🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 181
🔸 در پیرامون زبان
چندان ، چندين : اين دو كلمه براي شمار و اندازه است. «چندان» بمعني آن اندازه ، و «چندين» بمعني اين اندازه ميباشد. مثلاً بايد گفت : «آب چندان آمد كه همهي باغ سيراب شد» و «چندين پول را براي چه ميخواهي؟!..».
اينها را نيز اكنون از معني خويش بيرون ساختهاند. زيرا «چندان» را بمعني بسيار آورند. مثلاً ميگويند : «اين دوست ما چندان خوب نيست» ، نيز «چندين» را با خود «چند» بيك معني گرفته جدايي ميان آنها نميگزارند و ميگويند : «چندين بار آمدهام و شما را نديدهام». بايد گفت اينها غلط است.
🔸 در پیرامون زبان
چندان ، چندين : اين دو كلمه براي شمار و اندازه است. «چندان» بمعني آن اندازه ، و «چندين» بمعني اين اندازه ميباشد. مثلاً بايد گفت : «آب چندان آمد كه همهي باغ سيراب شد» و «چندين پول را براي چه ميخواهي؟!..».
اينها را نيز اكنون از معني خويش بيرون ساختهاند. زيرا «چندان» را بمعني بسيار آورند. مثلاً ميگويند : «اين دوست ما چندان خوب نيست» ، نيز «چندين» را با خود «چند» بيك معني گرفته جدايي ميان آنها نميگزارند و ميگويند : «چندين بار آمدهام و شما را نديدهام». بايد گفت اينها غلط است.
🔶 زندگانی من
🔸 ۱۱- چگونه از دامهای منطق و اصول جستم (تکهی یک از دو)
چنانکه در گفتههای گذشته بازنمودم درسهای ملایی که در مدرسههای کهن خواندندی بچند رشته بودی : یکی صرف و نحو عربی و معانی و بیان و بدیع برای دانستن زبان عربی. دیگری منطق که از یادگارهای یونان باستانست. دیگری اصول. دیگری فقه. دیگری حکمت (فلسفه).
از این پنج رشته دانستن زبان عربی و یاد گرفتن فقه سودمند میبود و از رنجها نتیجهای بدست توانستی آمد. ولی منطق و اصول و حکمت جز بافندگیهای بیهودهای نمیبود و بجای سود جز زیان نتوانستی داد.
منطق را یونانیان بنیاد گزاردهاند و چنین میگویند که راه «دلیل آوردن» را به هر کسی یاد دهد. ولی «دلیل آوردن» نه چیزیست که آدمی نیاز بیاد گرفتن از دیگری دارد. هر کسی با نیروهای سادهی خدادادی خود راه آن را داند. مردم عامی در گفتگوهای خود پیاپی دلیل آورند بیآنکه منطق خوانده باشند. مثلاً مردی میخواهد از بزاز پارچهای بخرد ، بزاز بشاگرد خود میگوید : «باین آقا پارچهی بهتری بده همسایهی ماست». در این جملهی کوتاه دلیل یاد گردیده و لغزش نیز رخ نداده.
بلکه اگر راستی را بخواهیم کسانی که بمنطق میپردازند و دیرگاهی آن را دنبال میکنند دریافتهای سادهشان از میان رفته راه دلیل آوردن راست و درست را گم میکنند.
اما اصول داستان آن شگفتتر است. زیرا اصول در نخست یک رشته قاعدههایی میبود که در آغاز فقه یاد داده میشده ، از «اِستِصحاب» و «اصل برائت» و مانند اینها ، و اینها چیزهاییست که در دو یا سه درس توان آموخت. ولی رفتهرفته چیزهای دیگری بآنها افزوده و آنگاه راه بافندگی را پیش گرفته کار را بجایی رسانیدهاند که میبایستی ده سال و بیست سال درس اصول خواند.
مثلاً یکی از جُستارهاشان[مبحث] بدین عنوانست : «آیا مقدمهی واجب واجبست؟!». خودشان مثل زده چنین میگویند : «آقایی به غلامش فرموده برو بالای بام. رفتن بالای بام واجبست و جای سخن نیست. ولی آیا نردبان گزاردن که مقدمهی آنست نیز واجبست؟...».
چنانکه میبینید این گفتار بسیار بیهوده است. کسی که بالای بام خواهد رفت ناچار است که نردبان گزارد و جای گفتگو هم نمیباشد. اینست برخی آمده چنین گفتهاند : «مقصود آنست که مقدمه آیا اصالتاً واجبست یا من باب المقدمه واجب میباشد؟...» پیداست که این نیز بیهوده است و جز بکار بافندگی نتواند خورد.
همین جُستار بیهوده را هفتهها بلکه ماهها درس گفتندی و در پیرامونش چَخِشها کردندی. من بارها شنیده بودم یکی از ملایان نجف این جُستار را شش ماه درس گفته است.
این اصول نیز گذشته از آنکه چیزی بدانستههای آدمی (یا بهتر گویم : بدریافتههای او) نیفزاید نیروهای سادهاش را نیز از کار اندازد و کسی که ده سال و بیست سال با این بافندگیهای پادرهوا بسر بَرَد ناچاریست که مغز او فرسوده گردد و فهم و خردش بیکاره شود. از حکمت یا فلسفه در جاهای دیگری سخن رانده نیک نشان دادهایم که سراپا پنداربافیست. (1)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ گفتارهای سال سوم پیمان که در دفتری بنام «در پیرامون فلسفه» گردآوری شده.
🔸 ۱۱- چگونه از دامهای منطق و اصول جستم (تکهی یک از دو)
چنانکه در گفتههای گذشته بازنمودم درسهای ملایی که در مدرسههای کهن خواندندی بچند رشته بودی : یکی صرف و نحو عربی و معانی و بیان و بدیع برای دانستن زبان عربی. دیگری منطق که از یادگارهای یونان باستانست. دیگری اصول. دیگری فقه. دیگری حکمت (فلسفه).
از این پنج رشته دانستن زبان عربی و یاد گرفتن فقه سودمند میبود و از رنجها نتیجهای بدست توانستی آمد. ولی منطق و اصول و حکمت جز بافندگیهای بیهودهای نمیبود و بجای سود جز زیان نتوانستی داد.
منطق را یونانیان بنیاد گزاردهاند و چنین میگویند که راه «دلیل آوردن» را به هر کسی یاد دهد. ولی «دلیل آوردن» نه چیزیست که آدمی نیاز بیاد گرفتن از دیگری دارد. هر کسی با نیروهای سادهی خدادادی خود راه آن را داند. مردم عامی در گفتگوهای خود پیاپی دلیل آورند بیآنکه منطق خوانده باشند. مثلاً مردی میخواهد از بزاز پارچهای بخرد ، بزاز بشاگرد خود میگوید : «باین آقا پارچهی بهتری بده همسایهی ماست». در این جملهی کوتاه دلیل یاد گردیده و لغزش نیز رخ نداده.
بلکه اگر راستی را بخواهیم کسانی که بمنطق میپردازند و دیرگاهی آن را دنبال میکنند دریافتهای سادهشان از میان رفته راه دلیل آوردن راست و درست را گم میکنند.
اما اصول داستان آن شگفتتر است. زیرا اصول در نخست یک رشته قاعدههایی میبود که در آغاز فقه یاد داده میشده ، از «اِستِصحاب» و «اصل برائت» و مانند اینها ، و اینها چیزهاییست که در دو یا سه درس توان آموخت. ولی رفتهرفته چیزهای دیگری بآنها افزوده و آنگاه راه بافندگی را پیش گرفته کار را بجایی رسانیدهاند که میبایستی ده سال و بیست سال درس اصول خواند.
مثلاً یکی از جُستارهاشان[مبحث] بدین عنوانست : «آیا مقدمهی واجب واجبست؟!». خودشان مثل زده چنین میگویند : «آقایی به غلامش فرموده برو بالای بام. رفتن بالای بام واجبست و جای سخن نیست. ولی آیا نردبان گزاردن که مقدمهی آنست نیز واجبست؟...».
چنانکه میبینید این گفتار بسیار بیهوده است. کسی که بالای بام خواهد رفت ناچار است که نردبان گزارد و جای گفتگو هم نمیباشد. اینست برخی آمده چنین گفتهاند : «مقصود آنست که مقدمه آیا اصالتاً واجبست یا من باب المقدمه واجب میباشد؟...» پیداست که این نیز بیهوده است و جز بکار بافندگی نتواند خورد.
همین جُستار بیهوده را هفتهها بلکه ماهها درس گفتندی و در پیرامونش چَخِشها کردندی. من بارها شنیده بودم یکی از ملایان نجف این جُستار را شش ماه درس گفته است.
این اصول نیز گذشته از آنکه چیزی بدانستههای آدمی (یا بهتر گویم : بدریافتههای او) نیفزاید نیروهای سادهاش را نیز از کار اندازد و کسی که ده سال و بیست سال با این بافندگیهای پادرهوا بسر بَرَد ناچاریست که مغز او فرسوده گردد و فهم و خردش بیکاره شود. از حکمت یا فلسفه در جاهای دیگری سخن رانده نیک نشان دادهایم که سراپا پنداربافیست. (1)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ گفتارهای سال سوم پیمان که در دفتری بنام «در پیرامون فلسفه» گردآوری شده.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 182
🔸 در پیرامون زبان
ساخت ، گردانيد ، نمود ، كرد : اينها نيز بهم نزديك است. ولي هر يكي معني ديگري و جاي ديگري دارد.
