🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 198
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 2)
میبینید سه گونه است و هر گونه معنای دیگری را میفهماند و در جای دیگری بکار میرود ، و چون این معنیها دانسته باشد و هر گونهای جز در جای خود بکار رود زبان نیرو گیرد و تواند کار خود را انجام دهد. ولی اکنون این پایه بهم خورده که کمتر کسی اینها را میداند و کمتر کسی جدایی میانهی آن گونه و این گونه میگزارد و همین بس که در دستورهایی که نوشتهاند هیچ یادی از این پایه نکردهاند و پیداست که نمیدانستهاند. در زبانها نیز صد نابسامانی در پیرامون این گونهها پدیدار است و ما اینک نمونههایی را از آن در اینجا یاد میکنیم :
1ـ رهنده ، رها ، رهان : از این تنها گونهی دوم را بکار میبرند و گونهی یکم و سوم فراموش شده از میان رفته.
2ـ بیننده ، بینا ، بینان : از این ، گونهی سوم پاک فراموش شده و بکار نمیرود.
3 ـ شتابنده ، شتابا ، شتابان : از این تنها گونهی سوم را بکار میبرند و دو گونهی دیگر فراموش شده.
4ـ جنبنده ، جنبا ، جنبان : از این ، گونهی دوم فراموش شده و بغلط گونهی سوم را بجای آن آورند. (مثلاً میگویند منارجنبان)
5ـ رسنده ، رسا ، رسان : گونهی یکم را کنار نهادهاند و بجای آن بغلط «رسیده» میآورند (1) و گونهی سوم را نیز نمیشناسند.
6ـ خواننده ، خوانا ، خوانان : گونهی دوم را در معنی «خوانده شده» میآورند (مثلاً گویند این نوشته خواناست) و گونهی سوم را بیکبار فراموش کردهاند.
7ـ نگرنده ، نگرا ، نگران : گونهی دوم را هیچ نمیشناسند و گونهی سوم را که بکار میبرند از معنای خود بیرون کرده بجای بیمناک میآورند (مثلاً میگویند : «فلان از سفر بازنگشته نگرانم.» در جایی که باید گویند بیمناکم ، یا گویند دلناآسودهام.)
8ـ رونده ، روا ، روان : گونهی دوم را که میآورند از معنی خود بیرون بردهاند و آن را بجای سزا (جایز) میآورند که غلط است. گونهی سوم را نیز از جای خود بیرون بردهاند و بیشتر در جای گونه دوم میآورند.
9ـ غرنده ، غرا ، غران : اینها از «غریدن» است. گونهی یکم فراموش شده. گونهی دوم را که میآورند بغلط با زبر غین خوانند (مثلاً گویند آواز غرا یا سلام غرا) و باشد معنایش هم ندانند و بسیاری آن را کلمهی عربی شناسند. گونهی سوم را هم بدانسان با زبر غین آورند (مثلاً میگویند شیر غران) و باشد که آن را یک کلمهی جداگانه شمارند.
10ـ ارزنده ، ارزا ، ارزان : گونهی دوم را فراموش کردهاند. گونهی سوم را بیشتر بغلط در جای گونهی دوم بکار برند و بغلط بمعنی سبکبها گیرند (2).
پابرگیها :
1ـ يكي ديگر از بهمخوردگيهاي زبان آنست كه در بسيار جا بجاي كننده (اسم فاعل) كردهشده (اسم مفعول) ميآورند مثلاً گويند : مرده ، رسيده ، خشكيده و بسيار مانند اينها و ما از اين در جاي ديگر سخن خواهيم راند.
2ـ چون بهاي يك چيز را با ارزش آن بسنجيم سه حال پيدا شود : يكي اينكه بها گرانتر باشد كه آن را گران مينامند و درست است. ديگري آنكه بها سبكتر باشد كه بايد آن را سبك يا سبكبها ناميد و اكنون بغلط ارزان گويند. سومي اينكه بها باندازهي ارزش باشد كه بايد آن را ارزان ناميد ولي امروز هيچ نامي نميدارد.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 2)
میبینید سه گونه است و هر گونه معنای دیگری را میفهماند و در جای دیگری بکار میرود ، و چون این معنیها دانسته باشد و هر گونهای جز در جای خود بکار رود زبان نیرو گیرد و تواند کار خود را انجام دهد. ولی اکنون این پایه بهم خورده که کمتر کسی اینها را میداند و کمتر کسی جدایی میانهی آن گونه و این گونه میگزارد و همین بس که در دستورهایی که نوشتهاند هیچ یادی از این پایه نکردهاند و پیداست که نمیدانستهاند. در زبانها نیز صد نابسامانی در پیرامون این گونهها پدیدار است و ما اینک نمونههایی را از آن در اینجا یاد میکنیم :
1ـ رهنده ، رها ، رهان : از این تنها گونهی دوم را بکار میبرند و گونهی یکم و سوم فراموش شده از میان رفته.
2ـ بیننده ، بینا ، بینان : از این ، گونهی سوم پاک فراموش شده و بکار نمیرود.
3 ـ شتابنده ، شتابا ، شتابان : از این تنها گونهی سوم را بکار میبرند و دو گونهی دیگر فراموش شده.
4ـ جنبنده ، جنبا ، جنبان : از این ، گونهی دوم فراموش شده و بغلط گونهی سوم را بجای آن آورند. (مثلاً میگویند منارجنبان)
5ـ رسنده ، رسا ، رسان : گونهی یکم را کنار نهادهاند و بجای آن بغلط «رسیده» میآورند (1) و گونهی سوم را نیز نمیشناسند.
6ـ خواننده ، خوانا ، خوانان : گونهی دوم را در معنی «خوانده شده» میآورند (مثلاً گویند این نوشته خواناست) و گونهی سوم را بیکبار فراموش کردهاند.
