پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زندگانی من
🔸 28ـ نمونه‌ای از رفتار ملایان (تکه‌ی دو از دو)

نام حاجی‌آقاخان را پیش از این برده‌ام. دوستی این جوان با من همچنان پایدار می‌بود. در همان روزهای نوروز که آوازه‌ی باز شدن راه عراق بمیان افتاده و کربلاییان بنام بسیجِ[=تدارک] راه در تکاپو می‌بودند ، من بنام بازدید بخانه‌ی آن جوان رفتم. چون نشسته بودیم میرزاحسن علی‌‌یاری که یکی از ملایان بنام تبریز و خود در فریبکاری و مریدبازی یکی از استادان می‌بود بآنجا درآمد و چون نشست و مرا نمی‌شناخت گفتگویی نرفت. برخی سخنان بمیزبان گفت. در این میان هفت و هشت تن از حاجیان و توانگران درآمدند و دانسته شد از مریدان آن ملایند و می‌خواهند بکربلا بروند و چون سراغ آقا را در اینجا گرفته‌اند آمده‌اند او را ببینند. اینبود نشستند و چنین آغاز سخن کردند : «ما عازم زیارت حضرت سیدالشهداییم. آمدیم دست آقا را ببوسیم و اجازه گیریم ...». علی‌یاری از این سخن چون گل بشکفت و با یک شیوه‌ی فریبکارانه که ویژه‌ی ملایان است بسخن پرداخت : «بشما اجر جابربن‌عبدالله داده خواهد شد. شما اول زواری هستید که می‌روید. فرشتگان چشمهاشان براه است ...». بدینسان سرگرم خودفروشی (1) و مردمفریبی می‌بود که من تاب نیاورده ناگهان خروش برآوردم : «آخوند چه می‌گویی؟!. چرا اینها را فریب می‌دهی؟!. اینها کسانیند که همسایگان و خویشان خود را از گرسنگی کشته‌اند و نزد خدا روسیاه خواهند بود. جابربن‌عبدالله هزاروسیصد سال پیش بود. از دیروز گفتگو کن که زنهای بینوا سر فرزند نیمه‌جان خود را بسینه می‌چسبانیدند و هر دو در یکجا از گرسنگی جان می‌دادند ...».

این خروش من آخوند و کربلاییان را خیره گردانیده نخست گوش می‌دادند. ولی یکبار دیدم آخوند دست بعصا برد. من گمان کردم برای زدن منست. ولی دیدم عصا را برداشت و لُندلُندکنان برخاست و با شتاب راه افتاد. کربلاییان نیز دنبال او را گرفتند. پس از یکی دو دقیقه بود که من بخود آمده نگاهی بحاج‌خان کردم. دیدم جوان نیکنهاد سرپا ایستاده. ولی رخساره‌ی گلنارش زرد گردیده لبهایش می‌لرزد. من دانستم که او را به بیم انداخته‌ام و علی‌یاری کسی نیست که کینه‌ی این نشست را نکشد و باو آزاری نرساند. او پاس مرا نگه داشته چیزی نمی‌گفت. ولی پیدا می‌بود که می‌ترسید. من برخاسته گفتم ‌: «برادر ، دوستی با من این زیانها را دارد. می‌خواستی با من دوستی نکنی». ولی او بروی خود نیاورد و مرا پاسدارانه راه انداخت.

تیفوس و تیفوئید تا پایان سال (بلکه پس از آن نیز) کار خود را می‌کرد و خانه‌ی ما را نیز بی‌آسیب نگزاشت. یکی از برادرانم با یکی از خواهرزادگانم با برخی از خویشان گرفتار بیماری شدند و بدی این بود که در آن کوی پزشک یافت نمی‌شد. در آن هنگام که پزشکان سرگرم می‌بودند کار دشواری می‌بود که به هُکماوار بیایند. ولی دو تن از ایشان فخرالاطباء و دکتر سیدمحمدخان ، جوانمردی نمودند و آن راه دور را آمدند که نه تنها مزدی نگرفتند پول درشکه را نیز خود دادند. اینها برخی بهبود یافتند. پس از آنها مادرم تیفوس گرفت و او چاره نپذیرفته بدرود زندگی گفت که مرا بسیار افسرده گردانید. پس از مرگ پدرم این مادر ما را بزرگ گردانیده رنجهای بسیار کشیده بود. آنگاه او در برابر سختیها پشتیبان من بودی. آنهمه آزارها که از ملایان و دیگران دیده بودم هر زمان که با حال افسرده بخانه بازگشتمی او حال مرا دریافته با زبان مادری دلداریها می‌دادی. در مرگ او نیز اشگها از دیده‌های من روان گردید.

پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ خودنمایی فزون
🔶 درباره‌ی نیایش

🔸 بارها کسانی درباره‌ی نیایش (عبادت) پرسشهایی می‌کنند.

🔸چنانکه گفته‌ایم باز می‌گوییم : امروز بهترین نیایش همین کوششهاست.

🔸 آن تندیسه‌های بدبختی که با فراوانی در بیخ دیوارها دیده می‌شود از مردم این کشورند ، برادران و خواهران شمایند ، چرا بآن روز افتاده‌اند؟!. چرا این کشور که از روی حساب باید به سیصدملیون نان دهد به بیست‌ملیون نتواند داد و در این کشور همیشه گرسنگیست؟!.

🔸 آیا اینها جز نتیجه‌ی گمراهیها و نادانیهاست؟!. جز نتیجه‌ی نبودن راه زندگانیست؟!.

🔸 آیا کوشیدن و از راهش باین بدبختیها چاره کردن مایه‌ی خشنودی خدا نیست؟!. آیا چنان کوششی بهترین نیایش نمی‌باشد؟!.

🔸 آیا تنها خم شدن و راست شدنست که پرستش بخدا یا نیایش تواند بود؟!.

🔸 چنانکه بارها گفته‌ام ما یک بایای وَرجاوَند خدایی را بگردن گرفته‌ایم و اینست باید تا می‌توانیم خود را پاک و نیک گردانیده شاینده‌ی چنان بایای ورجاوند سازیم.

(دفتر «سیزدهم مرداد 1323» - احمد کسروی)
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامه‌ی پیمان) - 203
🔸 پیشنهاد و درخواست

کلمه‌ی «حس» که در فارسی بکار می‌برند بچند معنی می‌آید. از جمله بدو معنی می‌آید که اگرچه نزدیک بهم است یکی نیست و ما باید آنها را جدا گیریم و برای هر کدام نام دیگری آوریم. برای روشنی سخن مثلهای پایین را یاد می‌کنیم :

شما یک جانور سهمگین را می‌بینید و از آن می‌ترسید ، سخن درشتی را از کسی می‌شنوید خشمناک میگردید ، خوراک خوشمزه‌ای را میخورید و لذت از آن می‌برید و همچنین مانند اینها.

در این مثلها هم دیدن و شنیدن و چشیدن را حس میخوانند (حواس پنجگانه) و هم خشم و ترس و لذت را در حالی که دو رشته از هم جداست و میتوان گفت اینها نتیجه‌ی آنهاست و به هر حال ما در گفتگو از نیروهای روانی ناچاریم اینها را از هم جدا گیریم و برای هر رشته نام دیگری داریم ، و چون برای رشته‌ی نخست (دیدن و شنیدن و چشیدن و مانند اینها) کلمه‌ی «دریافت» را میداریم و می‌آوریم می‌باید برای رشته‌ی دوم (که ترس و خشم و رنجش و خشنودی و شور و اندوه و شادی و دوستی و دشمنی و شرم و امید و نومیدی و مانند اینها باشد) نام دیگری از فارسی پیدا کنیم و اینست میخواهیم خوانندگان در این باره از آگاهی و اندیشه‌ی خود بما یاوری کنند و کلمه‌ای را که می‌شناسند و بجا میدانند بنویسند و این گذشته از آنکه یک یاوری بکار پیمانست خود یک یادگاری در زبان فارسی گزاردن میباشد و ما بنام سپاسگزاری بکسی که درستترین یا بجاترین کلمه را پیشنهاد کند و پیشنهاد او پذیرفته شود دو بخش از تاریخ هجده‌ساله را ارمغان خواهیم کرد.