«ساختن» يك چيز را كه نبوده پديد آوردنست. چنانكه گويند : «خانهاي ساخت» يا گويند : «شهري ساخت» ، يا ميگويند : «خانه را ويران كرد و بازساخت».
«گردانيدن» يك چيز را از حالي بحالي انداختن است. مثلاً ميگويند : «باغ را ويرانه گردانيد» ، يا گويند : «مسجد را كليسا گردانيد» ، يا ميگويند : «خيابان را گشاد گردانيد».
مثلاً ما اگر بگوييم : «مسجد را كليسا ساخت» معنايش آن خواهد بود كه مسجد را برانداخت و بجاي آن كليسايي ساخت ، ولي اگر گوييم : «مسجد را كليسا گردانيد» معني آن اين خواهد بود كه مسجد را بيآنكه براندازد بحال كليسا آورد.
«نمودن» بمعني نشان دادن است. مثلاً بايد گفت : «فروتني نمود» يا بايد گفت : «با فلان دوستي كرد» و مانند اينها.
«كردن» يك كاري را انجام دادن است. مثلاً بايد گفت : «با فلان نيكي كرد» يا گفت : «با فلان دوستي كرد» و مانند اينها.
ليكن اينها را نيز اكنون بهم ميآميزند و دربند آن جداييها نيستند. مثلاً ميگويند : «روانه ساخت» يا «روانه نمود» كه هر دو نادرست است و بايد بگويند : «روانه گردانيد» (يا روانيد). نيز ميگويند :
«فلان سخن مرا غمگين ساخت» يا «غمگين نمود» كه اينها نيز غلط است.
بيش از همه «نمودن» و «كردن» را بهم ميآميزند و بايد گفت «نمودن» را بيكبار از معني خود بيرون كردهاند و بآن معني هيچگاه بكار نميبرند و هيچگاه جدايي ميانهي اين دو كلمه نميگزارند.
اين چند چيز را بعنوان نمونه ياد كردم و از اينگونه فراوانست كه اگر همه را ياد كنيم بايد چند صفحه را پر گردانيم.
🔸 در پیرامون زبان
ساخت ، گردانيد ، نمود ، كرد : اينها نيز بهم نزديك است. ولي هر يكي معني ديگري و جاي ديگري دارد.
«ساختن» يك چيز را كه نبوده پديد آوردنست. چنانكه گويند : «خانهاي ساخت» يا گويند : «شهري ساخت» ، يا ميگويند : «خانه را ويران كرد و بازساخت».
«گردانيدن» يك چيز را از حالي بحالي انداختن است. مثلاً ميگويند : «باغ را ويرانه گردانيد» ، يا گويند : «مسجد را كليسا گردانيد» ، يا ميگويند : «خيابان را گشاد گردانيد».
مثلاً ما اگر بگوييم : «مسجد را كليسا ساخت» معنايش آن خواهد بود كه مسجد را برانداخت و بجاي آن كليسايي ساخت ، ولي اگر گوييم : «مسجد را كليسا گردانيد» معني آن اين خواهد بود كه مسجد را بيآنكه براندازد بحال كليسا آورد.
«نمودن» بمعني نشان دادن است. مثلاً بايد گفت : «فروتني نمود» يا بايد گفت : «با فلان دوستي كرد» و مانند اينها.
«كردن» يك كاري را انجام دادن است. مثلاً بايد گفت : «با فلان نيكي كرد» يا گفت : «با فلان دوستي كرد» و مانند اينها.
ليكن اينها را نيز اكنون بهم ميآميزند و دربند آن جداييها نيستند. مثلاً ميگويند : «روانه ساخت» يا «روانه نمود» كه هر دو نادرست است و بايد بگويند : «روانه گردانيد» (يا روانيد). نيز ميگويند :
«فلان سخن مرا غمگين ساخت» يا «غمگين نمود» كه اينها نيز غلط است.
بيش از همه «نمودن» و «كردن» را بهم ميآميزند و بايد گفت «نمودن» را بيكبار از معني خود بيرون كردهاند و بآن معني هيچگاه بكار نميبرند و هيچگاه جدايي ميانهي اين دو كلمه نميگزارند.
اين چند چيز را بعنوان نمونه ياد كردم و از اينگونه فراوانست كه اگر همه را ياد كنيم بايد چند صفحه را پر گردانيم.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتونهم)
🔶 پاسخ دیگری به پیام بهائیان (بخش یک از یک)
آقای كسروی
پیام بهائیان در شمارهی 214 پرچم توجه مرا جلب نمود. میخواهم بدین وسیله پاسخ دیگری برای آن بنویسم ـ من قبل از اینكه براه پاكدینی بگروم بهائی متعصب بودم و نیك میدانید در سه سال پیش كه نزد شما آمدم با بودن آقایان واعظپور و واهبزاده و دیگران با چه حرارت و التهابی از بهائیگری دفاع مینمودم ولی پس از اینكه ایراد شما را شنیدم و كتاب «راه رستگاری» و مهنامهی پیمان را مطالعه كردم معنی حقیقی دین برای من روشن گردید و باشتباه خود متوجه شدم و به نارسایی كیش بهائی در مقابل حقایق پیمان اعتراف نمودم بدینجهت خلاف انسانیت و عقل دانستم كه گفتهها و نوشتههای خردپذیر شما را نپذیرم و پشتیبانی نكنم و بترویجش نكوشم. از همان موقع در مجالس و محافل بهائی بگفتگو پرداختم و آنان را بخواندن پیمان و دیگر كتابهای شما دعوت نمودم و ایرادهای عقلی و علمی كه از شما شنیده و در پیمان خوانده بودم بمیان آورده پاسخ خواستم. آقایان بجای پاسخ مانند ملایان به هیاهو برخاسته و سخنان عجیب بزبان آوردند كه فلانی ناقض شده ، ازلی شده ، به تفرقهی یاران ، و تزلزل جوانان ، و ایجاد رخنه در ایمان آنان ، مشغول است و بانهدام امرالله میكوشد ، با ناقضین رفت و آمد میكند ، و با صبحی [1] معاشرت مینماید ، مفتشین و جاسوسین باطرافم گماردند عرصه را باندازهای برایم تنگ گردانیدند كه ناگزیر شده از ادارهی خرید جنس ارتش كه رئیس آن آقای علائی (از بهائیان بنام) میبود و بمن اذیت و آزار میرسانید استعفا داده بدادگستری رفتم.
پس از چند روزی هم برگهای ماشین شده بنام «اخبار امری» از طرف محفل روحانی باین مضمون انتشار دادند : احبا از رحیمی دوری كنند و مذاكره ننمایند زیرا متزلزل شده آنها را از جادهی مستقیم امرالله منحرف میسازد (نمونهای از آن برگها در نزد من موجود است). زیانهای دیگری نیز بمن رسانیدهاند فعلاً از افشاء و ابراز آنها خودداری میكنم با وصف این گذشته گذشته اكنون كه آقایان پیام فرستاده و حاضر شدهاند بنشینید و گفتگو نمایند من با كمال میل و رغبت حاضر هستم هر كس را انتخاب نمایند و هر كجا را تعیین فرمایند بروم و برادرانه بگفتگو پردازم بشرط آنكه كتابهایشان را بمیان گزارند و خرد را داور سازند و از آوردن حدیث و شعر احتراز جویند و از راه دلیل و منطق پیش آیند و گفتگو را نیز روی كاغذ آورند كه هیچ گونه جای تردید و انكار باقی نماند. در این ضمن این را هم روشن گردانم آقایان وقتی كه در برابر یك ایرادی درمیمانند بهانه آورده میگویند چون این موضوع مربوط به سیاست است جمال مبارك (بهاءالله) فرموده بسیاست مداخله نكنید [2] و بدین عنوان از پاسخ طفره میزنند و ای بسا بگفتگو و جلسه نیز خاتمه داده پراكنده میگردند. چون این قضیه یك نوع پناهگاه و گریزگاهی است باید مواظبت فرمایند باین رویهی نامطلوب نیز متمسك نشوند.
تهران ـ محمدباقر رحیمی
(پرچم روزانه شمارهی 216)
[1] : فضلالله مهتدی شناخته به صبحی از مبلغان بهائی بود که از بهائیگری بازگشت و کتابی در نکوهش آنان نوشت. (پیکرهی زیر)
[2] : یكی از آشنایان به درستی میگفت : اینكه به بهائیان دستور داده شده به سیاست مداخله نكنند ، خود یك دستور سیاسیست!