7ـ نگرنده ، نگرا ، نگران : گونهی دوم را هیچ نمیشناسند و گونهی سوم را که بکار میبرند از معنای خود بیرون کرده بجای بیمناک میآورند (مثلاً میگویند : «فلان از سفر بازنگشته نگرانم.» در جایی که باید گویند بیمناکم ، یا گویند دلناآسودهام.)
8ـ رونده ، روا ، روان : گونهی دوم را که میآورند از معنی خود بیرون بردهاند و آن را بجای سزا (جایز) میآورند که غلط است. گونهی سوم را نیز از جای خود بیرون بردهاند و بیشتر در جای گونه دوم میآورند.
9ـ غرنده ، غرا ، غران : اینها از «غریدن» است. گونهی یکم فراموش شده. گونهی دوم را که میآورند بغلط با زبر غین خوانند (مثلاً گویند آواز غرا یا سلام غرا) و باشد معنایش هم ندانند و بسیاری آن را کلمهی عربی شناسند. گونهی سوم را هم بدانسان با زبر غین آورند (مثلاً میگویند شیر غران) و باشد که آن را یک کلمهی جداگانه شمارند.
10ـ ارزنده ، ارزا ، ارزان : گونهی دوم را فراموش کردهاند. گونهی سوم را بیشتر بغلط در جای گونهی دوم بکار برند و بغلط بمعنی سبکبها گیرند (2).
پابرگیها :
1ـ يكي ديگر از بهمخوردگيهاي زبان آنست كه در بسيار جا بجاي كننده (اسم فاعل) كردهشده (اسم مفعول) ميآورند مثلاً گويند : مرده ، رسيده ، خشكيده و بسيار مانند اينها و ما از اين در جاي ديگر سخن خواهيم راند.
2ـ چون بهاي يك چيز را با ارزش آن بسنجيم سه حال پيدا شود : يكي اينكه بها گرانتر باشد كه آن را گران مينامند و درست است. ديگري آنكه بها سبكتر باشد كه بايد آن را سبك يا سبكبها ناميد و اكنون بغلط ارزان گويند. سومي اينكه بها باندازهي ارزش باشد كه بايد آن را ارزان ناميد ولي امروز هيچ نامي نميدارد.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی یکم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 1 از 3)
چون در گفتارهای پیش از مخالفت خود با شاعران نام بردیم میخواهیم در اینجا بهتر و مفصلتر شرح دهیم :
باید دانست هر چیزی یك حقیقتی دارد كه اگر دانسته شود نیكی یا بدیش بآسانی شناخته خواهد بود. دربارهی شعر هم باید حقیقت آن را دانست. زیرا چنانكه حقیقت بسیار چیزها دانسته نیست حقیقت شعر نیز دانسته نمیباشد. شاعران خودشان ستایشهای غریبی از آن كردهاند. چنانكه گاهی آن را «معجزه» نامیدهاند. گاهی «سحر» خواندهاند. گاهی «ید بیضا» گفتهاند. برخی گزافه را بالا برده آن را «وحی» نامیدهاند. ولی اینها همه گزافه است. همه از آنست كه معنی درست شعر را نمیدانند.
شما اگر امروز از كسی بپرسید : «شعر چیست؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «چطور شعر چیست؟.. مگر شما معنی شعر را نمیدانید؟!.. مگر تاكنون شعر نشنیدهاید؟!..». باید گفت : چرا شعر شنیدهایم. در ایران چه فراوانست شعر. مثلاً این یك شعریست :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت كه نُقل مجلسشان دانههای زنجیر است
ما چون این را میاندیشیم و میسنجیم میبینیم «سخن» است : سخنی باوزن و قافیه. از اینجا میدانیم كه سخن بدو گونه است : یكی ساده (بیوزن و قافیه) دیگری باوزن و قافیه ، كه آن یكی را نثر مینامیم و این یكی را شعر. پس حقیقت شعر دانسته شد : «شعر سخن است». شما اگر یك سخنی دارید میتوانید آن را با نثر یا با شعر ـ با هر كدام كه دلتان میخواهد ـ بگویید.
این چیزیست كه همگی باید بپذیرند. كنون میآییم بر سر سخن : ما دربارهی سخن یك قاعدهای داریم و آن اینكه : «سخن برای نیاز باید بود». نطق یا سخنگویی یك نیروییست خدا بآدمیان داده كه با آن مطالب خود را بیكدیگر بفهمانند. سخن برای آنست كه شما چون مطلبی دارید بدیگری یا بدیگران بگویید. اینست اگر كسی یك مطلبی ندارد و بیجهت زبان و دهان خود را بكار میاندازد و یك جملههای بیمعنایی میگوید ، یا كسی در یك اتاقی تنها نشسته خودبخود سخنرانی میكند ، این كار دلیل اختلال مغز آن كس میباشد و مردم او را دیوانه یا سبكمغز خواهند شمرد. بسیاری از دیوانهها آسیب دیگری ندارند و عنوان دیوانگیشان جز بیهوده سخن گفتن نیست.
این هم چیزیست كه باید همگی بپذیرند ، و ما از این دو مقدمه نتیجه گرفته میگوییم : «شعر هم باید جز بهنگام نیاز نباشد» ایراد ما بشعرا از همینجاست. شعرا شعر را تابع نیاز نمیدانند و آن را یك چیزی جداگانهای میشمارند و اینست بیآنكه نیازی باشد مینشینند و شعر میسازند.
اینان گمان میكنند شعر بخودی خود یك چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ كرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این كار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنكه كسی با نثر بیهودهگویی كند با اینكه دیگری با نظم كند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبكمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
تنها سخن نیست. هر كار دیگری همینكه از روی نیاز نبود بیهوده شمرده خواهد شد. شما چنین انگارید یك معماری یا یك شركتی از اینجا تا قم ، در سر راه پیاپی خانه میسازد و میگذرد. این كار او جز دلیل دیوانگیش نخواهد بود. خانه باید ساخت ، ولی بهنگام نیاز و باندازهی نیاز. خانه برای نشستن است. خود آن یك مطلوب جداگانهای نیست.
