✴️ شعر و شاعری
(تکهی سوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 3 از 3)
در سال 1313 كه ما در پیمان از شعرا بنكوهش پرداختیم در ایران شعرگویی و علاقمندی بشعر تا باندازهی دیوانگی رسیده بود. زیرا گذشته از آنكه داستان شعر و شاعری در ایران ریشه دارد و از زمان سلجوقیان باین طرف از این كشور دهها هزار شاعر برخاسته و چنانكه گفته میشود دیوانهای ششهزار بیشتر از شاعران ، امروز در دست است دخالت شرقشناسان اروپا باین موضوع و كتابهایی كه مستر براون و دیگران در این زمینه نوشتند تأثیر بسیار بزرگی را دربر داشته بود. در نتیجهی آنها در دبیرستانها «تاریخالشعرا» از دروس شمرده میشد. وزارت فرهنگ اهتمام بیاندازهای باین كار نشان داده كسان بسیاری را بتألیف كتاب دربارهی شعر و شاعران وامیداشت . روزنامهها ستونهای خود را با شعرهای تازه میآراستند. برخی روزنامهها تنها برای چاپ كردن شعر برپا شده بود. چند مجله برای همین كار چاپ مییافت.
پس از همهی اینها در همان سال چون جشن فردوسی گرفته شد و نمایندگان بسیاری از روس و انگلیس و فرانسه و آلمان و مصر و هندوستان و تركیه و افغان[ستان] و دیگر جاها برای یادآوری از یك شاعر هزار سال پیش ایرانی بتهران آمدند و از اینجا با شكوه و پذیرایی بسیار بمشهد رفتند ، خود این محرك سختی گردید و رواج شعر و شاعری را در ایران چند برابر بالا برد. در بیشتری از شهرهای ایران از جمله در خود تهران ـ انجمن ادبی برپا گردید كه كسان بسیاری در آنها شركت میكردند و هفتهای یك شب كه گرد میآمدند هر كسی یك غزلی یا قصیدهای یا قطعهای كه ساخته بود میخواند و این نتیجه آن را میداد كه هر كس از اینان در هر هفته یك یا چند غزلی یا قصیدهای بسازد كه در شب جلسه تهیدست نباشد. از آنسوی با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.
در چنان هنگامی ما بگفتارهایی دربارهی شعر پرداخته این موضوع را بمیان كشیدیم كه سخن چه نثر باشد و چه نظم برای معنیست ، باید نخست معنایی باشد تا گوینده آنها را با نثر یا بنظم بزبان آورد ، این شعرها كه برای معنی نیست بیهودهگوییست ، و باید از آنها جلو گرفت ـ اینها را كه نوشتیم یك هیاهوی بزرگی برخاست. یك دسته به زباندرازیها پرداختند و برخی از آنان گفتارهای لوسی در مجلهها یا در روزنامهها نوشتند. سپس در انجمن ادبی تهران سخنرانیهایی شد كه آقایان اورنگ و نفیسی و دكتر شفق ـ بگمان خود پاسخهایی بنوشتههای ما دادند.
شگفت این بود كه دیدیم بسیاری از آنان (بلكه همهشان) این معنی را كه ما میگوییم نمیفهمند. كسانی تعجب میكردند كه ما چگونه به غزلهای شیوای فلان شاعر كه دارای همهی مزایای شعریست و مضمونهای قشنگی دارد ایراد میگیریم. چون علت دیگری پیدا نمیكردند میگفتند : «ذوق شعری ندارد». برخی از آنان بنزد من آمده چنین میگفتند : «حق با شماست باید بعضی شعرهای بد را كنار گزاشت. ولی شعرهای خوب را كه باید نگه داشت». از پیش خود بگفتههای ما این معنی را میدادند.