🔶 پاسخ دیگری به پیام بهائیان (بخش یک از یک)
آقای كسروی
پیام بهائیان در شمارهی 214 پرچم توجه مرا جلب نمود. میخواهم بدین وسیله پاسخ دیگری برای آن بنویسم ـ من قبل از اینكه براه پاكدینی بگروم بهائی متعصب بودم و نیك میدانید در سه سال پیش كه نزد شما آمدم با بودن آقایان واعظپور و واهبزاده و دیگران با چه حرارت و التهابی از بهائیگری دفاع مینمودم ولی پس از اینكه ایراد شما را شنیدم و كتاب «راه رستگاری» و مهنامهی پیمان را مطالعه كردم معنی حقیقی دین برای من روشن گردید و باشتباه خود متوجه شدم و به نارسایی كیش بهائی در مقابل حقایق پیمان اعتراف نمودم بدینجهت خلاف انسانیت و عقل دانستم كه گفتهها و نوشتههای خردپذیر شما را نپذیرم و پشتیبانی نكنم و بترویجش نكوشم. از همان موقع در مجالس و محافل بهائی بگفتگو پرداختم و آنان را بخواندن پیمان و دیگر كتابهای شما دعوت نمودم و ایرادهای عقلی و علمی كه از شما شنیده و در پیمان خوانده بودم بمیان آورده پاسخ خواستم. آقایان بجای پاسخ مانند ملایان به هیاهو برخاسته و سخنان عجیب بزبان آوردند كه فلانی ناقض شده ، ازلی شده ، به تفرقهی یاران ، و تزلزل جوانان ، و ایجاد رخنه در ایمان آنان ، مشغول است و بانهدام امرالله میكوشد ، با ناقضین رفت و آمد میكند ، و با صبحی [1] معاشرت مینماید ، مفتشین و جاسوسین باطرافم گماردند عرصه را باندازهای برایم تنگ گردانیدند كه ناگزیر شده از ادارهی خرید جنس ارتش كه رئیس آن آقای علائی (از بهائیان بنام) میبود و بمن اذیت و آزار میرسانید استعفا داده بدادگستری رفتم.
پس از چند روزی هم برگهای ماشین شده بنام «اخبار امری» از طرف محفل روحانی باین مضمون انتشار دادند : احبا از رحیمی دوری كنند و مذاكره ننمایند زیرا متزلزل شده آنها را از جادهی مستقیم امرالله منحرف میسازد (نمونهای از آن برگها در نزد من موجود است). زیانهای دیگری نیز بمن رسانیدهاند فعلاً از افشاء و ابراز آنها خودداری میكنم با وصف این گذشته گذشته اكنون كه آقایان پیام فرستاده و حاضر شدهاند بنشینید و گفتگو نمایند من با كمال میل و رغبت حاضر هستم هر كس را انتخاب نمایند و هر كجا را تعیین فرمایند بروم و برادرانه بگفتگو پردازم بشرط آنكه كتابهایشان را بمیان گزارند و خرد را داور سازند و از آوردن حدیث و شعر احتراز جویند و از راه دلیل و منطق پیش آیند و گفتگو را نیز روی كاغذ آورند كه هیچ گونه جای تردید و انكار باقی نماند. در این ضمن این را هم روشن گردانم آقایان وقتی كه در برابر یك ایرادی درمیمانند بهانه آورده میگویند چون این موضوع مربوط به سیاست است جمال مبارك (بهاءالله) فرموده بسیاست مداخله نكنید [2] و بدین عنوان از پاسخ طفره میزنند و ای بسا بگفتگو و جلسه نیز خاتمه داده پراكنده میگردند. چون این قضیه یك نوع پناهگاه و گریزگاهی است باید مواظبت فرمایند باین رویهی نامطلوب نیز متمسك نشوند.
تهران ـ محمدباقر رحیمی
(پرچم روزانه شمارهی 216)
[1] : فضلالله مهتدی شناخته به صبحی از مبلغان بهائی بود که از بهائیگری بازگشت و کتابی در نکوهش آنان نوشت. (پیکرهی زیر)
[2] : یكی از آشنایان به درستی میگفت : اینكه به بهائیان دستور داده شده به سیاست مداخله نكنند ، خود یك دستور سیاسیست!
کتاب بهائیگری ص 45
چنانکه گفتیم ، بابیان در جنگهایی که نخست کرده بودند فریب حدیثها را خورده امید کشورگیری میداشتند. چون در حدیثها سخنان بسیاری از چیرگی امام زمان بدشمنان و از فیروزیهای او رفته اینان بآن امید با دولت میجنگیدند و آرزوهای بسیار در دل میپروردند. ولی کشته شدن باب و شکستهایی که در مازندران و زنجان و تبریز از دولتیان دیدند ، همهی آرزوها را از میان برد.
این بار بابیان بکینهجویی پرداخته چنین خواستند که به ناصرالدینشاه و دیگران کیفری دهند ، و اینبود از تهران سه تن را فرستادند که به ناصرالدینشاه که در تابستانگاه نیاوران میزیست ، تیر اندازند و او را بکشند.
این سه تن دلیرانه بکار پرداختند. ولی تیر بشاه نخورده جز گزند اندکی به او نرسانید. با این حال شاه و درباریان بخشم آمده چنین نهادند که هر که را از بابیان پیدا کردند بکشند و اینبود فراشان را بجستجو فرستادند. در دو روز سی و دو تن از آنها گرفتار شدند.
چند تن از ایشان را که یکی میرزاحسینعلی بهاء میبود ، چون به بابیگری خَستُوان [=معترف] نمیبودند نکشته بزندان فرستادند ولی بیست و چند تن را که یا بابی شناخته میبودند و یا خود پوشیده نداشته میخَستُویدند ،[اعتراف کردن] ناصرالدینشاه دستور داد بکشند ، و چون میخواستند همگی مردم را با آنان دشمن و خونی گردانند ، هر یکی را بدست گروه دیگری سپاردند.
چنانکه گفتیم ، بابیان در جنگهایی که نخست کرده بودند فریب حدیثها را خورده امید کشورگیری میداشتند. چون در حدیثها سخنان بسیاری از چیرگی امام زمان بدشمنان و از فیروزیهای او رفته اینان بآن امید با دولت میجنگیدند و آرزوهای بسیار در دل میپروردند. ولی کشته شدن باب و شکستهایی که در مازندران و زنجان و تبریز از دولتیان دیدند ، همهی آرزوها را از میان برد.
این بار بابیان بکینهجویی پرداخته چنین خواستند که به ناصرالدینشاه و دیگران کیفری دهند ، و اینبود از تهران سه تن را فرستادند که به ناصرالدینشاه که در تابستانگاه نیاوران میزیست ، تیر اندازند و او را بکشند.
این سه تن دلیرانه بکار پرداختند. ولی تیر بشاه نخورده جز گزند اندکی به او نرسانید. با این حال شاه و درباریان بخشم آمده چنین نهادند که هر که را از بابیان پیدا کردند بکشند و اینبود فراشان را بجستجو فرستادند. در دو روز سی و دو تن از آنها گرفتار شدند.
چند تن از ایشان را که یکی میرزاحسینعلی بهاء میبود ، چون به بابیگری خَستُوان [=معترف] نمیبودند نکشته بزندان فرستادند ولی بیست و چند تن را که یا بابی شناخته میبودند و یا خود پوشیده نداشته میخَستُویدند ،[اعتراف کردن] ناصرالدینشاه دستور داد بکشند ، و چون میخواستند همگی مردم را با آنان دشمن و خونی گردانند ، هر یکی را بدست گروه دیگری سپاردند.
یکی را به بازرگانان دادند که هر کدام زخمی زده کشتند. یکی را به اوباش دادند که گرد آمده از پا درآوردند. یکی را به دارالفنون فرستادند که شاگردان نابود ساختند. یکی را بملایان سپردند. یکی را بسربازخانه فرستادند. بدینسان بیست و چند تن ، هر یکی با دست گروه دیگری کشته گردید و پیداست که چه غوغا و دُژرفتاریهایی[وحشیگری] رفت.
بدتر از همه داستان حاجیسلیمانخان و قاسم نیریزی بود. حاجیسلیمانخان یکی از شناختگان بابیان بشمار میرفت ، و چون با قاسم بدست فراشان داده شده بودند ، در تنهای ایشان سوراخهایی پدید آوردند و شمعها فروبرده روشن گردانیدند ، و رقصنده و نوازنده بجلوشان انداخته در کوچههای تهران گردانیدند و پس از دُژرفتاریهای بسیاری که فراشان و مردم کردند ، در بیرون دروازه چهار تکهشان گردانیده از دروازهها آویختند. تهران چنین دُژرفتاری در خود ندیده بود که آن روز دید. از کسانی که در این روز کشته گردید یکی حاجیمیرزاجانی کاشانی (نویسندهی نقطةالکاف) بود. قرةالعین که چند سال پیش دستگیر شده در خانهی محمودخان کلانتر میزیست ، این زمان او را نیز کشتند.
بدتر از همه داستان حاجیسلیمانخان و قاسم نیریزی بود. حاجیسلیمانخان یکی از شناختگان بابیان بشمار میرفت ، و چون با قاسم بدست فراشان داده شده بودند ، در تنهای ایشان سوراخهایی پدید آوردند و شمعها فروبرده روشن گردانیدند ، و رقصنده و نوازنده بجلوشان انداخته در کوچههای تهران گردانیدند و پس از دُژرفتاریهای بسیاری که فراشان و مردم کردند ، در بیرون دروازه چهار تکهشان گردانیده از دروازهها آویختند. تهران چنین دُژرفتاری در خود ندیده بود که آن روز دید. از کسانی که در این روز کشته گردید یکی حاجیمیرزاجانی کاشانی (نویسندهی نقطةالکاف) بود. قرةالعین که چند سال پیش دستگیر شده در خانهی محمودخان کلانتر میزیست ، این زمان او را نیز کشتند.