ایراد نخستین ما بشعر از همین راه است. ما میگوییم : در جهان نیك و بدی هست. خدا بمردمان خرد داده كه نیك و بد و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانند. میگوییم : باید در هر كاری خرد را داور گردانید و راهنمایی او را پذیرفت.
میگوییم : بحكم خرد بیهودهگویی چه با شعر باشد چه با نثر ناستوده است. میگوییم باید شعر را هم تابع نیاز گردانید ، نه اینكه آن را یك مطلوب جداگانه پندارید و هزارها و صدهزارها شعرهای بیهوده بسازید و بیرون بریزند و عمر خود و دیگران را هدر گردانید.
ما میگوییم : اگر كسی بیمار است و میخواهد از درد بنالد بنالد ، اگر از روزگار سختی دیده میخواهد بگله پردازد بپردازد ، اگر كسی گرفتار عشق گردیده میخواهد سوز و گداز درونی را بزبان آورد بیاورد ـ اینها را با نثر میكنند بكنند با شعر میكنند بكنند ـ ما را بآنها ایرادی نیست. ولی این بسیار غلط است كه كسی بیمار نباشد و بیجهت از درد بنالد ، بسیار غلط است كه كسی از روزگار سختی نبیند و بیهوده بگله پردازد ، بسیار غلط است كه كسی گرفتار عشق نباشد بِخیره[=بیجهت] ، سوز و گداز عاشقانه نماید ، بسیار غلط است كه یك پیرمرد شصتساله با دلی سرد و دستی لرزان و سری جُنبان غزلهای عاشقانه سراید و از سوزش دل بنالهها پردازد.
(تکهی یکم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 1 از 3)
چون در گفتارهای پیش از مخالفت خود با شاعران نام بردیم میخواهیم در اینجا بهتر و مفصلتر شرح دهیم :
باید دانست هر چیزی یك حقیقتی دارد كه اگر دانسته شود نیكی یا بدیش بآسانی شناخته خواهد بود. دربارهی شعر هم باید حقیقت آن را دانست. زیرا چنانكه حقیقت بسیار چیزها دانسته نیست حقیقت شعر نیز دانسته نمیباشد. شاعران خودشان ستایشهای غریبی از آن كردهاند. چنانكه گاهی آن را «معجزه» نامیدهاند. گاهی «سحر» خواندهاند. گاهی «ید بیضا» گفتهاند. برخی گزافه را بالا برده آن را «وحی» نامیدهاند. ولی اینها همه گزافه است. همه از آنست كه معنی درست شعر را نمیدانند.
شما اگر امروز از كسی بپرسید : «شعر چیست؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «چطور شعر چیست؟.. مگر شما معنی شعر را نمیدانید؟!.. مگر تاكنون شعر نشنیدهاید؟!..». باید گفت : چرا شعر شنیدهایم. در ایران چه فراوانست شعر. مثلاً این یك شعریست :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت كه نُقل مجلسشان دانههای زنجیر است
ما چون این را میاندیشیم و میسنجیم میبینیم «سخن» است : سخنی باوزن و قافیه. از اینجا میدانیم كه سخن بدو گونه است : یكی ساده (بیوزن و قافیه) دیگری باوزن و قافیه ، كه آن یكی را نثر مینامیم و این یكی را شعر. پس حقیقت شعر دانسته شد : «شعر سخن است». شما اگر یك سخنی دارید میتوانید آن را با نثر یا با شعر ـ با هر كدام كه دلتان میخواهد ـ بگویید.
این چیزیست كه همگی باید بپذیرند. كنون میآییم بر سر سخن : ما دربارهی سخن یك قاعدهای داریم و آن اینكه : «سخن برای نیاز باید بود». نطق یا سخنگویی یك نیروییست خدا بآدمیان داده كه با آن مطالب خود را بیكدیگر بفهمانند. سخن برای آنست كه شما چون مطلبی دارید بدیگری یا بدیگران بگویید. اینست اگر كسی یك مطلبی ندارد و بیجهت زبان و دهان خود را بكار میاندازد و یك جملههای بیمعنایی میگوید ، یا كسی در یك اتاقی تنها نشسته خودبخود سخنرانی میكند ، این كار دلیل اختلال مغز آن كس میباشد و مردم او را دیوانه یا سبكمغز خواهند شمرد. بسیاری از دیوانهها آسیب دیگری ندارند و عنوان دیوانگیشان جز بیهوده سخن گفتن نیست.
این هم چیزیست كه باید همگی بپذیرند ، و ما از این دو مقدمه نتیجه گرفته میگوییم : «شعر هم باید جز بهنگام نیاز نباشد» ایراد ما بشعرا از همینجاست. شعرا شعر را تابع نیاز نمیدانند و آن را یك چیزی جداگانهای میشمارند و اینست بیآنكه نیازی باشد مینشینند و شعر میسازند.
اینان گمان میكنند شعر بخودی خود یك چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ كرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این كار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنكه كسی با نثر بیهودهگویی كند با اینكه دیگری با نظم كند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبكمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
تنها سخن نیست. هر كار دیگری همینكه از روی نیاز نبود بیهوده شمرده خواهد شد. شما چنین انگارید یك معماری یا یك شركتی از اینجا تا قم ، در سر راه پیاپی خانه میسازد و میگذرد. این كار او جز دلیل دیوانگیش نخواهد بود. خانه باید ساخت ، ولی بهنگام نیاز و باندازهی نیاز. خانه برای نشستن است. خود آن یك مطلوب جداگانهای نیست.
ایراد نخستین ما بشعر از همین راه است. ما میگوییم : در جهان نیك و بدی هست. خدا بمردمان خرد داده كه نیك و بد و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانند. میگوییم : باید در هر كاری خرد را داور گردانید و راهنمایی او را پذیرفت.