ناچار میشدم بگویم : «آقا مقصود ما این نیست. همان شعرهای خوبی كه شما میگویید ، چون برای معنی گفته نشده و نیازی بچنان سخنی درمیان نبوده بیهودهگوییست و اینست خرد از آن بیزار است». میدیدم باز نمیفهمند. ناگزیر میشدم مثل آورده بگویم : یك معمار خانههای بسیار خوبی میسازد و در معماریش استاد است. ولی بیآنكه دربند نیازمندی خود یا مردم باشد پیاپی خانهها برپا میكند. آیا این كار سفیهانه نخواهد بود؟!.. یا آن مثل كرهی قالبی را كه دیروز نوشتیم یاد میكردم.
ما چون بغزلهای بیهوده كه دیوانها را پركرده ایراد میگرفتیم كسانی میآمدند و میگفتند : «پس شما منكر عشق هستید؟!» ناگزیر میشدم بگویم : «آقا شما معنی عشق را هم نفهمیدهاید. اینكه یك مرد پنجاهساله و شصتساله با دل بیدردی بنشیند و بنام یك یار پنداری شعرها بسازد و زلفهای او را به مار و مژگانهایش را به تیر و ابرویش را به شمشیر تشبیه كند و یك رشته مضامین لوسی را مكرر گرداند عشق نیست. این كار كجا و عشق كجا؟!. عشق یك چیز اختیاری نیست. عشق آنست كه مردی بیك زن زیبایی دل بازد و در آرزوی رسیدن باو باشد و از جدایی بیتابیها نماید و سوز و گداز نشان دهد. ما با این كاری نداریم. ولی بسیار غلطست كسی كه چنین دردی ندارد بیهوده غزلها سازد و بیرون ریزد.
(تکهی سوم)
🔶 در پیرامون شعر
(بخش 3 از 3)
در سال 1313 كه ما در پیمان از شعرا بنكوهش پرداختیم در ایران شعرگویی و علاقمندی بشعر تا باندازهی دیوانگی رسیده بود. زیرا گذشته از آنكه داستان شعر و شاعری در ایران ریشه دارد و از زمان سلجوقیان باین طرف از این كشور دهها هزار شاعر برخاسته و چنانكه گفته میشود دیوانهای ششهزار بیشتر از شاعران ، امروز در دست است دخالت شرقشناسان اروپا باین موضوع و كتابهایی كه مستر براون و دیگران در این زمینه نوشتند تأثیر بسیار بزرگی را دربر داشته بود. در نتیجهی آنها در دبیرستانها «تاریخالشعرا» از دروس شمرده میشد. وزارت فرهنگ اهتمام بیاندازهای باین كار نشان داده كسان بسیاری را بتألیف كتاب دربارهی شعر و شاعران وامیداشت . روزنامهها ستونهای خود را با شعرهای تازه میآراستند. برخی روزنامهها تنها برای چاپ كردن شعر برپا شده بود. چند مجله برای همین كار چاپ مییافت.
پس از همهی اینها در همان سال چون جشن فردوسی گرفته شد و نمایندگان بسیاری از روس و انگلیس و فرانسه و آلمان و مصر و هندوستان و تركیه و افغان[ستان] و دیگر جاها برای یادآوری از یك شاعر هزار سال پیش ایرانی بتهران آمدند و از اینجا با شكوه و پذیرایی بسیار بمشهد رفتند ، خود این محرك سختی گردید و رواج شعر و شاعری را در ایران چند برابر بالا برد. در بیشتری از شهرهای ایران از جمله در خود تهران ـ انجمن ادبی برپا گردید كه كسان بسیاری در آنها شركت میكردند و هفتهای یك شب كه گرد میآمدند هر كسی یك غزلی یا قصیدهای یا قطعهای كه ساخته بود میخواند و این نتیجه آن را میداد كه هر كس از اینان در هر هفته یك یا چند غزلی یا قصیدهای بسازد كه در شب جلسه تهیدست نباشد. از آنسوی با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.