اگر از این پیشنهاد نتیجه‌ی درستی بدست آمد خواهیم توانست برای پیدا کردن بسیاری از کلمه‌ها همین رفتار را کنیم.
✴️ شعر و شاعری
(تکه‌ی ششم)

🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 3 از 3)

این زشتی شعرا یك داستانی دارد كه باید بنویسم : در سال 1313 كه گفتم داستان شعرگویی و شعرخوانی در ایران تا بحد دیوانگی رسیده بود و هر روز در روزنامه‌ها و مجله‌ها شعرهای تازه بچاپ می‌رسید بارها می‌دیدم در روزنامه‌های تهران شعرهایی در زمینه‌ی این بی‌ناموسی سروده شده. چند تن از شاعران كه خود بدنام این زشتی می‌باشند شعرها نیز سروده آشكاره در روزنامه‌ها بچاپ می‌رسانیدند. در همان روزها ما چون در پیمان نكوهش از شاعران می‌نوشتیم و چنانكه گفتیم نخست‌وزیر و وزیر فرهنگِ آن زمان [1] هر دو از این نوشته‌ها دلتنگی می‌نمودند و فشار می‌آوردند. من چند نسخه از روزنامه‌ها را گرد آورده برایشان فرستادم و پیام دادم : شما كه حمایت از این بیهوده‌گویان می‌كنید باری از این یك زشتی كه مایه‌ی بی‌آبروگری ایرانست جلو گیرید. در پاسخ گفته بودند : بشهربانی می‌نویسیم. ولی ننوشتند و این زشتی بود تا یكی دو هفته پس از آن گفتگو ، كابینه تغییر یافت و آقای جم سروزیر گردید. چون او نیز پشتیبانی از شاعران می‌نمود و روزی كه من بدیدنشان رفته بودم چنین عنوان كرد : «من خواهش می‌كنم این موضوع را دنبال نكنید». گفتم خواهش شما برآورده است ، ما درباره‌ی شعر سخنان خود را گفته‌ایم و دیگر درپی تكرار آنها باین زودی نخواهیم بود ، ولی من نیز خواهش می‌كنم باری دستور دهید از این شعرهای بیناموسانه جلو گیرند. پس از این هنگام بود كه از آنها جلو گرفتند.

از سخن خود دور نیفتیم : یك چیزی كه بنیاد آن «بیهوده‌گویی» و عمر تباه كردنست و آنگاه با چند زشتی دیگری توأم می‌باشد ، تشویقهای بسیاری از آن می‌كردند ، و یك جنبشی در سراسر ایران باین نام پدید آمده بود. شعر و شاعری در ایران ریشه‌ی درازی دارد. چنانكه گفتیم از زمان سلجوقیان رواج گرفته ، و قرنها درمیان بوده و در زمان مغولان و همچنین در روزگار صفویان بازار بسیار گرمی داشته است. لیكن پس از جنبش مشروطه و توجه مردم بموضوع كشورداری و میهن‌پرستی خواه ناخواه بازار شعر از گرمی ‌افتاده توجهی بآن نمی‌رفت. تا در سالهای آخر از یكسو كوششهای پرفسور براون و برخی شرقشناسان دیگر و از یكسو همدستی كسانی از ایرانیان با آنان ، دوباره بازار آن را گرمتر گردانیده و كم‌كم كار را بآنجا رسانیده بود كه چنانكه گفتیم از حال عادی بیرون رفته و صورت دیوانگی پیدا كرده بود.

نتیجه‌ی آن تشویقها این بود ، كه جوانان دسته دسته رو بشاعری بیاورند و بجای هر كار دیگری ، وقتهای خود با قصیده ساختن و غزل سرودن تلف كنند ، و چون زمانی با اینها بسر بردند و یك دیوانی پدید آوردند آن را یك سرمایه‌ای برای خود پندارند و دیگر پی كاری نرفته سربار توده باشند و بدینسان ده‌هزاران و صدهزاران كسان تباه گردند ، و از آنسوی شعرها و دیوانهای آنها دست بدست گردد و در كتابخانه‌ها جا گیرد و خود یك وسیله‌ی دیگری برای نشر اندیشه‌های پوچ و پست و رواج خویهای زشت باشد. این بایستی بود نتیجه‌ی قطعی آن جنبش و هیاهو.