میگوییم : بحكم خرد بیهودهگویی چه با شعر باشد چه با نثر ناستوده است. میگوییم باید شعر را هم تابع نیاز گردانید ، نه اینكه آن را یك مطلوب جداگانه پندارید و هزارها و صدهزارها شعرهای بیهوده بسازید و بیرون بریزند و عمر خود و دیگران را هدر گردانید.
ما میگوییم : اگر كسی بیمار است و میخواهد از درد بنالد بنالد ، اگر از روزگار سختی دیده میخواهد بگله پردازد بپردازد ، اگر كسی گرفتار عشق گردیده میخواهد سوز و گداز درونی را بزبان آورد بیاورد ـ اینها را با نثر میكنند بكنند با شعر میكنند بكنند ـ ما را بآنها ایرادی نیست. ولی این بسیار غلط است كه كسی بیمار نباشد و بیجهت از درد بنالد ، بسیار غلط است كه كسی از روزگار سختی نبیند و بیهوده بگله پردازد ، بسیار غلط است كه كسی گرفتار عشق نباشد بِخیره[=بیجهت] ، سوز و گداز عاشقانه نماید ، بسیار غلط است كه یك پیرمرد شصتساله با دلی سرد و دستی لرزان و سری جُنبان غزلهای عاشقانه سراید و از سوزش دل بنالهها پردازد.
شعرا شعر را تابع نیاز نمیدانند و آن را یك چیزی جداگانهای میشمارند و اینست بیآنكه نیازی باشد مینشینند و شعر میسازند.
اینان گمان میكنند شعر بخودی خود یك چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ كرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این كار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنكه كسی با نثر بیهودهگویی كند با اینكه دیگری با نظم كند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبكمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
اینان گمان میكنند شعر بخودی خود یك چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ كرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این كار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنكه كسی با نثر بیهودهگویی كند با اینكه دیگری با نظم كند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبكمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
«اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.»
🔶 زندگانی من
🔸 26ـ چگونه بدمکراتها پیوستم (تکهی دو از دو)
این را هم در تاریخ نوشتهام که از همان روزهای نخست آزادی ، شادروان خیابانی با همدستی کسانی از بازماندگان دستهی دمکرات دوباره آن دسته را برپا گردانیدند و یک شکوهی بآزادیخواهان دادند. از آنسو کسانی در برابر او ایستاده دستهی دیگری بنام «دمکرات قانونی» پدید آوردند. هایهوی بزرگی بمیان افتاد. کسانی که دیروز از ترس جان آوازی نمیتوانستند درآورد امروز بمیدان افتاده باهم بنبرد و کشاکش برخاستند. انبوهی از سودجویان بلکه از بدخواهان مشروطه نیز باینسو و آنسو پیوسته باد بآتش کشاکش میزدند. دو سه ماهی این رسوایی درمیان میبود.
من در این پیشامد خاموشی گزیده خود را بکنار گرفته بودم. باآنکه در شش سال دورهی فشار بیشتر از دیگران زیان دیده و سختی کشیده و درمیان آزادیخواهان از همه بنامتر میبودم و با خیابانی و همراهانش دوستی نزدیک میداشتم ، چون در دورهی گذشته بدمکراتها نپیوسته بودم اکنون نیز خود را دور میداشتم. بهرهمندی من از پیشامدها آن شده بود که از زبان ملایان و پیروانشان آسوده گردم و دیگر بجان خود نترسم ، و به همان خرسند میبودم و خدا را سپاس میگزاردم. از آنسوی چون دوره برگشته ، برای من کار تازهای پیدا شده بود ، و آن اینکه این بار بجلوگیری از زورگویی و کینهجویی مشروطهخواهان بکوشم.
همینکه فشار خودکامگی برخاسته بود بسیاری از مشروطهخواهان و بازماندگان مجاهدان بمیان افتاده بنام کینهجویی از بدخواهان کوششهایی میکردند و بکسانی آزار میرسانیدند. من میگفتم : گذشته گذشته است. باید از کینهجویی چشم پوشید. اینبود بسیاری از کسانی که در آن شش سال بمن آزار رسانیده بودند این بار بمن میپناهیدند و من نگهداری مینمودم.
همان هُکماوار که من از آنجا گریزان میبودم این هنگام خود را بزیر پای من انداخته یاوری میخواست. شیخیان که مشروطهخواه میبودند کسانی از آنان سر برآورده بآزار متشرعان میکوشیدند و من میبایست از آنان جلو گیرم.
از اینها گذشته در همان روزها چون دبستانها باز میشد از سوی ادارهی فرهنگ مرا برای آموزگاری عربی در دبیرستان دولتی (که یگانه دبیرستان آذربایجان میبود) خواندند. و ماهانهی آبرومندی که بکمتر آموزگاری دادندی برایم بدیده گرفتند. در این کار دست فیوضات درمیان میبود که این هنگام دستیاری فرهنگ را میداشت. فیوضات در دوستی بسیار نیک و در دشمنی بسیار بد میبود.
چندی بدینسان میگذشت ، و چون کشاکش درمیان خیابانی و همراهان او با «دمکراتهای قانونی» سخت گردیده بود کسانی بآن شدند که میانجی گردند. خود خیابانی این را میخواست. از اینرو من نیز از میانجیان گردیدم. چنین نهادیم که هر دو دسته بهم خورد و دستهی تازهی دیگری پدید آید و یک کمیته از سر نو برگزیده شود. در این میان بود که من نیز خواه و ناخواه بدمکراتها پیوستم که در نشستهایی که روزهای پنجشنبه در حیاط تجدد برپا گردیدی میبودم. ولی بیش از این نزدیکی نمیداشتم.