🔶 زندگانی من
🔸 11ـ چگونه از دامهای منطق و اصول جستم (تکهی دو از دو)
از سخن خود دور نیفتیم : منطق و اصول و حکمت دامهایی در سر راه من میبود. من با آن پژوهش بدرس خواندن و چیز یاد گرفتن ، راه برویم باز میبود که همچون هزارها دیگران سالها باین درسها پردازم و نیروهای مغزی خود را فرسوده و بیکاره گردانم. خدا را سپاس که بآن راهها نیفتادم و اگر افتادم زود جَستم. در منطق طلبهها کتابهای حاشیهی ملاعبدالله و شرح شمسیه و شرح مطالع را درس خواندندی. من تنها حاشیه را خوانده بآن بس کردم. حکمت را در تبریز آشکاره درس نگفتندی. (1) یکی دو تن در خانههاشان درس میگفتندی و من به یکی از آنها دو روز رفتم و رها کردم. اما اصول که گودال بس ژرف و بزرگی در سر راهم میبود از آن نیز بآسانی جستم.
چگونگی آنکه شیخهادی تهرانی که یکی از ملایان نجف میبود راهی برای اصول باز کرده بوده که درس آن را در سه یا چهار سال بپایان میرسانیده. بیست سال دیگران را تا چهار سال پایین آورده بود. (این شیخهادی همانست که ملایان دیگر به فهم و زیرکیش رشک برده تکفیرش کرده بودند که با گرسنگی و سختی زیسته و مرده است). یکی از شاگردان او که آقاشیخحسین توتونچیزاده میبود به تبریز آمده درس اصول و فقه میگفت.
پس از پایان جنگهای دَوَچی که من باز درپی درس خواندن میبودم دانسته شد که او در هنگام جنگ از دَوَچی که در آنجا نشستی کوچیده بکوی نوبر (2) آمده و در خانهی بیرونی (3) حاجیمیرآقا (پدر آقامیرمهدی ما) نشیمن گرفته و آماده بدرس گفتنست. من از این خرسند گردیده با یکی بدیدن او رفتیم و چنین نهادیم که از قوانین که در اصولست درس گوید.
نزدیک به دو سال من بدرس او میرفتم. هر روز پیش از روشنایی از هُکماوار راه افتاده یک ساعت و نیم راه پیموده به نوبر میرفتم و درس خوانده بمدرسه بازمیگشتم و در اینجا خودم چند دوره درسهایی میگفتم که طلبهها گرد آمدندی. در این دو سال قوانین و رسائل و مکاسب را درس خواندم که میباید گفت بپایگاه «ملایی» رسیدم.
در تبریز درس بالاتر از اینها نبودی و ملایان بیش از این نخواندندی. مگر کسی که میخواستی مجتهد گردد و یا نزدیک بمجتهدی شود که به نجف رفته درس خواندی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ چون فلسفه با دین ناسازگارست ، کسانی که فلسفه میخوانند بیدین میگردند و یا دینشان سستی میگیرد. از اینرو در گذشته به فلسفهخوانان یا آموزگاران فلسفه سخت میگرفته و کافرشان میخواندهاند. اینست علت آنکه فلسفه را آشکاره درس نمیدادهاند.
2ـ در جنوب تبریز.
3ـ بخشي از ساختمان كه ویژهی پذيرايی از مهمانان بوده است.
🔸 11ـ چگونه از دامهای منطق و اصول جستم (تکهی دو از دو)
از سخن خود دور نیفتیم : منطق و اصول و حکمت دامهایی در سر راه من میبود. من با آن پژوهش بدرس خواندن و چیز یاد گرفتن ، راه برویم باز میبود که همچون هزارها دیگران سالها باین درسها پردازم و نیروهای مغزی خود را فرسوده و بیکاره گردانم. خدا را سپاس که بآن راهها نیفتادم و اگر افتادم زود جَستم. در منطق طلبهها کتابهای حاشیهی ملاعبدالله و شرح شمسیه و شرح مطالع را درس خواندندی. من تنها حاشیه را خوانده بآن بس کردم. حکمت را در تبریز آشکاره درس نگفتندی. (1) یکی دو تن در خانههاشان درس میگفتندی و من به یکی از آنها دو روز رفتم و رها کردم. اما اصول که گودال بس ژرف و بزرگی در سر راهم میبود از آن نیز بآسانی جستم.
چگونگی آنکه شیخهادی تهرانی که یکی از ملایان نجف میبود راهی برای اصول باز کرده بوده که درس آن را در سه یا چهار سال بپایان میرسانیده. بیست سال دیگران را تا چهار سال پایین آورده بود. (این شیخهادی همانست که ملایان دیگر به فهم و زیرکیش رشک برده تکفیرش کرده بودند که با گرسنگی و سختی زیسته و مرده است). یکی از شاگردان او که آقاشیخحسین توتونچیزاده میبود به تبریز آمده درس اصول و فقه میگفت.
پس از پایان جنگهای دَوَچی که من باز درپی درس خواندن میبودم دانسته شد که او در هنگام جنگ از دَوَچی که در آنجا نشستی کوچیده بکوی نوبر (2) آمده و در خانهی بیرونی (3) حاجیمیرآقا (پدر آقامیرمهدی ما) نشیمن گرفته و آماده بدرس گفتنست. من از این خرسند گردیده با یکی بدیدن او رفتیم و چنین نهادیم که از قوانین که در اصولست درس گوید.
نزدیک به دو سال من بدرس او میرفتم. هر روز پیش از روشنایی از هُکماوار راه افتاده یک ساعت و نیم راه پیموده به نوبر میرفتم و درس خوانده بمدرسه بازمیگشتم و در اینجا خودم چند دوره درسهایی میگفتم که طلبهها گرد آمدندی. در این دو سال قوانین و رسائل و مکاسب را درس خواندم که میباید گفت بپایگاه «ملایی» رسیدم.
در تبریز درس بالاتر از اینها نبودی و ملایان بیش از این نخواندندی. مگر کسی که میخواستی مجتهد گردد و یا نزدیک بمجتهدی شود که به نجف رفته درس خواندی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ چون فلسفه با دین ناسازگارست ، کسانی که فلسفه میخوانند بیدین میگردند و یا دینشان سستی میگیرد. از اینرو در گذشته به فلسفهخوانان یا آموزگاران فلسفه سخت میگرفته و کافرشان میخواندهاند. اینست علت آنکه فلسفه را آشکاره درس نمیدادهاند.
2ـ در جنوب تبریز.
3ـ بخشي از ساختمان كه ویژهی پذيرايی از مهمانان بوده است.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 183
🔸 در پیرامون زبان
اينها نمونهايست كه زبان بيكبار برآشفته و بيشتر كلمهها معني خود را از دست داده ، و ما كه اينها را مينويسيم از بهر آنست كه ما خود ناگزيريم اين جداييها را ميانهي كلمهها در نگارشهاي خود بديده گيريم و هر كلمهاي را در معني خود بكار بريم ، و اگر تا كنون اينها را آسان گرفته و چندان كه ميبايست دربند آنها نشدهايم از اين پس همه دربند آنها باشيم ، و از آنسوي ميبينيم بيشتر خوانندگان اينها را نخواهند دريافت و اينست معني را كه ما خواستهايم نيك نخواهند فهميد. اينست ناچار ميشويم آنها را بدينسان روشن گردانيم. وانگاه اين نگارشها را يك سود ديگري هست ، و آن اينكه در زمانهاي آينده هر كسي بداند ما چه رنجي ميكشيدهايم و با چه گرفتاريهايي روبرو بودهايم. از يكسو زبان درست ميكردهايم ، و از يكسو با همان زبان بدرستي و نيكي توده و بچارهي آلودگيهاي بيشمار آن ميكوشيدهايم ، و پس از همهي اينها با يكمشت رشکبران نادان ـ مردان درمانده كه يك گفتاري با زبان درست نتوانند نوشت ـ در نبرد بودهايم.
شما كه اينها را ميخوانيد پرسشي دربارهی آنها از آن دانشمندان و استادان سخن كنيد ببينيد آيا هيچ باين آلودگيهاي زبان پي بردهاند. ببينيد آيا جداييهايي را كه ميانهي اين كلمهها بوده و كنون هم بايد باشد ميدانند. كساني كه هميشه ميگويند : «چه شده كه هزاران ديگران نميفهمند و تنها يك تن ميفهمد؟!..» بايد از ايشان پرسيد : «چه شده كه شما زبان مادرزادي خود را نميفهميد و تنها يك تن ميفهمد؟!..». كساني كه با پيمان هميشه از در همسري و رشک درميآيند بهتر است شايستگي خود را در همين زمينهي زبان بيازمايند.
بارها گفتهام مرا هرگز نسزد بخود ببالم و اين چيزيست كه كمي خودم ميشمارم. من همان آفريدهی ناچيزم كه بودهام و در اين كارها كه انجام ميدهم خود من در ميانه هيچم ، و اين ناداني و بدنهادي ديگرانست كه مرا باين يادآوريها واميدارد. كساني كه كالاشان جز رشک و مردمآزاري نيست و يگانه دستاويزشان آنست كه «چه شده ما نميفهميم و او ميفهمد» در برابر ايشانست كه ناگزير ميشويم باين يادآوريها برخيزيم.