در زمانی كه زندگانی سختترین صورتی بخود گرفته و توده‌ها برای نگهداری خود و كشور خود آیروپلان می‌سازند ، زیردریایی درست می‌كنند ، هر روز یك افزار نوین دیگری اختراع می‌نمایند ، در ایران مردم باین بیهوده‌كاریها بایستی پردازند. در زمانی كه دیگران از جوانان خود چترباز تربیت می‌كنند در ایران قافیه‌ساز تربیت بایستی كرد. از شگفتیها بود كه ما می‌دیدیم چندین نفر از افسران علاقه‌ی بی‌اندازه بشاعری نشان می‌دهند. یكی خود شاعر است و هر روز قصیده‌ای ساخته بروزنامه‌ها می‌فرستد. دیگری «منتخبات اشعار» بچاپ می‌رساند. رئیس شهربانی یكی از شهرها تذكره‌ای برای شعرا در ده دوازده جلد تألیف می‌كرد.

یك چیزی كه زیان و بدبختی را بیشتر می‌گردانید آن بود كه بیاد شعرای گذشته پرداخته به بزرگ گردانیدن آنان می‌كوشیدند و دیوانها و كتابهای آنان را بچاپ رسانیده درمیان مردم پراكنده می‌ساختند. وزارت فرهنگ یك بودجه‌ای برای این كار تخصیص داده ، پولهای بسیار بخرج می‌رسانید. هر كسی كه تاریخچه‌ی یك شاعری را می‌نوشت كتابش را بچاپ می‌رسانید ، یك پولی هم بخود او می‌داد. برخی دیوانها كه نسخه‌اش در ایران نیست پول می‌فرستاد كه عكس آنها را بردارند و بایران بفرستند.

چنانكه گفتم : این كار زیان و بدبختی را بیشتر می‌گردانید. زیرا آن شاعران در زمانهای زبونی و بیچارگی ایران زیسته و گذشته از آنكه بیشترشان خود پست و بدخوی بوده‌اند ، همه‌ی پستیها و گمراهیهای آن زمان را در شعرهای خود گنجانیده‌اند ، و رواج دادن بكتابهای آنها ، جز مردم را به پستنهادی و زبونی راندن نمی‌باشد (چنانكه ما از این زمینه جداگانه سخن خواهیم راند).
اینها را می‌كردند و یك نام «ادبیات» هم بروی آنها می‌گزاردند ، و ما چون بسخنانی در این باره برخاسته گفتارهایی نوشتیم ، بهیاهو پرداختند و چنین گفتند : «شما با ادبیات دشمنی می‌كنید». ما بگفته‌های خود دلیل می‌آوردیم و آنان تنها باین بهانه بس می‌كردند. ما ناگزیر شدیم بپرسیم : «ادبیات چیست؟..». این پرسش بسیار سودمند افتاد و همه‌ی آوازها بریده گردید. زیرا دانستم از این كلمه نیز تنها لفظش را می‌شناخته‌اند ، و معنای روشنی از آن در دلهاشان نبوده است. كنون كه هشت سال از آن زمان می‌گذرد بارها این پرسش را تكرار كرده‌ایم و پاسخی نشنیده‌ایم.
(پرچم روزانه شماره‌های74 و 75)

[1] : محمدعلی‌ فروغی نخست‌وزیر و علی‌اصغر حکمت وزیر فرهنگ.
🔶 زندگانی من
🔸 29ـ آغاز رنجش با خیابانی (تکه‌ی یک از سه)

چون سال 1297 فرارسید در آغازهای بهار همچنان گرسنگی و بیماری درمیان می‌بود. سپس گرفتاری دیگری آغاز یافت ، و آن اینکه عثمانیان رو به آذربایجان آوردند. روسیان که اینجا را تهی گزارده بودند آنان خواستند پر کنند. یک دسته از سپاه ایشان بر سر ارومی و سلماس رفت که با آسوریان جنگ کند و دسته‌ی دیگر یکسره به تبریز آمد. اینان بدمکراتها بدبین می‌بودند و از روز نخست بدبینی و دشمنی نشان دادند.