در چنان هنگامی ما بگفتارهایی دربارهی شعر پرداخته این موضوع را بمیان كشیدیم كه سخن چه نثر باشد و چه نظم برای معنیست ، باید نخست معنایی باشد تا گوینده آنها را با نثر یا بنظم بزبان آورد ، این شعرها كه برای معنی نیست بیهودهگوییست ، و باید از آنها جلو گرفت ـ اینها را كه نوشتیم یك هیاهوی بزرگی برخاست. یك دسته به زباندرازیها پرداختند و برخی از آنان گفتارهای لوسی در مجلهها یا در روزنامهها نوشتند. سپس در انجمن ادبی تهران سخنرانیهایی شد كه آقایان اورنگ و نفیسی و دكتر شفق ـ بگمان خود پاسخهایی بنوشتههای ما دادند.
شگفت این بود كه دیدیم بسیاری از آنان (بلكه همهشان) این معنی را كه ما میگوییم نمیفهمند. كسانی تعجب میكردند كه ما چگونه به غزلهای شیوای فلان شاعر كه دارای همهی مزایای شعریست و مضمونهای قشنگی دارد ایراد میگیریم. چون علت دیگری پیدا نمیكردند میگفتند : «ذوق شعری ندارد». برخی از آنان بنزد من آمده چنین میگفتند : «حق با شماست باید بعضی شعرهای بد را كنار گزاشت. ولی شعرهای خوب را كه باید نگه داشت». از پیش خود بگفتههای ما این معنی را میدادند.
ناچار میشدم بگویم : «آقا مقصود ما این نیست. همان شعرهای خوبی كه شما میگویید ، چون برای معنی گفته نشده و نیازی بچنان سخنی درمیان نبوده بیهودهگوییست و اینست خرد از آن بیزار است». میدیدم باز نمیفهمند. ناگزیر میشدم مثل آورده بگویم : یك معمار خانههای بسیار خوبی میسازد و در معماریش استاد است. ولی بیآنكه دربند نیازمندی خود یا مردم باشد پیاپی خانهها برپا میكند. آیا این كار سفیهانه نخواهد بود؟!.. یا آن مثل كرهی قالبی را كه دیروز نوشتیم یاد میكردم.
ما چون بغزلهای بیهوده كه دیوانها را پركرده ایراد میگرفتیم كسانی میآمدند و میگفتند : «پس شما منكر عشق هستید؟!» ناگزیر میشدم بگویم : «آقا شما معنی عشق را هم نفهمیدهاید. اینكه یك مرد پنجاهساله و شصتساله با دل بیدردی بنشیند و بنام یك یار پنداری شعرها بسازد و زلفهای او را به مار و مژگانهایش را به تیر و ابرویش را به شمشیر تشبیه كند و یك رشته مضامین لوسی را مكرر گرداند عشق نیست. این كار كجا و عشق كجا؟!. عشق یك چیز اختیاری نیست. عشق آنست كه مردی بیك زن زیبایی دل بازد و در آرزوی رسیدن باو باشد و از جدایی بیتابیها نماید و سوز و گداز نشان دهد. ما با این كاری نداریم. ولی بسیار غلطست كسی كه چنین دردی ندارد بیهوده غزلها سازد و بیرون ریزد.
امروز پس از نُه سال ، باز هم كسانی مقصود ما را نفهمیدهاند. اینكه «خدا در آدمیان نیرویی بنام خرد آفریده و آن نیرو داور نیك و بد سود و زیانست و هر چیزی را كه آن بد شناخت باید پرهیز جست» چیزیست كه اینان بآسانی نمیتوانند پذیرفت.
چون سالها با اینگونه شعرها بسر بردهاند و همیشه ستایش شعرا شنیدهاند و همیشه نام «ادبیات» (كه همان شعرها مقصود است) با تجلیل بگوششان برخورده ، اكنون كه ما میگوییم : آنها بیهودهگوییست این را بخود هموار نمیتوانند گردانید و ناگزیر نزدیك نیامده از دور ایستاده بهیاهو میپردازند.