🔸 در پیرامون زبان
اينها نمونهايست كه زبان بيكبار برآشفته و بيشتر كلمهها معني خود را از دست داده ، و ما كه اينها را مينويسيم از بهر آنست كه ما خود ناگزيريم اين جداييها را ميانهي كلمهها در نگارشهاي خود بديده گيريم و هر كلمهاي را در معني خود بكار بريم ، و اگر تا كنون اينها را آسان گرفته و چندان كه ميبايست دربند آنها نشدهايم از اين پس همه دربند آنها باشيم ، و از آنسوي ميبينيم بيشتر خوانندگان اينها را نخواهند دريافت و اينست معني را كه ما خواستهايم نيك نخواهند فهميد. اينست ناچار ميشويم آنها را بدينسان روشن گردانيم. وانگاه اين نگارشها را يك سود ديگري هست ، و آن اينكه در زمانهاي آينده هر كسي بداند ما چه رنجي ميكشيدهايم و با چه گرفتاريهايي روبرو بودهايم. از يكسو زبان درست ميكردهايم ، و از يكسو با همان زبان بدرستي و نيكي توده و بچارهي آلودگيهاي بيشمار آن ميكوشيدهايم ، و پس از همهي اينها با يكمشت رشکبران نادان ـ مردان درمانده كه يك گفتاري با زبان درست نتوانند نوشت ـ در نبرد بودهايم.
شما كه اينها را ميخوانيد پرسشي دربارهی آنها از آن دانشمندان و استادان سخن كنيد ببينيد آيا هيچ باين آلودگيهاي زبان پي بردهاند. ببينيد آيا جداييهايي را كه ميانهي اين كلمهها بوده و كنون هم بايد باشد ميدانند. كساني كه هميشه ميگويند : «چه شده كه هزاران ديگران نميفهمند و تنها يك تن ميفهمد؟!..» بايد از ايشان پرسيد : «چه شده كه شما زبان مادرزادي خود را نميفهميد و تنها يك تن ميفهمد؟!..». كساني كه با پيمان هميشه از در همسري و رشک درميآيند بهتر است شايستگي خود را در همين زمينهي زبان بيازمايند.
بارها گفتهام مرا هرگز نسزد بخود ببالم و اين چيزيست كه كمي خودم ميشمارم. من همان آفريدهی ناچيزم كه بودهام و در اين كارها كه انجام ميدهم خود من در ميانه هيچم ، و اين ناداني و بدنهادي ديگرانست كه مرا باين يادآوريها واميدارد. كساني كه كالاشان جز رشک و مردمآزاري نيست و يگانه دستاويزشان آنست كه «چه شده ما نميفهميم و او ميفهمد» در برابر ايشانست كه ناگزير ميشويم باين يادآوريها برخيزيم.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هفتادم)
🔶 باز در پیرامون صوفیگری (بخش یک از چهار)
در شمارههای پیش پرچم از صوفیگری سخن رانده گفتیم : سرچشمهی صوفیگری آن بود كه پلوتینوس فیلسوف رومی چنین گفته : «روان آدمی از آنجهان آزاد و بیآلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا كرده. لیكن هر كسی كه بخواهشهای تن نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او كمتر خواهد بود ، و كسانی كه بخواهند از این دامگه بازرهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».
این سخن نتیجه آن را داده كه كسانی از كارها و خوشیهای اینجهان روگردان باشند و در خانقاهها نشسته بخود سختی دهند ، و آن را وسیلهای برای پاكی روان و نیرومندی آن شمارند ، و چون اینان برای رنجانیدنِ تن رختهای پشمی ناهموار میپوشیدند آنان را «صوفی» (یا پشمینهپوش) نامیدهاند.
این آغاز صوفیگری بوده ولی داستان در اینجا نایستاده و كسانی چنین گفتهاند : «روانهای ما از خدا جدا میشود و پایین آمده در تن جا میگیرد ، و اینست ما چون بخود سختی دهیم و تن مادّی خود را از نیرو اندازیم بخدا میپیوندیم و خود خدا میشویم» ، و اینست كسانی از پیشروان ایشان همچون شِبلی و دیگران بدعوی خدایی برخاستهاند : «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] یا «سبحانی ما اعظم شأنی».[2]
سپس از این اندازه هم گذشته و داستان «وحدت وجود» را بمیان آوردهاند. این «وحدت وجود» یك معماییست كه هر كسی بشكل دیگری آن را بازنموده و حقیقت آن اینست كه كسانی میگویند : «خدا همین هستی (وجود) است و چیز دیگری نیست. اینست هر چیزی كه در جهانست خداست. ما به هرچه مینگریم خدا را میبینیم و جز او را نمیبینیم :
یار بیپرده از در و دیوار در تجلیست یا اولیالابصار»
پیداست كه این عقیده جز از عقیدهی پیش است. در آنجا تنها «روان» آدمی را از خدا میشماردند و در اینجا تن و جان ، و آدمی و چهارپا ، و در و دیوار ، و سنگ و كوه ، و همه چیز را «خدا» میشمارند ـ ولی صوفیان هر دوی این عقیده را نگه داشتهاند و بهم آمیختهاند و شما اگر گفتار و كردار آنها را بسنجید و بیازمایید خواهید دید هر زمان یكی از این دو را پیش میكشند زیرا از یكسو همه چیز را خدا شمارده میگویند :
كه یكی هست و هیچ نیست جز او وحده لا اله الا هو
این از ذكرهای ایشانست كه همه شنیدهاند :
یاهو یاهو یا من هو یا من لیس الا هو
در این باره داستانهای بسیاری از ایشان درمیان است. این دو داستان را من زبانی شنیدهام و در كتابی ندیدهام :
1) ابوبكر خوارزمی جای پای سگی را بوسید و چون ایراد گرفتند سری تكان داده و گفت : «هو!».
2) شیخ عطار در نیشابور چون نخستین بار چشمش بمغولان افتاد وجدی باو دست داد و گفت : «در این رخت آمدهای كه نشناسمت».
دیده میخواهم كه باشد شهشناس تا شناسد شاه را در هر لباس
و از یكسو میگویند باید رنج برد تا بخدا پیوست ، و پیران ایشان خود را بالا گرفته میگویند ما بخدا رسیدهایم.
🔸باید پرسید : اگر این راستست كه هرچه هست خداست «لیس فی الدار غیره دیار» [3] دیگر چه نیازی به رنج كشیدن است؟!. مگر شما از خدا جدایید تا باو پیوندید؟! این یك ایراد بزرگی بایشانست.
[1] : در رخت من چیزی جز خدا نیست (ضمنی : من خدایم).
[2] : جایگاهم پاک و بلند است. (سبحان یکی از نامهای خداست.)
[3] : در خانه جز خداوند خانه نیست (ضمنی : در جهان چیزی جز خدا نیست).
🔶 باز در پیرامون صوفیگری (بخش یک از چهار)
در شمارههای پیش پرچم از صوفیگری سخن رانده گفتیم : سرچشمهی صوفیگری آن بود كه پلوتینوس فیلسوف رومی چنین گفته : «روان آدمی از آنجهان آزاد و بیآلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا كرده. لیكن هر كسی كه بخواهشهای تن نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او كمتر خواهد بود ، و كسانی كه بخواهند از این دامگه بازرهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».
این سخن نتیجه آن را داده كه كسانی از كارها و خوشیهای اینجهان روگردان باشند و در خانقاهها نشسته بخود سختی دهند ، و آن را وسیلهای برای پاكی روان و نیرومندی آن شمارند ، و چون اینان برای رنجانیدنِ تن رختهای پشمی ناهموار میپوشیدند آنان را «صوفی» (یا پشمینهپوش) نامیدهاند.
این آغاز صوفیگری بوده ولی داستان در اینجا نایستاده و كسانی چنین گفتهاند : «روانهای ما از خدا جدا میشود و پایین آمده در تن جا میگیرد ، و اینست ما چون بخود سختی دهیم و تن مادّی خود را از نیرو اندازیم بخدا میپیوندیم و خود خدا میشویم» ، و اینست كسانی از پیشروان ایشان همچون شِبلی و دیگران بدعوی خدایی برخاستهاند : «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] یا «سبحانی ما اعظم شأنی».[2]
سپس از این اندازه هم گذشته و داستان «وحدت وجود» را بمیان آوردهاند. این «وحدت وجود» یك معماییست كه هر كسی بشكل دیگری آن را بازنموده و حقیقت آن اینست كه كسانی میگویند : «خدا همین هستی (وجود) است و چیز دیگری نیست. اینست هر چیزی كه در جهانست خداست. ما به هرچه مینگریم خدا را میبینیم و جز او را نمیبینیم :
یار بیپرده از در و دیوار در تجلیست یا اولیالابصار»
پیداست كه این عقیده جز از عقیدهی پیش است. در آنجا تنها «روان» آدمی را از خدا میشماردند و در اینجا تن و جان ، و آدمی و چهارپا ، و در و دیوار ، و سنگ و كوه ، و همه چیز را «خدا» میشمارند ـ ولی صوفیان هر دوی این عقیده را نگه داشتهاند و بهم آمیختهاند و شما اگر گفتار و كردار آنها را بسنجید و بیازمایید خواهید دید هر زمان یكی از این دو را پیش میكشند زیرا از یكسو همه چیز را خدا شمارده میگویند :
كه یكی هست و هیچ نیست جز او وحده لا اله الا هو
این از ذكرهای ایشانست كه همه شنیدهاند :
یاهو یاهو یا من هو یا من لیس الا هو
در این باره داستانهای بسیاری از ایشان درمیان است. این دو داستان را من زبانی شنیدهام و در كتابی ندیدهام :
1) ابوبكر خوارزمی جای پای سگی را بوسید و چون ایراد گرفتند سری تكان داده و گفت : «هو!».