خیابانی و نوبری چاره را در خاموشی و کناره‌گیری دیدند. ولی بدخواهان ایشان که فرصت یافته به عثمانیان پیوسته بودند خاموش ننشستند و اینبود یک ماه کمابیش نگذشت که عثمانیان خیابانی و نوبری را با حاجی‌محمدعلی بادامچی دستگیر گردانیده از تبریز بیرون فرستادند.

از این پیشامد نیروی دمکراتها از میان رفت. عثمانیان هر کجا می‌رسیدند «اتحاد اسلام» پدید می‌آوردند. دولت عثمانی که افزاری در دست آلمان می‌بود او نیز بنوبت خود اسلام را افزار گردانیده بود. در تبریز هم کسان بسیاری را خواندند و حزبی پدید آوردند. بسیاری از آشنایان من ، از جمله آقامیرزاعلی هیئت ، در آن حزب جا گرفتند. ولی من کناره جستم. روزی نیز مرا با دیگران خوانده بودند. رفتیم و سخنانی شنیدیم و پاسخی نگفته برخاستیم.

شنیدنی بود که کسانی از همان هُکماوار بنزد عثمانیان رفته جاسوسی مرا کرده بودند که از همراهان خیابانیست. من چون این را شنیدم بهتر دانستم خانه‌مان را از آن کوی بیرون آورم و چون مادرم نمی‌بود که جلو گیرد خانه‌ای در لیلاوا که از بهترین کویهای تبریز است اجاره کرده از هُکماوار بیرون آمدیم.

عثمانیان امیدمند می‌بودند که در آذربایجان خواهند بود. اینبود رشته‌ی کارها را بدست گرفته بکوششهای دیگری هم پرداختند. از جمله میرزاتقیخان که یکی از رازداران خیابانی می‌بود و این زمان به عثمانیان پیوسته مُنشیِ یوسف‌ضیاء ، نماینده‌ی سیاسی ایشان ، شده بود روزنامه‌ای بزبان ترکی بنام «آذرآبادگان» بنیاد گزاشت که از شماره‌ی نخست آن از ترک بودن آذربایجانیان و اینکه آذربایجان از نخست سرزمین ترکان بوده سخن راند.

ولی با همه‌ی اینها ، چون جنگ جهانگیر (1) با شکست آلمان و همدستان او پایان پذیرفت و گفتگوی آشتی آغاز یافت در مهرماه آنان نیز تبریز را رها کرده بیرون رفتند. «اتحاد اسلام» که پیاپی «بیانیه»ها بیرون می‌داد نیز نابود شد.

پس از رفتن ایشان مکرم‌الملک نامی از اعیانزادگان تبریز «نایب‌الایاله» شد ، و این مرد از دشمنان آزادی می‌بود و پی آزار آزادیخواهان می‌گشت. ولی در بیرون[=ظاهر] آدمکشیهای خیابانی و نوبری و دیگر کارهای ایشان را بهانه می‌گرفت. همچنان کارهای بد برخی از دمکراتها را به رخ ما می‌کشید.

در این هنگام آقاسیدجلیل اردبیلی که از پیشگامان آزادیخواهان تهران بوده و این زمان از استانبول بازمی‌گشت به تبریز آمد. من با او و با کسانی از شناختگان دمکراتها باهم نشسته چنین نهادیم که بکار پرداخته برخی کسانی را که در زمان نیرومندی دمکراتها بآزار مردم برخاسته و یا در هنگام بودن عثمانیان دورویی نموده و بآنان پیوسته‌اند بیرون گردانیم و بدینسان دسته‌ی دمکراتها را پیراسته زبان خرده‌گیران را ببندیم. آقاسیدجلیل و دیگران بهتر می‌دانستند که در این کار پیشگام من باشم. زیرا که در گذشته بکاری برنخاسته در نزد بدخواهان نیز نیکنام می‌بودم.


پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ جنگ جهانی یکم (1914 ـ 1918)