🔸 26ـ چگونه بدمکراتها پیوستم (تکهی دو از دو)
این را هم در تاریخ نوشتهام که از همان روزهای نخست آزادی ، شادروان خیابانی با همدستی کسانی از بازماندگان دستهی دمکرات دوباره آن دسته را برپا گردانیدند و یک شکوهی بآزادیخواهان دادند. از آنسو کسانی در برابر او ایستاده دستهی دیگری بنام «دمکرات قانونی» پدید آوردند. هایهوی بزرگی بمیان افتاد. کسانی که دیروز از ترس جان آوازی نمیتوانستند درآورد امروز بمیدان افتاده باهم بنبرد و کشاکش برخاستند. انبوهی از سودجویان بلکه از بدخواهان مشروطه نیز باینسو و آنسو پیوسته باد بآتش کشاکش میزدند. دو سه ماهی این رسوایی درمیان میبود.
من در این پیشامد خاموشی گزیده خود را بکنار گرفته بودم. باآنکه در شش سال دورهی فشار بیشتر از دیگران زیان دیده و سختی کشیده و درمیان آزادیخواهان از همه بنامتر میبودم و با خیابانی و همراهانش دوستی نزدیک میداشتم ، چون در دورهی گذشته بدمکراتها نپیوسته بودم اکنون نیز خود را دور میداشتم. بهرهمندی من از پیشامدها آن شده بود که از زبان ملایان و پیروانشان آسوده گردم و دیگر بجان خود نترسم ، و به همان خرسند میبودم و خدا را سپاس میگزاردم. از آنسوی چون دوره برگشته ، برای من کار تازهای پیدا شده بود ، و آن اینکه این بار بجلوگیری از زورگویی و کینهجویی مشروطهخواهان بکوشم.
همینکه فشار خودکامگی برخاسته بود بسیاری از مشروطهخواهان و بازماندگان مجاهدان بمیان افتاده بنام کینهجویی از بدخواهان کوششهایی میکردند و بکسانی آزار میرسانیدند. من میگفتم : گذشته گذشته است. باید از کینهجویی چشم پوشید. اینبود بسیاری از کسانی که در آن شش سال بمن آزار رسانیده بودند این بار بمن میپناهیدند و من نگهداری مینمودم.
همان هُکماوار که من از آنجا گریزان میبودم این هنگام خود را بزیر پای من انداخته یاوری میخواست. شیخیان که مشروطهخواه میبودند کسانی از آنان سر برآورده بآزار متشرعان میکوشیدند و من میبایست از آنان جلو گیرم.
از اینها گذشته در همان روزها چون دبستانها باز میشد از سوی ادارهی فرهنگ مرا برای آموزگاری عربی در دبیرستان دولتی (که یگانه دبیرستان آذربایجان میبود) خواندند. و ماهانهی آبرومندی که بکمتر آموزگاری دادندی برایم بدیده گرفتند. در این کار دست فیوضات درمیان میبود که این هنگام دستیاری فرهنگ را میداشت. فیوضات در دوستی بسیار نیک و در دشمنی بسیار بد میبود.
چندی بدینسان میگذشت ، و چون کشاکش درمیان خیابانی و همراهان او با «دمکراتهای قانونی» سخت گردیده بود کسانی بآن شدند که میانجی گردند. خود خیابانی این را میخواست. از اینرو من نیز از میانجیان گردیدم. چنین نهادیم که هر دو دسته بهم خورد و دستهی تازهی دیگری پدید آید و یک کمیته از سر نو برگزیده شود. در این میان بود که من نیز خواه و ناخواه بدمکراتها پیوستم که در نشستهایی که روزهای پنجشنبه در حیاط تجدد برپا گردیدی میبودم. ولی بیش از این نزدیکی نمیداشتم.
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 199
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 3)
باین ده مثل بس میکنیم. از اینجا میتوان دانست که بیکبار رشتهی این سه گونه از هم گسیخته است و کمتر یکی از آنها در جا و معنی خود بکار میرود. این نمونهای از نابسامانی زبان میباشد و یک زبان بدینسان چه کار تواند کرد؟!.. این در سایهی سامانست که یک زبان کار خود انجام کند و چون سامانش بهم خورد ناچار از کار بازماند و ناتوان گردد. زبان از این باره مانند لشکر است. اینکه یک لشکر کار بزرگی را انجام دهد در سایهی سامان او باشد ولی چون نابسامان بود و سپاهیان از جاهای خود بیرون رفتند از آنان هیچ کاری برنیاید. کنون شما آن را ببینید که گروهی نادان از داشتن چنین زبان بیمار و ناتوان بخود میبالیدند و ما که میگفتیم زبان بیمار است و باید بچاره کوشید با ما دشمنی مینمودند. نیز آن را ببینید که همانان میخواهند زبان را درست گردانند.
باری ما این پایه را از امسال روان خواهیم گردانید و در نوشتههای خود گونههای سهگانه را هر یکی را در جا و معنی خود بکار خواهیم برد و این را مینویسیم تا خوانندگان آگاه باشند.
چنانکه دیدیم نابسامانی از دو راه است : یکی اینکه گاهی این گونه را در جای آن بکار میبرند. مثلاً میگویند : من توانای این کار نیستم که غلط است و باید گفت : من توانندهی این کار نیستم. زیرا نگاه بیک کار شناخته است. دیگری آنکه گاهی معنی ریشه را بدیده نمیگیرند. مثلاً میگویند : فلان از سفر بازنگشته نگرانم ، در جایی که باید گویند بیمناکم ، و نگران را که از نگریدنست در این معنی نیاورند. یا میگویند : روی زیبا ، در حالی که زیبا از زیبیدن است و آن بمعنی شایستن و سازگار آمدن میباشد. میگوییم : این رفتار زیبندهی شما نیست. در روی زیبیدن و نازیبیدن درست نیاید. آنان زیبا را بمعنی خوب و قشنگ میآورند و از معنی ریشهی آن چشم میپوشند. از این رشته بسیار است و این خود جستاریست که در بسیاری از کلمهها معنی ریشه فراموش گردیده و ما از این جداگانه در جای دیگری سخن خواهیم راند.