داستان اینان داستان آن راهروانیست كه مسافت بسیاری را پیموده و خود را در نزدیكی سر منزل میپندارند. ولی ناگهان شما از جلو درآمده میگویید : «این راه كه آمدهاید عوضی بوده نه تنها بسر منزل نرسیدهاید بلكه از آن بسیار دورتر شدهاید باید بازگردید و دوباره مسافتی را بپیمایید». پیداست كه این گفتهی شما بآنان بسیار گران خواهد افتاد و بآسانی سخنتان را نخواهند پذیرفت. مگر آنان كه خردهاشان نیرومند باشد و حقیقت را با همهی تلخیش بپذیرند.
(پرچم روزانه شمارههای 72 و 73)
چون سالها با اینگونه شعرها بسر بردهاند و همیشه ستایش شعرا شنیدهاند و همیشه نام «ادبیات» (كه همان شعرها مقصود است) با تجلیل بگوششان برخورده ، اكنون كه ما میگوییم : آنها بیهودهگوییست این را بخود هموار نمیتوانند گردانید و ناگزیر نزدیك نیامده از دور ایستاده بهیاهو میپردازند.
داستان اینان داستان آن راهروانیست كه مسافت بسیاری را پیموده و خود را در نزدیكی سر منزل میپندارند. ولی ناگهان شما از جلو درآمده میگویید : «این راه كه آمدهاید عوضی بوده نه تنها بسر منزل نرسیدهاید بلكه از آن بسیار دورتر شدهاید باید بازگردید و دوباره مسافتی را بپیمایید». پیداست كه این گفتهی شما بآنان بسیار گران خواهد افتاد و بآسانی سخنتان را نخواهند پذیرفت. مگر آنان كه خردهاشان نیرومند باشد و حقیقت را با همهی تلخیش بپذیرند.
(پرچم روزانه شمارههای 72 و 73)
«با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.»
🔶 زندگانی من
🔸 27ـ خشکسالی و گرسنگی (تکهی دو از دو)
یک بدی دیگر در آنجا این میبود که چون بازرسان بسرشماری بینوایان آمده بودند مردم نافهم و نادان بگمان آنکه خواستشان مالیات بستنست از شمارهی باشندگان[=ساکنان] هر خانهای بسیار کاسته بودند ، و اکنون که پی بچگونگی میبردند چاره جز نالیدن و زاریدن نمییافتند.
یک شب که من بخانه بازمیگشتم دیدم در میدان کوی گروه انبوهی از بینوایان ، از زن و مرد ، گرد آمدهاند و چون مرا دیدند آواز بهم انداخته بگله و ناله پرداختند که ما گرسنه ماندهایم ، ما سرپرست نمیداریم. چون سر راهم را گرفته بودند ناچار شدم بایستم و گوش دهم ، و چون نام پدرم را برده میگفتند : «اگر آن زنده بودی خرسندی دادی که ما را با اینحال بیند؟!». این سخنان مرا تکان داد. گفتم : از فردا بآسوده گردانیدن شما کوشم ، و چون بخانه رفتم تا یک ساعت در اندیشه میبودم و بحال بدبختی مردم افسوس میخوردم. میگفتم : اینان کسانی میباشند که تا دیروز با انگیزش ملایان مرا بیدین دانسته هر گونه آزارم میرسانیدند. برادرانم که بدبستان میروند هر روز جلو آنها را گرفته بدگوییها میکردند. اکنون که درمانده شدهاند رو بمن میآورند. من باید پذیرم و بآنان نیکی دریغ ندارم. ولی مردمی با اینحال کارشان بکجا تواند رسید؟!. من بآنان نیکی خواهم کرد ولی چون گرسنگی بگذرد باز مرا بیدین دانسته آن ملایان را که در چنین روزی کمترین دستگیری بآنان نمینمایند دیندار خواهند شناخت. چنین مردمی جز نابودی به چه چیزی سزندهاند؟!. آن شب را با این اندیشهها بسر میبردم.
