزل شده آنها را از جاده‌ی مستقیم امرالله منحرف می‌سازد (نمونه‌ای از آن برگها در نزد من موجود است). زیانهای دیگری نیز بمن رسانیده‌اند فعلاً از افشاء و ابراز آنها خودداری می‌كنم با وصف این گذشته گذشته اكنون كه آقایان پیام فرستاده و حاضر شده‌اند بنشینید و گفتگو نمایند من با كمال میل و رغبت حاضر هستم هر كس را انتخاب نمایند و هر كجا را تعیین فرمایند بروم و برادرانه بگفتگو پردازم بشرط آنكه كتابهایشان را بمیان گزارند و خرد را داور سازند و از آوردن حدیث و شعر احتراز جویند و از راه دلیل و منطق پیش آیند و گفتگو را نیز روی كاغذ آورند كه هیچ گونه جای تردید و انكار باقی نماند. در این ضمن این را هم روشن گردانم آقایان وقتی كه در برابر یك ایرادی درمی‌مانند بهانه آورده می‌گویند چون این موضوع مربوط به سیاست است جمال مبارك (بهاء‌الله) فرموده بسیاست مداخله نكنید [2] و بدین عنوان از پاسخ طفره می‌زنند و ای بسا بگفتگو و جلسه نیز خاتمه داده پراكنده می‌گردند. چون این قضیه یك نوع پناهگاه و گریزگاهی است باید مواظبت فرمایند باین رویه‌ی نامطلوب نیز متمسك نشوند.
تهران ـ محمدباقر رحیمی
(پرچم روزانه شماره‌ی 216)

[1] : فضل‌الله مهتدی شناخته به صبحی از مبلغان بهائی بود که از بهائیگری بازگشت و کتابی در نکوهش آنان نوشت. (پیکره‌ی زیر)
[2] : یكی از آشنایان به درستی می‌گفت : اینكه به بهائیان دستور داده شده به سیاست مداخله نكنند ، خود یك دستور سیاسیست!
صبحی (بالا گوشه‌ی چپ) و کتابش.
در زیر مراسم دادن لقب «سر» انگلیسیها به عبدالبهاء نشان داده شده.
جایی در تبریز که سید باب را در آنجا تیرباران کرده بکشتند.
کتاب بهائیگری ص 45

چنانکه گفتیم ، بابیان در جنگهایی که نخست کرده بودند فریب حدیثها را خورده امید کشورگیری می‌داشتند. چون در حدیثها سخنان بسیاری از چیرگی امام زمان بدشمنان و از فیروزیهای او رفته اینان بآن امید با دولت می‌جنگیدند و آرزوهای بسیار در دل می‌پروردند. ولی کشته شدن باب و شکستهایی که در مازندران و زنجان و تبریز از دولتیان دیدند ، همه‌ی آرزوها را از میان برد.

این بار بابیان بکینه‌جویی پرداخته چنین خواستند که به ناصرالدین‌شاه و دیگران کیفری دهند ، و اینبود از تهران سه تن را فرستادند که به ناصرالدین‌شاه که در تابستانگاه نیاوران می‌زیست ، تیر اندازند و او را بکشند.

این سه تن دلیرانه بکار پرداختند. ولی تیر بشاه نخورده جز گزند اندکی به او نرسانید. با این حال شاه و درباریان بخشم آمده چنین نهادند که هر که را از بابیان پیدا کردند بکشند و اینبود فراشان را بجستجو فرستادند. در دو روز سی و دو تن از آنها گرفتار شدند.