از آن رشتهی نخست غلطها باید شمرد نامهای چرنده و پرنده و درنده و گزنده و خزنده که بجانوران میگویند. بجای آنها باید چرا و پرا و درا و گزا و خزا آورد. زیرا این کارها در جانوران برای یک بار و دو بار نیست و چریدن و پریدن شناختهای را نمیخواهند.
اینها که ما دربارهی زبان مینویسیم باید بهمینسان بماند و در دستورها جای گیرد و اگر کسانی چیزهای دیگری در همین باره باندیشهشان میرسد و یا ایرادی میاندیشند بنویسند که اگر ما براست داشتیم بآن هم درمیان این گفتهها جا دهیم و اگر براست نشناختیم پاسخ نویسیم. بسیاری هستند که اینها را هیچ نیندیشیدهاند و هیچ نمیدانند. ولی چون در پیمان میخوانند بهوس افتاده آهنگ آن میکنند که ایشان نیز چیزهایی نویسند و هر یکی بنام خود بیرون دهند و اینست نوشتههای ما را زیر و رو گردانیده و دست در آنها برده یک چیزهایی پدید میآورند. بارها گفتهایم این کار بسیار زشت است. آن کسان از مردمی بسیار دورند. چنین کاری راه هر پیشرفت را از میان برد و هر کوشش را بینتیجه گرداند. اینها همه از خوی پلید خودخواهی و جداسریست که ما بارها از آن نکوهش نوشتهایم و باز خواهیم نوشت.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 3)
باین ده مثل بس میکنیم. از اینجا میتوان دانست که بیکبار رشتهی این سه گونه از هم گسیخته است و کمتر یکی از آنها در جا و معنی خود بکار میرود. این نمونهای از نابسامانی زبان میباشد و یک زبان بدینسان چه کار تواند کرد؟!.. این در سایهی سامانست که یک زبان کار خود انجام کند و چون سامانش بهم خورد ناچار از کار بازماند و ناتوان گردد. زبان از این باره مانند لشکر است. اینکه یک لشکر کار بزرگی را انجام دهد در سایهی سامان او باشد ولی چون نابسامان بود و سپاهیان از جاهای خود بیرون رفتند از آنان هیچ کاری برنیاید. کنون شما آن را ببینید که گروهی نادان از داشتن چنین زبان بیمار و ناتوان بخود میبالیدند و ما که میگفتیم زبان بیمار است و باید بچاره کوشید با ما دشمنی مینمودند. نیز آن را ببینید که همانان میخواهند زبان را درست گردانند.
باری ما این پایه را از امسال روان خواهیم گردانید و در نوشتههای خود گونههای سهگانه را هر یکی را در جا و معنی خود بکار خواهیم برد و این را مینویسیم تا خوانندگان آگاه باشند.
چنانکه دیدیم نابسامانی از دو راه است : یکی اینکه گاهی این گونه را در جای آن بکار میبرند. مثلاً میگویند : من توانای این کار نیستم که غلط است و باید گفت : من توانندهی این کار نیستم. زیرا نگاه بیک کار شناخته است. دیگری آنکه گاهی معنی ریشه را بدیده نمیگیرند. مثلاً میگویند : فلان از سفر بازنگشته نگرانم ، در جایی که باید گویند بیمناکم ، و نگران را که از نگریدنست در این معنی نیاورند. یا میگویند : روی زیبا ، در حالی که زیبا از زیبیدن است و آن بمعنی شایستن و سازگار آمدن میباشد. میگوییم : این رفتار زیبندهی شما نیست. در روی زیبیدن و نازیبیدن درست نیاید. آنان زیبا را بمعنی خوب و قشنگ میآورند و از معنی ریشهی آن چشم میپوشند. از این رشته بسیار است و این خود جستاریست که در بسیاری از کلمهها معنی ریشه فراموش گردیده و ما از این جداگانه در جای دیگری سخن خواهیم راند.
از آن رشتهی نخست غلطها باید شمرد نامهای چرنده و پرنده و درنده و گزنده و خزنده که بجانوران میگویند. بجای آنها باید چرا و پرا و درا و گزا و خزا آورد. زیرا این کارها در جانوران برای یک بار و دو بار نیست و چریدن و پریدن شناختهای را نمیخواهند.
اینها که ما دربارهی زبان مینویسیم باید بهمینسان بماند و در دستورها جای گیرد و اگر کسانی چیزهای دیگری در همین باره باندیشهشان میرسد و یا ایرادی میاندیشند بنویسند که اگر ما براست داشتیم بآن هم درمیان این گفتهها جا دهیم و اگر براست نشناختیم پاسخ نویسیم. بسیاری هستند که اینها را هیچ نیندیشیدهاند و هیچ نمیدانند. ولی چون در پیمان میخوانند بهوس افتاده آهنگ آن میکنند که ایشان نیز چیزهایی نویسند و هر یکی بنام خود بیرون دهند و اینست نوشتههای ما را زیر و رو گردانیده و دست در آنها برده یک چیزهایی پدید میآورند. بارها گفتهایم این کار بسیار زشت است. آن کسان از مردمی بسیار دورند. چنین کاری راه هر پیشرفت را از میان برد و هر کوشش را بینتیجه گرداند. اینها همه از خوی پلید خودخواهی و جداسریست که ما بارها از آن نکوهش نوشتهایم و باز خواهیم نوشت.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی دوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 2 از 3)
برای آنكه موضوع نیك روشن گردد یك مثلی یاد میكنم ـ مثلی كه خود شاعرانه است و باریكی مطلب ، مرا بیاد كردن آن وامیدارد : شما اگر از جلو یك مغازهی خواروبارفروشی بگذرید خواهید دید مغازهدار یكسو كره را در ظرفی تودهوار ریخته و گزارده و یكسو هم كرههای قالبی را رویهم چیده. شما میتوانید آن كرهی تودهوار را به نثر و این كرهی قالبی را بشعر تشبیه كنید. پیداست كه كرهی قالبی همان كره است ، نهایت با وزن و شكل خاصی. نیز پیداست كه كرهی قالبی خوشنماتر از كرهی تودهوار میباشد و در بها نیز تفاوتی با آن خواهد داشت.