2) شیخ عطار در نیشابور چون نخستین بار چشمش بمغولان افتاد وجدی باو دست داد و گفت : «در این رخت آمدهای كه نشناسمت».
دیده میخواهم كه باشد شهشناس تا شناسد شاه را در هر لباس
و از یكسو میگویند باید رنج برد تا بخدا پیوست ، و پیران ایشان خود را بالا گرفته میگویند ما بخدا رسیدهایم.
🔸باید پرسید : اگر این راستست كه هرچه هست خداست «لیس فی الدار غیره دیار» [3] دیگر چه نیازی به رنج كشیدن است؟!. مگر شما از خدا جدایید تا باو پیوندید؟! این یك ایراد بزرگی بایشانست.
[1] : در رخت من چیزی جز خدا نیست (ضمنی : من خدایم).
[2] : جایگاهم پاک و بلند است. (سبحان یکی از نامهای خداست.)
[3] : در خانه جز خداوند خانه نیست (ضمنی : در جهان چیزی جز خدا نیست).
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
صوفیان : عبادت ، خداجویی ، به خدا پیوستن یا ...؟!
🔶 زندگانی من
🔸 12ـ بیماری سختی که گرفتار شدم
در تابستان 1289 (1328) که سالَم بیست شده و چنانکه گفتم پس از چهار سال درس خواندن بملایی رسیده بودم درمیان خویشان و آشنایان خانوادهای گفتگوها از ملایی من میرفتی. گاهی پندم دادندی که همچون ملایان ، عمامه را سترگتر گردانم و ریش را فروهِلَم و شلوار سفید پوشیده کفشهای زرد یا سبز آخوندی بپا کنم ، راه را تند نروم ، کسانی که «مریدانه» سلام میدهند برویشان خندم و دلشان جویم. پیداست که اینها از دست من برنیامدی.
ملازادگانی که بمدرسه آمدندی از همان نخست مشقِ مرید- نگهداری کردندی. بارها دیده بودیم بنزد ما آمدندی و نشستندی و بجای درس گفتگو از آن کردندی که فلان حاجی بمن امروز سلام غرّایی داد و بَهمان اعیان که مرید من شده مرا دیشب بمهمانی خوانده بود. در آن روزها یک سالوسکاری شگفتی درمیان ملایان (بویژه جوانان ایشان) رواج یافته بود. بدینسان که عمامه را هرچه شُل و ویل گردانیدندی. شال را بکمر چنان بستندی که در راه رفتن باز شدی و سرش بزمین کشیدی. جوراب را چنان پوشیدندی که جای پاشنهاش به نیمهی پا آمدی. اینها برای آن بودی که گفته شود آقا «لاقید» است ، از خود ناآگاه است. ملازادگان ورزش[=تمرین] این سالوسکاریها را کردندی. ولی من بیکباره آخشیج[=ضد] آنها را میکردم و از هرچه که رنگ رُویهکاری[=ظاهرسازی] توانستی داشت دوری میجستم و اینبود از خویشان ایراد میشنیدم.
روزی با وصی پدرم (حاجیمیرمحسنآقا) بگفتگو نشسته بودیم. گفتم : درس خواندن من پایان پذیرفته. چه اگر بیش از این بخوانم باید به نجف روم و آن چیزیست که نمیخواهم. زیرا مرا باید که برادران کوچکم را بدبستان فرستم و آنان را بزرگ گردانم. خواهر کوچکم را بشوهری دهم. مادرم را که چشم امیدش بمن باز است راه ببرم. اینست خواستارم مرا در بازار بکاری گمارید.
اندکی اندیشیده گفت : چهار سالست بیوسیدهام (1) که شما درسهاتان بپایان رسانید و مسجد و محکمهی نیای خود را بدست گیرید. شما اکنون میخواهید که ببازار روید؟!... اگر ببازار خواستیدی رفت پس چرا درس خواندی؟!.. شما باید از این رمضان که در پیش است بمسجد روید و نماز خوانید و موعظه کنید.
گفتم : ملایی از من برنیاید و سالَم نیز کمست. گذشته از آنکه در این کوی سه تن ملا هست که آنکه ساده است گرسنگی میکشد و آنکه زیرکست با فریبکاری و سالوسی نانی میخورد.
گفت : کار شما جز کار آنهاست. شما چون بمسجد روید و بملایی پردازید از کویهای دیگر نیز مردم رو بسوی شما خواهند آورد.
بیش از این نتوانستم سخنی گویم و برخاستم. در دل میگفتم : باید خودم در اندیشهی کاری باشم. ولی چند روزی نگذشت که گرفتار تیفوس گردیدم که همهی این اندیشهها در کنار ماند.
تا چند روزی از آغاز بیماری را بیاد میدارم که میرزا ابوالفتح حکیم (که از دوستان پدرم میبود) ببالای سرم آمده بود و با چهرهی اندوهناکی بمادرم میگفت : «حصبه است ، نمیدانم مُحرِقه یا مُطبِقه». پس از آنکه بیماری سختی یافته بوده چیزی را جز رنجهای جانگداز و شکنجههای توانفرسا بیادم نمانده است. تنها روز هفدهم بود که «بحران» پایان یافته بوده و من بخود آمدم و چشم باز کردم و مادرم را دیدم که با دیدههای اشکبار بالا سرم ایستاده و رو بآسمان سپاس میگزارد. در آن ده روز سختی بیماری ، مادرم بیتابی بسیار مینموده است.
کمکم بیماری از میان رفت و من بپا برخاستم. ولی خون بسرم زده بود و بسیار سنگین مینمود. پزشک میگفت باید خون از بینیت روان گردد تا از این رنج رها گردی. یک ماه کمابیش با آن سختی میگذرانیدم تا روزی بهنگامی که در خانه تنها میبودم از بینیم خون چکیدن آغازید ، و چون جلو نگرفتیم رفتهرفته تندتر گردید تا آنجا که بیحال شدم و افتادم و تا مادرم از خانهی همسایه بیاید و بجلوگیری کوشد خون بیاندازه بیرون ریخت.
این خون ریختن بیاندازه یکی از رخدادههای هَناینده[=مؤثر] در زندگانی من بوده. زیرا به شُوَند[=سبب ] آن بسیار کمخون و ناتوان گردیدم و این کمخونی و ناتوانی تا امروز با من همراه است. از فردای همان روز چشمهایم تاریک شد که کسی را از ده گام دوری نمیشناختم. پس از چندی دندانهایم خُرد شدن آغازید. بر سرم موی سفید پیدا شد. بدگواریِ سختی (سوء هاضمه) پدید آمد. اگر سفرهای پیاپی که چند سال پس از آن پیش آمد و از آن ناتوانی بسیار کاست نبودی دانسته نیست حال تندرستی من بکجا انجامیدی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ؛ بیوسان = منتظر ؛ بیوسش = انتظار
🔸 12ـ بیماری سختی که گرفتار شدم
در تابستان 1289 (1328) که سالَم بیست شده و چنانکه گفتم پس از چهار سال درس خواندن بملایی رسیده بودم درمیان خویشان و آشنایان خانوادهای گفتگوها از ملایی من میرفتی. گاهی پندم دادندی که همچون ملایان ، عمامه را سترگتر گردانم و ریش را فروهِلَم و شلوار سفید پوشیده کفشهای زرد یا سبز آخوندی بپا کنم ، راه را تند نروم ، کسانی که «مریدانه» سلام میدهند برویشان خندم و دلشان جویم. پیداست که اینها از دست من برنیامدی.
ملازادگانی که بمدرسه آمدندی از همان نخست مشقِ مرید- نگهداری کردندی. بارها دیده بودیم بنزد ما آمدندی و نشستندی و بجای درس گفتگو از آن کردندی که فلان حاجی بمن امروز سلام غرّایی داد و بَهمان اعیان که مرید من شده مرا دیشب بمهمانی خوانده بود. در آن روزها یک سالوسکاری شگفتی درمیان ملایان (بویژه جوانان ایشان) رواج یافته بود. بدینسان که عمامه را هرچه شُل و ویل گردانیدندی. شال را بکمر چنان بستندی که در راه رفتن باز شدی و سرش بزمین کشیدی. جوراب را چنان پوشیدندی که جای پاشنهاش به نیمهی پا آمدی. اینها برای آن بودی که گفته شود آقا «لاقید» است ، از خود ناآگاه است. ملازادگان ورزش[=تمرین] این سالوسکاریها را کردندی. ولی من بیکباره آخشیج[=ضد] آنها را میکردم و از هرچه که رنگ رُویهکاری[=ظاهرسازی] توانستی داشت دوری میجستم و اینبود از خویشان ایراد میشنیدم.