چند تن از ایشان را که یکی میرزاحسینعلی بهاء می‌بود ، چون به بابیگری خَستُوان [=معترف] نمی‌بودند نکشته بزندان فرستادند ولی بیست و چند تن را که یا بابی شناخته می‌بودند و یا خود پوشیده نداشته می‌خَستُویدند ،[اعتراف کردن] ناصرالدین‌شاه دستور داد بکشند ، و چون می‌خواستند همگی مردم را با آنان دشمن و خونی گردانند ، هر یکی را بدست گروه دیگری سپاردند.
یکی را به بازرگانان دادند که هر کدام زخمی زده کشتند. یکی را به اوباش دادند که گرد آمده از پا درآوردند. یکی را به دارالفنون فرستادند که شاگردان نابود ساختند. یکی را بملایان سپردند. یکی را بسربازخانه فرستادند. بدینسان بیست و چند تن ، هر یکی با دست گروه دیگری کشته گردید و پیداست که چه غوغا و دُژرفتاریهایی[وحشیگری] رفت.
بدتر از همه داستان حاجی‌سلیمانخان و قاسم نیریزی بود. حاجی‌سلیمانخان یکی از شناختگان بابیان بشمار می‌رفت ، و چون با قاسم بدست فراشان داده شده بودند ، در تن‌های ایشان سوراخهایی پدید آوردند و شمعها فروبرده روشن گردانیدند ، و رقصنده و نوازنده بجلوشان انداخته در کوچه‌های تهران گردانیدند و پس از دُژرفتاریهای بسیاری که فراشان و مردم کردند ، در بیرون دروازه چهار تکه‌شان گردانیده از دروازه‌ها آویختند. تهران چنین دُژرفتاری در خود ندیده بود که آن روز دید. از کسانی که در این روز کشته گردید یکی حاجی‌میرزاجانی کاشانی (نویسنده‌ی نقطةالکاف) بود. قرةالعین که چند سال پیش دستگیر شده در خانه‌ی محمودخان کلانتر می‌زیست ، این زمان او را نیز کشتند.
🔶 زندگانی من
🔸 11ـ چگونه از دامهای منطق و اصول جستم (تکه‌ی دو از دو)

از سخن خود دور نیفتیم : منطق و اصول و حکمت دامهایی در سر راه من می‌بود. من با آن پژوهش بدرس خواندن و چیز یاد گرفتن ، راه برویم باز می‌بود که همچون هزارها دیگران سالها باین درسها پردازم و نیروهای مغزی خود را فرسوده و بیکاره گردانم. خدا را سپاس که بآن راهها نیفتادم و اگر افتادم زود جَستم. در منطق طلبه‌ها کتابهای حاشیه‌ی ملاعبدالله و شرح شمسیه و شرح مطالع را درس خواندندی. من تنها حاشیه را خوانده بآن بس کردم. حکمت را در تبریز آشکاره درس نگفتندی. (1) یکی دو تن در خانه‌هاشان درس می‌گفتندی و من به یکی از آنها دو روز رفتم و رها کردم. اما اصول که گودال بس ژرف و بزرگی در سر راهم می‌بود از آن نیز بآسانی جستم.

چگونگی آنکه شیخ‌هادی تهرانی که یکی از ملایان نجف می‌بود راهی برای اصول باز کرده بوده که درس آن را در سه یا چهار سال بپایان می‌رسانیده. بیست سال دیگران را تا چهار سال پایین آورده بود. (این شیخ‌هادی همانست که ملایان دیگر به فهم و زیرکیش رشک برده تکفیرش کرده بودند که با گرسنگی و سختی زیسته و مرده است). یکی از شاگردان او که آقاشیخ‌حسین توتونچی‌زاده می‌بود به تبریز آمده درس اصول و فقه می‌گفت.

پس از پایان جنگهای دَوَچی که من باز درپی درس خواندن می‌بودم دانسته شد که او در هنگام جنگ از دَوَچی که در آنجا نشستی کوچیده بکوی نوبر (2) آمده و در خانه‌ی بیرونی (3) حاجی‌میرآقا (پدر آقامیرمهدی ما) نشیمن گرفته و آماده بدرس گفتنست. من از این خرسند گردیده با یکی بدیدن او رفتیم و چنین نهادیم که از قوانین که در اصولست درس گوید.

نزدیک به دو سال من بدرس او می‌رفتم. هر روز پیش از روشنایی از هُکماوار راه افتاده یک ساعت و نیم راه پیموده به نوبر می‌رفتم و درس خوانده بمدرسه بازمی‌گشتم و در اینجا خودم چند دوره درسهایی می‌گفتم که طلبه‌ها گرد آمدندی. در این دو سال قوانین و رسائل و مکاسب را درس خواندم که می‌باید گفت بپایگاه «ملایی» رسیدم.