ولی در اینجا چند نكته ای هست : نخست اینكه كرهی قالبی برای صبحانه و سر سفره خوبست و آن را در همه جا بكار نمیبرند. مثلاً در مطبخ برای پختن خوراك آن را بكار نباید برد. در سخن نیز چنینست. شعر برخی مزایایی دارد و خوشنماتر از نثر است و در پارهای جاها نیاز بآن داریم. مثلاً در نظام سرود میخوانند ، در موسیقی آواز میخوانند ، در اینگونه مواقع بشعر نیازمندیم و باید آن را داشته باشیم. لیكن چیزی كه هست شعر در همه جا نیست. مثلاً تاریخ را نباید بشعر كشید ، دانشها را نباید با شعر سرود ، همچنین در بسیار جاها كه شعر بسیار بیجهت است.
نكتهی دوم اینكه در كرهی قالبی ارزش مال كره است. نهایت قالب هم اندكی بآن افزوده. مثلاً فرض كنید كره سیری یك ریال است ، كرهی قالبی سیری شش عباسی خواهد بود. یك پنجیك ببهای كره افزوده خواهد شد.
در شعر نیز چنینست و ارزش مال خود مطلب باید بود ، نهایت وزن و قافیه اندكی بآن خواهد افزود. باینمعنی باید بیك مطلب لازم و سودمندی پرداخت كه خود آن دارای ارزش باشد و از شعر هم بارزشش افزوده گردد. ولی شعرای ایران چنین میپندارند كه ارزش تنها مال وزن و قافیه و مزایای شعریست و اینست پروای اینكه مطلبی لازم باشد و نباشد ، و سودی دارد و ندارد نكردهاند ، و اینست هرچه باندیشهشان رسیده برشتهی شعر كشیده و در دیوانها یادگار گزاردهاند ، و این داستان آن كسیست كه چنین داند در كرهی قالبی همهی ارزش مال قالب است و اینست یك قالبی بدست گیرد و خاك و خاكستر و پهن و گچ و آهك و هرچه پیدا كرد بقالب زند و در مغازه رویهم چیند و انتظار كشد كه خریداران بیایند و آنها را بخرند و ببرند. درست مانند همینست.
اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.
مثلاً میگویند سحابی استرآبادی 70000 رباعی ساخته. اگر این راست است باید گفت كاری جز این نمیكرده. صائب شاعر اسپهان 100000 شعر سروده. پیداست كه پیشهاش جز همین نبوده. امیرعلیشیر نوایی وزیر سلطانحسین بایقرا چهار دیوان بزرگی (بتركی جغتایی) پرداخته و شعرهای دیگری نیز بسیار دارد. یقین است که از وزارت جز نام آن را نمیداشته. محمدعلی حزین در زمان استیلای افغان باسپهان ، از آن شهر بیرون آمده و در شهرهای ایران میگردیده و بگفتهی خودش در همان هنگام آشوب ، همه چیز را فراموش ساخته پیاپی شعر میسروده و دیوان میپرداخته.
در نظر آنان همینكه شعر دارای وزن و قافیهی درستی بود و شرایط شعری را داشت كافیست و جای ایراد نمیباشد ، و اگر دارای یك مضمونی بود دیگر بهتر است. اینان بمضمون اهمیت بسیار میدهند. مثلاً همان شعری كه دیروز نوشتیم :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت كه نقل مجلسشان دانههای زنجیر است
از نظر ما یك سخن بیهودهای بیش نیست ، و از آنسوی معنایش بسیار ركیك است. یك كسی چقدر سبكمغز باشد كه بحال زندانیان حسرت برد و آن را آرزو كند. ولی از دیدهی یك شاعر چون دارای یك مضمونیست و دانههای زنجیر به نقل تشبیه شده ، یك شعر خوبی میباشد.
این داستان مضمون در نزد شاعران اهمیت بیاندازه دارد. چنانكه اگر بزیان خودشان هم باشد از آن نمیگذرند. یك شاعر شیرازی بنام میرزاتقیخان ضیاءلشگر كه در سالهای نخست مشروطه در تهران بوده و شعرهایی میسروده و بروزنامهها میفرستاده در یك جا دیدم چنین شعری سروده :
بر شاعر و سگ تا بتوانی مگذر هیچ ور میگذری بر دمشان پا نگذاری
شعری باین زشتی را ساخته و در روزنامه بچاپ رسانیده تنها برای آنكه یك مضمونی را دربر دارد.
فراموش نمیكنم در سالهایی كه تازه بتهران آمده بودم این را در مجلسی بگفتگو گزارده میگفتم : چرا باید كسی باین زشتیها تنزل نماید؟.. یكی از خود شاعران پاسخ داده گفت : «به هر حال یك مضمون تازهای را بكار برده».
(تکهی دوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 2 از 3)
برای آنكه موضوع نیك روشن گردد یك مثلی یاد میكنم ـ مثلی كه خود شاعرانه است و باریكی مطلب ، مرا بیاد كردن آن وامیدارد : شما اگر از جلو یك مغازهی خواروبارفروشی بگذرید خواهید دید مغازهدار یكسو كره را در ظرفی تودهوار ریخته و گزارده و یكسو هم كرههای قالبی را رویهم چیده. شما میتوانید آن كرهی تودهوار را به نثر و این كرهی قالبی را بشعر تشبیه كنید. پیداست كه كرهی قالبی همان كره است ، نهایت با وزن و شكل خاصی. نیز پیداست كه كرهی قالبی خوشنماتر از كرهی تودهوار میباشد و در بها نیز تفاوتی با آن خواهد داشت.