روزی با وصی پدرم (حاجیمیرمحسنآقا) بگفتگو نشسته بودیم. گفتم : درس خواندن من پایان پذیرفته. چه اگر بیش از این بخوانم باید به نجف روم و آن چیزیست که نمیخواهم. زیرا مرا باید که برادران کوچکم را بدبستان فرستم و آنان را بزرگ گردانم. خواهر کوچکم را بشوهری دهم. مادرم را که چشم امیدش بمن باز است راه ببرم. اینست خواستارم مرا در بازار بکاری گمارید.
اندکی اندیشیده گفت : چهار سالست بیوسیدهام (1) که شما درسهاتان بپایان رسانید و مسجد و محکمهی نیای خود را بدست گیرید. شما اکنون میخواهید که ببازار روید؟!... اگر ببازار خواستیدی رفت پس چرا درس خواندی؟!.. شما باید از این رمضان که در پیش است بمسجد روید و نماز خوانید و موعظه کنید.
گفتم : ملایی از من برنیاید و سالَم نیز کمست. گذشته از آنکه در این کوی سه تن ملا هست که آنکه ساده است گرسنگی میکشد و آنکه زیرکست با فریبکاری و سالوسی نانی میخورد.
گفت : کار شما جز کار آنهاست. شما چون بمسجد روید و بملایی پردازید از کویهای دیگر نیز مردم رو بسوی شما خواهند آورد.
بیش از این نتوانستم سخنی گویم و برخاستم. در دل میگفتم : باید خودم در اندیشهی کاری باشم. ولی چند روزی نگذشت که گرفتار تیفوس گردیدم که همهی این اندیشهها در کنار ماند.
تا چند روزی از آغاز بیماری را بیاد میدارم که میرزا ابوالفتح حکیم (که از دوستان پدرم میبود) ببالای سرم آمده بود و با چهرهی اندوهناکی بمادرم میگفت : «حصبه است ، نمیدانم مُحرِقه یا مُطبِقه». پس از آنکه بیماری سختی یافته بوده چیزی را جز رنجهای جانگداز و شکنجههای توانفرسا بیادم نمانده است. تنها روز هفدهم بود که «بحران» پایان یافته بوده و من بخود آمدم و چشم باز کردم و مادرم را دیدم که با دیدههای اشکبار بالا سرم ایستاده و رو بآسمان سپاس میگزارد. در آن ده روز سختی بیماری ، مادرم بیتابی بسیار مینموده است.
کمکم بیماری از میان رفت و من بپا برخاستم. ولی خون بسرم زده بود و بسیار سنگین مینمود. پزشک میگفت باید خون از بینیت روان گردد تا از این رنج رها گردی. یک ماه کمابیش با آن سختی میگذرانیدم تا روزی بهنگامی که در خانه تنها میبودم از بینیم خون چکیدن آغازید ، و چون جلو نگرفتیم رفتهرفته تندتر گردید تا آنجا که بیحال شدم و افتادم و تا مادرم از خانهی همسایه بیاید و بجلوگیری کوشد خون بیاندازه بیرون ریخت.
این خون ریختن بیاندازه یکی از رخدادههای هَناینده[=مؤثر] در زندگانی من بوده. زیرا به شُوَند[=سبب ] آن بسیار کمخون و ناتوان گردیدم و این کمخونی و ناتوانی تا امروز با من همراه است. از فردای همان روز چشمهایم تاریک شد که کسی را از ده گام دوری نمیشناختم. پس از چندی دندانهایم خُرد شدن آغازید. بر سرم موی سفید پیدا شد. بدگواریِ سختی (سوء هاضمه) پدید آمد. اگر سفرهای پیاپی که چند سال پس از آن پیش آمد و از آن ناتوانی بسیار کاست نبودی دانسته نیست حال تندرستی من بکجا انجامیدی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ؛ بیوسان = منتظر ؛ بیوسش = انتظار
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 184
🔸 در پیرامون زبان
شنيدنيست كه چون كساني ميخواهند يك بدي را بنيكي آورند و بكوشش برميخيزند آن كار تا نيرو نگرفته يك دسته همه از در دشمني و كارشكني درميآيند و يا خود را بيكبار كنار ميكشند ولي همينكه كار نيرو گرفت و رو به پيشرفت نهاد اين زمان خود را بميان مياندازند و چندان هياهو برميانگيزند و چندان ناداني از خود مينمايند كه همه را بستوه ميآورند ، و پيشگامان آن كار را از كرده پشيمان ميگردانند ، و اين هنگام از اين راه جلو پيشرفت نيكي را ميگيرند. اينان دغلكارانند. اينان بدنهادانند.
در جنبش مشروطه همين رفتار را كردند. زيرا تا جنبش نيرو نگرفته بود تنها يك دسته جانفشانان هواي آن ميداشتند ولي جنبش همينكه پيش رفت همه بآن درآمدند و بهياهو و خودنمايي پرداختند. همان دربارياني كه مشروطهخواهي براي رهايي از دست آنان ميبود هم پا بميان نهادند و اين زمان در دستگاه مشروطه جا گرفتند و كردند آنچه را كه بارها نوشتهايم.
گفتگو از زبانست. من ميپرسم زبان ايران را چه كساني بآن حال آشفتگي انداخته بودند؟!.. آيا نه همان گويندگان بيمايه كه زبان را دستاويز سخنبازي گرفته و از اين راه نان ميخوردند؟! پس كنون چگونه اين كسان توانند آن را بنيكي آورند؟! اينان را اگر آن جربزه هست كه نيك و بد زبان را بشناسند چرا آن زيانها را ميرسانيدند؟! چرا تا ديروز كه ما گفتگو از پيراستن زبان ميكرديم همه از در كارشكني درميآمدند؟!.. كسي كه تا ديروز نميفهميد زبان آلوده است و بايد آن را از آلودگيها پيراست امروز چگونه فهمد كه از چه راهي بايد آن را پيراست.
درد اينجاست كه كساني از اين راهها نان ميخورند و سود ميبرند و اينان ميگويند هر رنگي كه پيش ميآيد بيايد و هرچه رخ ميدهد بدهد ، ما بايد پا درميان داريم و نان خوريم و سود بريم. ما را با نيك و بد چه كار است؟!..
🔸 در پیرامون زبان
شنيدنيست كه چون كساني ميخواهند يك بدي را بنيكي آورند و بكوشش برميخيزند آن كار تا نيرو نگرفته يك دسته همه از در دشمني و كارشكني درميآيند و يا خود را بيكبار كنار ميكشند ولي همينكه كار نيرو گرفت و رو به پيشرفت نهاد اين زمان خود را بميان مياندازند و چندان هياهو برميانگيزند و چندان ناداني از خود مينمايند كه همه را بستوه ميآورند ، و پيشگامان آن كار را از كرده پشيمان ميگردانند ، و اين هنگام از اين راه جلو پيشرفت نيكي را ميگيرند. اينان دغلكارانند. اينان بدنهادانند.
در جنبش مشروطه همين رفتار را كردند. زيرا تا جنبش نيرو نگرفته بود تنها يك دسته جانفشانان هواي آن ميداشتند ولي جنبش همينكه پيش رفت همه بآن درآمدند و بهياهو و خودنمايي پرداختند. همان دربارياني كه مشروطهخواهي براي رهايي از دست آنان ميبود هم پا بميان نهادند و اين زمان در دستگاه مشروطه جا گرفتند و كردند آنچه را كه بارها نوشتهايم.
گفتگو از زبانست. من ميپرسم زبان ايران را چه كساني بآن حال آشفتگي انداخته بودند؟!.. آيا نه همان گويندگان بيمايه كه زبان را دستاويز سخنبازي گرفته و از اين راه نان ميخوردند؟! پس كنون چگونه اين كسان توانند آن را بنيكي آورند؟! اينان را اگر آن جربزه هست كه نيك و بد زبان را بشناسند چرا آن زيانها را ميرسانيدند؟! چرا تا ديروز كه ما گفتگو از پيراستن زبان ميكرديم همه از در كارشكني درميآمدند؟!.. كسي كه تا ديروز نميفهميد زبان آلوده است و بايد آن را از آلودگيها پيراست امروز چگونه فهمد كه از چه راهي بايد آن را پيراست.
درد اينجاست كه كساني از اين راهها نان ميخورند و سود ميبرند و اينان ميگويند هر رنگي كه پيش ميآيد بيايد و هرچه رخ ميدهد بدهد ، ما بايد پا درميان داريم و نان خوريم و سود بريم. ما را با نيك و بد چه كار است؟!..
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هفتادویکم)
🔶 باز در پیرامون صوفیگری (بخش دو از چهار)
صوفیان عامیهاشان هیچ نمیدانند «وحدت وجود» چیست. دانشورانشان هم هر یكی سخن دیگری دربارهی آن گفتهاند. ولی اگر به كُنه مقصودشان برسیم ، چنانكه گفتیم ، میگویند : «خدایی نیست و ما خود خداییم». این شعرها نمیدانم از مولوی یا از كیست :
آنها كه طلبكار خدایید خدایید بیرون ز شما نیست شمایید شمایید
چیزی كه نكردید گم از بهر چه جویید وندر طلب گم نشده بهر چرایید
در خانه نشینید و مگردید به هر سو زیرا كه شما خانه و هم خانه خدایید
چیزی كه هست بیشترشان این معنی را باین روشنی بزبان نیاورند. زیرا از مردمان میترسند. اینست آن را در لفافههایی میپیچانند و تا بتوانند نمیگزارند درویشان عامی اینها را بفهمند. ولی پس از نوشتن گفتارهای پیش ، یكی از یاران (آقای آدرَم) كتابی آورد بنام «كشفالحقایق» كه چون گرفتم دیدم دربارهی «مهربابا» و كارهای اوست كه در هندوستان دستگاه صوفیگری درچیده و چون سالهاست سخن نمیگوید : «شاه خاموش» نامیده شده.