در تبریز درس بالاتر از اینها نبودی و ملایان بیش از این نخواندندی. مگر کسی که می‌خواستی مجتهد گردد و یا نزدیک بمجتهدی شود که به نجف رفته درس خواندی.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ چون فلسفه با دین ناسازگارست ، کسانی که فلسفه می‌خوانند بیدین می‌گردند و یا دینشان سستی می‌گیرد. از اینرو در گذشته به فلسفه‌خوانان یا آموزگاران فلسفه سخت می‌گرفته‌ و کافرشان می‌خوانده‌اند. اینست علت آنکه فلسفه را آشکاره درس نمی‌داده‌اند.
2ـ در جنوب تبریز.
3ـ بخشي از ساختمان كه ویژه‌ی پذيرايی از مهمانان بوده است.
شیخ‌محمدهادی تهرانی
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 183
🔸 در پیرامون زبان

اينها نمونه‌ايست كه زبان بيكبار برآشفته و بيشتر كلمه‌ها معني خود را از دست داده ، و ما كه اينها را مي‌نويسيم از بهر آنست كه ما خود ناگزيريم اين جداييها را ميانه‌ي كلمه‌ها در نگارشهاي خود بديده گيريم و هر كلمه‌اي را در معني خود بكار بريم ، و اگر تا كنون اينها را آسان گرفته و چندان كه مي‌بايست دربند آنها نشده‌ايم از اين پس همه دربند آنها باشيم ، و از آنسوي مي‌بينيم بيشتر خوانندگان اينها را نخواهند دريافت و اينست معني را كه ما خواسته‌ايم نيك نخواهند فهميد. اينست ناچار مي‌شويم آنها را بدينسان روشن گردانيم. وانگاه اين نگارشها را يك سود ديگري هست ، و آن اينكه در زمانهاي آينده هر كسي بداند ما چه رنجي مي‌كشيده‌ايم و با چه گرفتاريهايي روبرو بوده‌ايم. از يكسو زبان درست ميكرده‌ايم ، و از يكسو با همان زبان بدرستي و نيكي توده و بچاره‌ي آلودگيهاي بيشمار آن ميكوشيده‌ايم ، و پس از همه‌ي اينها با يكمشت رشکبران نادان ـ مردان درمانده كه يك گفتاري با زبان درست نتوانند نوشت ـ در نبرد بوده‌ايم.

شما كه اينها را مي‌خوانيد پرسشي درباره‌ی‌ آنها از آن دانشمندان و استادان سخن كنيد ببينيد آيا هيچ باين آلودگيهاي زبان پي برده‌اند. ببينيد آيا جداييهايي را كه ميانه‌ي اين كلمه‌ها بوده و كنون هم بايد باشد ميدانند. كساني كه هميشه ميگويند : «چه شده كه هزاران ديگران نمي‌فهمند و تنها يك تن مي‌فهمد؟!..» بايد از ايشان پرسيد : «چه شده كه شما زبان مادرزادي خود را نمي‌فهميد و تنها يك تن مي‌فهمد؟!..». كساني كه با پيمان هميشه از در همسري و رشک درمي‌آيند بهتر است شايستگي خود را در همين زمينه‌ي زبان بيازمايند.

بارها گفته‌ام مرا هرگز نسزد بخود ببالم و اين چيزيست كه كمي خودم مي‌شمارم. من همان آفريده‌ی ناچيزم كه بوده‌ام و در اين كارها كه انجام ميدهم خود من در ميانه هيچم ، و اين ناداني و بدنهادي ديگرانست كه مرا باين يادآوريها واميدارد. كساني كه كالاشان جز رشک و مردم‌آزاري نيست و يگانه دستاويزشان آنست كه «چه شده ما نمي‌فهميم و او مي‌فهمد» در برابر ايشانست كه ناگزير مي‌شويم باين يادآوريها برخيزيم.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی هفتادم)

🔶 باز در پیرامون صوفیگری (بخش یک از چهار)

در شماره‌های پیش پرچم از صوفیگری سخن رانده گفتیم : سرچشمه‌ی صوفیگری آن بود كه پلوتینوس فیلسوف رومی چنین گفته : «روان آدمی از آنجهان آزاد و بی‌آلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا كرده. لیكن هر كسی كه بخواهشهای تن نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او كمتر خواهد بود ، و كسانی كه بخواهند از این دامگه بازرهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».