فردای آن به «کمیسیون اَرزاق» رفته چگونگی را گفتم و چنین نهادیم که دکان نانوایی را بخود من سپارند و برای سرشماری دوباره بازرسان فرستند. همین کارها را هم کردند. از آنسوی من در هُکماوار حاجیمحمدجعفر بادامچی و حاجیعباس و دیگران را بخانهی خود خواندم ، و کمیسیونی برپا گردانیدیم و پتهها چاپ کرده بدست خانوادهها دادیم ، و چون زورمندان ، از قزاق و لوتی و دیگران گردن نمیگزاردند یک هفته بیشتر رنجها بردیم تا کار را براه انداختیم. شادروان حاجیعباس و دیگران نان را بدوش خود کشیده از در خانهها به بینوایان میدادند و آنان که پول نمیداشتند از کیسهی خود زیان میکشیدند. قزاقان بزور قمه و تپانچهی خود فریفته و بپشتیبانی ادارهشان پشتگرم میبودند ، و از اینرو گاهی فرصت یافته دکان نانوایی را تاراج میکردند و در سایهی این کار آن شب میبایست دویست خانه گرسنه بمانند و شب هنگام سر راه مرا گرفته بدادخواهی و ناله پردازند.
یک روز ناچار شدم قزاقی را در جلو نانوایی کتک زدم و همان روز بشهربانی رفته چگونگی را بآقای میرزاعبداللهخان بهرامی رئیس شهربانی گفتم. در آن سال درمیان آن گرفتاریها یکی از خوشبختیهای تبریز این بود که مرد بسیار کاردان و توانایی همچون آقای بهرامی رئیس شهربانی میبود. کارهای این مرد در تبریز هر کدام داستانی میدارد. در این باره همانکه سخن مرا شنید درزمان[=بیدرنگ] دستور داد قزاقهای تاراجگر را از قزاقخانه بخواهند. قزاقخانه ایستادگی میداشت. ولی در سایهی پافشاری آقای بهرامی ناچار شده رختهای آنها را کنده و همه را بشهربانی فرستاد. در اینجا آنان را به سهپایه بسته تازیانه زدند. دوستی من با آقای بهرامی از همانجا آغاز یافته است.
بدینسان کار ما پیش رفت. ولی قزاقان که در آن کوی دستهای میبودند سخت بدشمنی برخاستند. شبی بخانهی ما آمده و پیش از آنکه ما بیدار شویم بازگشته بودند. شبی دیگر بخانهی حاجیمحمدجعفر رفته بودند که کار بتپانچه انداختن و هایهوی کشیده بود.
شگفت است که ملایان که نان دولت را حرام دانسته چند ماه پیش مردم را از نزدیک شدن بازمیداشتند اکنون آنان هم فشار آورده پته میطلبیدند که از نان دولت بخرند. این بود اندازهی دینداری ایشان.
🔸 27ـ خشکسالی و گرسنگی (تکهی دو از دو)
یک بدی دیگر در آنجا این میبود که چون بازرسان بسرشماری بینوایان آمده بودند مردم نافهم و نادان بگمان آنکه خواستشان مالیات بستنست از شمارهی باشندگان[=ساکنان] هر خانهای بسیار کاسته بودند ، و اکنون که پی بچگونگی میبردند چاره جز نالیدن و زاریدن نمییافتند.