ولی در اینجا چند نكته ای هست : نخست اینكه كرهی قالبی برای صبحانه و سر سفره خوبست و آن را در همه جا بكار نمیبرند. مثلاً در مطبخ برای پختن خوراك آن را بكار نباید برد. در سخن نیز چنینست. شعر برخی مزایایی دارد و خوشنماتر از نثر است و در پارهای جاها نیاز بآن داریم. مثلاً در نظام سرود میخوانند ، در موسیقی آواز میخوانند ، در اینگونه مواقع بشعر نیازمندیم و باید آن را داشته باشیم. لیكن چیزی كه هست شعر در همه جا نیست. مثلاً تاریخ را نباید بشعر كشید ، دانشها را نباید با شعر سرود ، همچنین در بسیار جاها كه شعر بسیار بیجهت است.
نكتهی دوم اینكه در كرهی قالبی ارزش مال كره است. نهایت قالب هم اندكی بآن افزوده. مثلاً فرض كنید كره سیری یك ریال است ، كرهی قالبی سیری شش عباسی خواهد بود. یك پنجیك ببهای كره افزوده خواهد شد.
در شعر نیز چنینست و ارزش مال خود مطلب باید بود ، نهایت وزن و قافیه اندكی بآن خواهد افزود. باینمعنی باید بیك مطلب لازم و سودمندی پرداخت كه خود آن دارای ارزش باشد و از شعر هم بارزشش افزوده گردد. ولی شعرای ایران چنین میپندارند كه ارزش تنها مال وزن و قافیه و مزایای شعریست و اینست پروای اینكه مطلبی لازم باشد و نباشد ، و سودی دارد و ندارد نكردهاند ، و اینست هرچه باندیشهشان رسیده برشتهی شعر كشیده و در دیوانها یادگار گزاردهاند ، و این داستان آن كسیست كه چنین داند در كرهی قالبی همهی ارزش مال قالب است و اینست یك قالبی بدست گیرد و خاك و خاكستر و پهن و گچ و آهك و هرچه پیدا كرد بقالب زند و در مغازه رویهم چیند و انتظار كشد كه خریداران بیایند و آنها را بخرند و ببرند. درست مانند همینست.
اینكه ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست و باید تابع نیاز باشد» شعرای ایران نفهمیدهاند. آنان از روز نخست شعر را یك چیز جداگانه دانسته و خودِ آن را مطلوب شمرده نام «ادبیات» دادهاند ، و به همین جهت هر یكی هزارها شعر سروده و از خود یادگار گزاردهاند. بلكه بیشتر آنان چه در گذشته و چه اكنون شاعری را كار یا پیشهای پنداشته جز بآن نپرداختهاند.
مثلاً میگویند سحابی استرآبادی 70000 رباعی ساخته. اگر این راست است باید گفت كاری جز این نمیكرده. صائب شاعر اسپهان 100000 شعر سروده. پیداست كه پیشهاش جز همین نبوده. امیرعلیشیر نوایی وزیر سلطانحسین بایقرا چهار دیوان بزرگی (بتركی جغتایی) پرداخته و شعرهای دیگری نیز بسیار دارد. یقین است که از وزارت جز نام آن را نمیداشته. محمدعلی حزین در زمان استیلای افغان باسپهان ، از آن شهر بیرون آمده و در شهرهای ایران میگردیده و بگفتهی خودش در همان هنگام آشوب ، همه چیز را فراموش ساخته پیاپی شعر میسروده و دیوان میپرداخته.
در نظر آنان همینكه شعر دارای وزن و قافیهی درستی بود و شرایط شعری را داشت كافیست و جای ایراد نمیباشد ، و اگر دارای یك مضمونی بود دیگر بهتر است. اینان بمضمون اهمیت بسیار میدهند. مثلاً همان شعری كه دیروز نوشتیم :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت كه نقل مجلسشان دانههای زنجیر است
از نظر ما یك سخن بیهودهای بیش نیست ، و از آنسوی معنایش بسیار ركیك است. یك كسی چقدر سبكمغز باشد كه بحال زندانیان حسرت برد و آن را آرزو كند. ولی از دیدهی یك شاعر چون دارای یك مضمونیست و دانههای زنجیر به نقل تشبیه شده ، یك شعر خوبی میباشد.
این داستان مضمون در نزد شاعران اهمیت بیاندازه دارد. چنانكه اگر بزیان خودشان هم باشد از آن نمیگذرند. یك شاعر شیرازی بنام میرزاتقیخان ضیاءلشگر كه در سالهای نخست مشروطه در تهران بوده و شعرهایی میسروده و بروزنامهها میفرستاده در یك جا دیدم چنین شعری سروده :
بر شاعر و سگ تا بتوانی مگذر هیچ ور میگذری بر دمشان پا نگذاری
شعری باین زشتی را ساخته و در روزنامه بچاپ رسانیده تنها برای آنكه یك مضمونی را دربر دارد.
فراموش نمیكنم در سالهایی كه تازه بتهران آمده بودم این را در مجلسی بگفتگو گزارده میگفتم : چرا باید كسی باین زشتیها تنزل نماید؟.. یكی از خود شاعران پاسخ داده گفت : «به هر حال یك مضمون تازهای را بكار برده».
در هنگامی كه ما از شعر گفتگو میكردیم و این سخنان خود را مینوشتیم دیدیم كسانی از شعرای تهران شعرها در نكوهش شعر (بلكه در هجو شاعران) نوشتند و آوردند و از ما درمیخواستند كه آنها را بچاپ رسانیم.
روزی یكی از یاران گفت : مضمونهای تازهای بدست شعرا دادید. دیگری گفت : یك زمینهی نوینی پدید آوردید.
روزی یكی از یاران گفت : مضمونهای تازهای بدست شعرا دادید. دیگری گفت : یك زمینهی نوینی پدید آوردید.