این سخن نتیجه‌ آن را داده كه كسانی از كارها و خوشیهای اینجهان روگردان باشند و در خانقاهها نشسته بخود سختی دهند ، و آن را وسیله‌ای برای پاكی روان و نیرومندی آن شمارند ، و چون اینان برای رنجانیدنِ تن رختهای پشمی ناهموار می‌پوشیدند آنان را «صوفی» (یا پشمینه‌پوش) نامیده‌اند.

این آغاز صوفیگری بوده ولی داستان در اینجا نایستاده و كسانی چنین گفته‌اند : «روانهای ما از خدا جدا می‌شود و پایین آمده در تن جا می‌گیرد ، و اینست ما چون بخود سختی دهیم و تن مادّی خود را از نیرو اندازیم بخدا می‌پیوندیم و خود خدا می‌شویم» ، و اینست كسانی از پیشروان ایشان همچون شِبلی و دیگران بدعوی خدایی برخاسته‌اند : «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] یا «سبحانی ما اعظم شأنی».[2]

سپس از این اندازه هم گذشته و داستان «وحدت وجود» را بمیان آورده‌اند. این «وحدت وجود» یك معماییست كه هر كسی بشكل دیگری آن را بازنموده و حقیقت آن اینست كه كسانی می‌گویند : «خدا همین هستی (وجود) است و چیز دیگری نیست. اینست هر چیزی كه در جهانست خداست. ما به هرچه می‌نگریم خدا را می‌بینیم و جز او را نمی‌بینیم :
یار بی‌پرده از در و دیوار در تجلیست یا اولی‌الابصار»

پیداست كه این عقیده جز از عقیده‌ی پیش است. در آنجا تنها «روان» آدمی را از خدا می‌شماردند و در اینجا تن و جان ، و آدمی و چهارپا ، و در و دیوار ، و سنگ و كوه ، و همه چیز را «خدا» می‌شمارند ـ ولی صوفیان هر دوی این عقیده را نگه داشته‌اند و بهم آمیخته‌اند و شما اگر گفتار و كردار آنها را بسنجید و بیازمایید خواهید دید هر زمان یكی از این دو را پیش می‌كشند زیرا از یكسو همه چیز را خدا شمارده می‌گویند :
كه یكی هست و هیچ نیست جز او وحده لا اله الا هو

این از ذكرهای ایشانست كه همه شنیده‌اند :
یاهو یاهو یا من هو یا من لیس الا هو

در این باره داستانهای بسیاری از ایشان درمیان است. این دو داستان را من زبانی شنیده‌ام و در كتابی ندیده‌ام :

1) ابوبكر خوارزمی جای پای سگی را بوسید و چون ایراد گرفتند سری تكان داده و گفت : «هو!».

2) شیخ عطار در نیشابور چون نخستین بار چشمش بمغولان افتاد وجدی باو دست داد و گفت : «در این رخت آمده‌ای كه نشناسمت».
دیده میخواهم كه باشد شه‌شناس تا شناسد شاه را در هر لباس

و از یكسو می‌گویند باید رنج برد تا بخدا پیوست ، و پیران ایشان خود را بالا گرفته می‌گویند ما بخدا رسیده‌ایم.

🔸باید پرسید : اگر این راستست كه هرچه هست خداست «لیس فی الدار غیره دیار» [3] دیگر چه نیازی به رنج كشیدن است؟!. مگر شما از خدا جدایید تا باو پیوندید؟! این یك ایراد بزرگی بایشانست.

[1] : در رخت من چیزی جز خدا نیست (ضمنی : من خدایم).
[2] : جایگاهم پاک و بلند است. (سبحان یکی از نامهای خداست.)
[3] : در خانه جز خداوند خانه نیست (ضمنی : در جهان چیزی جز خدا نیست).
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
صوفیان : عبادت ، خداجویی ، به خدا پیوستن یا ...؟!