یک شب که من بخانه بازمیگشتم دیدم در میدان کوی گروه انبوهی از بینوایان ، از زن و مرد ، گرد آمدهاند و چون مرا دیدند آواز بهم انداخته بگله و ناله پرداختند که ما گرسنه ماندهایم ، ما سرپرست نمیداریم. چون سر راهم را گرفته بودند ناچار شدم بایستم و گوش دهم ، و چون نام پدرم را برده میگفتند : «اگر آن زنده بودی خرسندی دادی که ما را با اینحال بیند؟!». این سخنان مرا تکان داد. گفتم : از فردا بآسوده گردانیدن شما کوشم ، و چون بخانه رفتم تا یک ساعت در اندیشه میبودم و بحال بدبختی مردم افسوس میخوردم. میگفتم : اینان کسانی میباشند که تا دیروز با انگیزش ملایان مرا بیدین دانسته هر گونه آزارم میرسانیدند. برادرانم که بدبستان میروند هر روز جلو آنها را گرفته بدگوییها میکردند. اکنون که درمانده شدهاند رو بمن میآورند. من باید پذیرم و بآنان نیکی دریغ ندارم. ولی مردمی با اینحال کارشان بکجا تواند رسید؟!. من بآنان نیکی خواهم کرد ولی چون گرسنگی بگذرد باز مرا بیدین دانسته آن ملایان را که در چنین روزی کمترین دستگیری بآنان نمینمایند دیندار خواهند شناخت. چنین مردمی جز نابودی به چه چیزی سزندهاند؟!. آن شب را با این اندیشهها بسر میبردم.
فردای آن به «کمیسیون اَرزاق» رفته چگونگی را گفتم و چنین نهادیم که دکان نانوایی را بخود من سپارند و برای سرشماری دوباره بازرسان فرستند. همین کارها را هم کردند. از آنسوی من در هُکماوار حاجیمحمدجعفر بادامچی و حاجیعباس و دیگران را بخانهی خود خواندم ، و کمیسیونی برپا گردانیدیم و پتهها چاپ کرده بدست خانوادهها دادیم ، و چون زورمندان ، از قزاق و لوتی و دیگران گردن نمیگزاردند یک هفته بیشتر رنجها بردیم تا کار را براه انداختیم. شادروان حاجیعباس و دیگران نان را بدوش خود کشیده از در خانهها به بینوایان میدادند و آنان که پول نمیداشتند از کیسهی خود زیان میکشیدند. قزاقان بزور قمه و تپانچهی خود فریفته و بپشتیبانی ادارهشان پشتگرم میبودند ، و از اینرو گاهی فرصت یافته دکان نانوایی را تاراج میکردند و در سایهی این کار آن شب میبایست دویست خانه گرسنه بمانند و شب هنگام سر راه مرا گرفته بدادخواهی و ناله پردازند.
یک روز ناچار شدم قزاقی را در جلو نانوایی کتک زدم و همان روز بشهربانی رفته چگونگی را بآقای میرزاعبداللهخان بهرامی رئیس شهربانی گفتم. در آن سال درمیان آن گرفتاریها یکی از خوشبختیهای تبریز این بود که مرد بسیار کاردان و توانایی همچون آقای بهرامی رئیس شهربانی میبود. کارهای این مرد در تبریز هر کدام داستانی میدارد. در این باره همانکه سخن مرا شنید درزمان[=بیدرنگ] دستور داد قزاقهای تاراجگر را از قزاقخانه بخواهند. قزاقخانه ایستادگی میداشت. ولی در سایهی پافشاری آقای بهرامی ناچار شده رختهای آنها را کنده و همه را بشهربانی فرستاد. در اینجا آنان را به سهپایه بسته تازیانه زدند. دوستی من با آقای بهرامی از همانجا آغاز یافته است.
بدینسان کار ما پیش رفت. ولی قزاقان که در آن کوی دستهای میبودند سخت بدشمنی برخاستند. شبی بخانهی ما آمده و پیش از آنکه ما بیدار شویم بازگشته بودند. شبی دیگر بخانهی حاجیمحمدجعفر رفته بودند که کار بتپانچه انداختن و هایهوی کشیده بود.
شگفت است که ملایان که نان دولت را حرام دانسته چند ماه پیش مردم را از نزدیک شدن بازمیداشتند اکنون آنان هم فشار آورده پته میطلبیدند که از نان دولت بخرند. این بود اندازهی دینداری ایشان.