در این كتاب كه بیگمان با آگاهی بلكه با كمك خود «مهربابا» نوشته گردیده ، بیباك و بیپروا همین معنی «وحدت وجود» را برشته میكشد تا آنجا كه آشكاره مینویسد :
«روزی شخصی از شَت مهربابا بر حسب كاوش و درك و فهم حقیقت پرسید كه ای قبلهی عالمیان ، از دعوی خدایی و نبوت و پیغمبری تو تكان و سكتهی سختی بمردم وارد آمده و از شنیدن این كلمه و جمله همه رم مینمایند تكلیف چیست؟.. شت مهربابا جواب داد كه از قول من بمدعیان و مخالفین بگو كه من نه فقط میگویم كه من خدایم بلكه فریاد میزنم كه من خدایم ، تو خدایی ، او خداست ، ما خداییم ، شما خدایید ، ایشان خدایند ، دوستان خدایند و دشمنان و مخالفین هم خدایند. بلكه من هم از گفتار آنها رم مینمایم و در شگفت و تعجبم از شنیدن اینكه آنها خود را مخلوق دانسته و میخوانند و خود را همین جسم یك ذرع یا دو ذرعی میدانند و من نه فقط خود را خدا خوانده و خدا میبینم بلكه سایرین هم هر یك بالانفراد خدایند و خدا هم خود آنهایند و فرقی میان من و آنها نیست. ولی افسوس كه بآن پی نبرده خدائیت خود را نمیدانند باین جهت مرا توهین و سرزنش مینمایند و سرزنش من سرزنش خود آنهاست و غیبت من غیبت خود ایشانست. پس ، از این غیبت چه اثر و ملالتی برای من خواهد بود».
ببینید با چه بیباكی و آشكاری سخن میراند و همه را «خدا» میخواند. سزای این گزافهبافیست كه یك روز هم داروین برخیزد و بمردمان بگوید : شما همهتان زادهی بوزینهاید. آن بالا پریدن را چنین پایین افتادن درپی بایستی.
در همان كتاب بارها مهربابا را «خدای ما» میخواند. با این حال جای شگفت است كه در یك فصل دیگر گفتگو از جستجوی خدا و از رسیدن باو میكند و چنین مینویسد كه مهربابا بخدا پیوسته. دانسته نیست اینها با آنچه در بالا آوردیم چه سازش دارد؟!
🔸اگر همه خدایید چه نیاز به جستجوی خداست؟!. بگفتهی شاعرِ خودتان «چیزی كه نكردید گم از بهر چه جویید؟!» اگر مهربابا خود خداست چه نیاز برسیدن بخدا داشته؟! بخود رسیدن معنایی ندارد .. ما نمیدانیم این تناقضگویی چه معنایی دارد؟!.
شگفتتر آنكه در این كتاب برانگیختگان را ـ از زردشت و موسا و عیسا و محمد ـ با صوفیان درهم میآمیزند و آنها را نیز از «خدارسیدگان» میشمارند ، و چنین وامینمایند كه آنها نیز دعوی خدایی داشتهاند. مثلاً چنین مینویسند : «همان خدایی كه در صحرای عربستان بلباس محمد درآمده و پیغام انا رسول الله بلكه انا الله را بتمام عالم منتشر ساخته ...» در حالی كه چنین سخنانی به برانگیختگان هیچ سازش ندارد. زیرا در هیچ جا از آنان ـ بویژه از پیغمبر اسلام ـ گفتگوی پیوستن بخدا یا مانند این شنیده نشده است.
🔸صوفیان از خُرد و بزرگ چون دروغ را بد نمیشمارند و یكی از سرمایههاشان دروغبافیست ، اینجا هم از دروغبافی خودداری ننمودهاند.
🔶 باز در پیرامون صوفیگری (بخش دو از چهار)
صوفیان عامیهاشان هیچ نمیدانند «وحدت وجود» چیست. دانشورانشان هم هر یكی سخن دیگری دربارهی آن گفتهاند. ولی اگر به كُنه مقصودشان برسیم ، چنانكه گفتیم ، میگویند : «خدایی نیست و ما خود خداییم». این شعرها نمیدانم از مولوی یا از كیست :
آنها كه طلبكار خدایید خدایید بیرون ز شما نیست شمایید شمایید
چیزی كه نكردید گم از بهر چه جویید وندر طلب گم نشده بهر چرایید
در خانه نشینید و مگردید به هر سو زیرا كه شما خانه و هم خانه خدایید
چیزی كه هست بیشترشان این معنی را باین روشنی بزبان نیاورند. زیرا از مردمان میترسند. اینست آن را در لفافههایی میپیچانند و تا بتوانند نمیگزارند درویشان عامی اینها را بفهمند. ولی پس از نوشتن گفتارهای پیش ، یكی از یاران (آقای آدرَم) كتابی آورد بنام «كشفالحقایق» كه چون گرفتم دیدم دربارهی «مهربابا» و كارهای اوست كه در هندوستان دستگاه صوفیگری درچیده و چون سالهاست سخن نمیگوید : «شاه خاموش» نامیده شده.
در این كتاب كه بیگمان با آگاهی بلكه با كمك خود «مهربابا» نوشته گردیده ، بیباك و بیپروا همین معنی «وحدت وجود» را برشته میكشد تا آنجا كه آشكاره مینویسد :
«روزی شخصی از شَت مهربابا بر حسب كاوش و درك و فهم حقیقت پرسید كه ای قبلهی عالمیان ، از دعوی خدایی و نبوت و پیغمبری تو تكان و سكتهی سختی بمردم وارد آمده و از شنیدن این كلمه و جمله همه رم مینمایند تكلیف چیست؟.. شت مهربابا جواب داد كه از قول من بمدعیان و مخالفین بگو كه من نه فقط میگویم كه من خدایم بلكه فریاد میزنم كه من خدایم ، تو خدایی ، او خداست ، ما خداییم ، شما خدایید ، ایشان خدایند ، دوستان خدایند و دشمنان و مخالفین هم خدایند. بلكه من هم از گفتار آنها رم مینمایم و در شگفت و تعجبم از شنیدن اینكه آنها خود را مخلوق دانسته و میخوانند و خود را همین جسم یك ذرع یا دو ذرعی میدانند و من نه فقط خود را خدا خوانده و خدا میبینم بلكه سایرین هم هر یك بالانفراد خدایند و خدا هم خود آنهایند و فرقی میان من و آنها نیست. ولی افسوس كه بآن پی نبرده خدائیت خود را نمیدانند باین جهت مرا توهین و سرزنش مینمایند و سرزنش من سرزنش خود آنهاست و غیبت من غیبت خود ایشانست. پس ، از این غیبت چه اثر و ملالتی برای من خواهد بود».
ببینید با چه بیباكی و آشكاری سخن میراند و همه را «خدا» میخواند. سزای این گزافهبافیست كه یك روز هم داروین برخیزد و بمردمان بگوید : شما همهتان زادهی بوزینهاید. آن بالا پریدن را چنین پایین افتادن درپی بایستی.
در همان كتاب بارها مهربابا را «خدای ما» میخواند. با این حال جای شگفت است كه در یك فصل دیگر گفتگو از جستجوی خدا و از رسیدن باو میكند و چنین مینویسد كه مهربابا بخدا پیوسته. دانسته نیست اینها با آنچه در بالا آوردیم چه سازش دارد؟!
🔸اگر همه خدایید چه نیاز به جستجوی خداست؟!. بگفتهی شاعرِ خودتان «چیزی كه نكردید گم از بهر چه جویید؟!» اگر مهربابا خود خداست چه نیاز برسیدن بخدا داشته؟! بخود رسیدن معنایی ندارد .. ما نمیدانیم این تناقضگویی چه معنایی دارد؟!.
شگفتتر آنكه در این كتاب برانگیختگان را ـ از زردشت و موسا و عیسا و محمد ـ با صوفیان درهم میآمیزند و آنها را نیز از «خدارسیدگان» میشمارند ، و چنین وامینمایند كه آنها نیز دعوی خدایی داشتهاند. مثلاً چنین مینویسند : «همان خدایی كه در صحرای عربستان بلباس محمد درآمده و پیغام انا رسول الله بلكه انا الله را بتمام عالم منتشر ساخته ...» در حالی كه چنین سخنانی به برانگیختگان هیچ سازش ندارد. زیرا در هیچ جا از آنان ـ بویژه از پیغمبر اسلام ـ گفتگوی پیوستن بخدا یا مانند این شنیده نشده است.
🔸صوفیان از خُرد و بزرگ چون دروغ را بد نمیشمارند و یكی از سرمایههاشان دروغبافیست ، اینجا هم از دروغبافی خودداری ننمودهاند.