«ما كه نخواهیم توانست در برابر دیگران با قوه و قدرت عرض اندام كنیم. برای ما یك راه باز است ، و آن اینكه ادبیات و تمدن قدیم خودمان را بگوش دنیا برسانیم و جلب احترام برای خود كنیم. در اروپا ما را با سعدی و حافظ و خیام و فردوسی میشناسند. باید ما نیز هرچه میتوانیم باینها اهمیت دهیم».
اینها سخنانی بوده كه پرفسور صدیق بیست و چند سال پیش هنگامی كه از اروپا بازمیگشت در تبریز در سالن دبیرستان دولتی بزبان آورده و چنین گفته بود : «بهمین جهت من در اروپا با پرفسور براون همدست میبودم و بنشر ادبیات ایران میكوشیدیم». یك بار هم من این سخن را از زبان فروغی شنیدم.
(در پیرامون «ادبیات» ، نشست یکم)
اینها سخنانی بوده كه پرفسور صدیق بیست و چند سال پیش هنگامی كه از اروپا بازمیگشت در تبریز در سالن دبیرستان دولتی بزبان آورده و چنین گفته بود : «بهمین جهت من در اروپا با پرفسور براون همدست میبودم و بنشر ادبیات ایران میكوشیدیم». یك بار هم من این سخن را از زبان فروغی شنیدم.
(در پیرامون «ادبیات» ، نشست یکم)
🔶 زندگانی من
🔸 30ـ چگونه بعدلیه رفتم (تکهی دو از دو)
در همان روزها کسانی از هواداران خیابانی میهمانیها میدادند و مرا میخواندند و خواستشان برداشتن رنجش از میان میبود. از کسانی که در این میانجیگریها پا درمیان میداشت اسدآقاخان میبود. این جوان که در جنگهای مشروطه یکی از گُردان گردیده و در جنگ روس دلیریهای بنام کرده و با دیگران به استامبول رفته و این زمان به تبریز بازگشته و درمیان دمکراتها میبود با من دوستی بسیار نزدیک میداشت و چون از هواداران خیابانی میبود میکوشید رنجش مرا از میان بَرَد و در میهمانیها او نیز میبود.
شبی را شادروان آقامیرآقا رابط که مرد ساده و نیکی میبود میهمانی باشکوهی داده بود. آن شب پس از شام تا پس از نیمه شب نشستیم و شوخیهایی نیز بمیان آمد ، یکی از شوخیها که رفت این بود که حاجیناظم نامی که اکنون در تبریز زنده است یکی از همراهان خیابانی میبوده و ما یکی از ایرادها همراهی او را میشمردیم. این مرد در زمان صمدخان خود را باو بسته بسیاهکاریهایی برخاسته بود. از اینرو کمیتهی دمکرات او را یکی از کشتنیها میشناخت و در روزنامهی تجدد نامش را وارونه مینوشتند و بارها برای کشتنش رفته بودند. ولی او زیرکی نموده خود را نگه داشته بود. چون با سلطانزاده آشنایی میداشت روزی مرا بخانهی خود خوانده بود. رفتیم دیدم در یک اتاقی زندگی میکند و چند تن تفنگچی در پیرامون خود گمارده. سگی بزرگ در حیاط رها کرده. خود نیز تفنگی در پهلویش گزارده. ما را خوانده بود که در نزد خیابانی و نوبری میانجی باشیم که از کشتن او درگذرند. ما نیز چون بیرون آمدیم من بدستیاری فیوضات پیامی بشادروان خیابانی فرستادم. به هر حال او را نکشتند و او این زمان یکی از همراهان خیابانی گردیده بود و بماها زباندرازی میکرد.
آن شب نیز سخنانی میگفت و شوخیهایی میکرد. از جمله به خیابانی گفت : «آقا شیخ ، من آن باغچهای که میدارم گفتهام دری از آن به خیابان باز کنند که آنجا را «باغ ملت» گردانم. خودم نیز یک صندلی پهلوی در گزارده برویش خواهم نشست که اگر مستبدی (بدخواه مشروطه) خواست بدرون بیاید بسینهاش بزنم و بگویم : اینجا جای تو نیست». من گفتم : «آقای حاجیناظم ، کار خوبیست. ولی باید صندلی خودتان را از بیرون در بگزارید». او نفهمید. ولی خیابانی و دیگران خندیدند.
با این میانجیگریهای نیکخواهان ، برخی از یاران خیابانی کینهی ما را در دل میداشتند. از جمله فیوضات که هم رئیس مدرسهی متوسطه و هم دستیار رئیس فرهنگ میبود رفتار دشمنانه آغاز کرده بود. من دیدم با آنحال باید از رفتن بمدرسه خودداری کنم. رئیس فرهنگ دکتر صحتالسلطنه مردی بسیار مهربان و نیکوکار و خود از دوستان من میبود. ولی نیکی و مهربانی او در این هنگام کاری از پیش نتوانستی برد. چون بیکاریهای تابستان پایان مییافت من بر آن شدم که چون درسها آغاز یابد کنارهجویی نویسم و دیگر نروم. ولی در اندیشه میبودم که به چه کار دیگری پردازم.
در همان روزها آقای رکنالملک (1) که «رئیس استیناف آذربایجان» شده بود به تبریز رسید و چون بخانهی مصدقالملک «مدعیالعموم استیناف» (2) درآمده بود من نیز بدیدنش رفتم. میزبان مرا بناهار نگه داشت و سر ناهار مرا به رکنالملک میشناسانید که «از سران حزبست. خود نیز عربی را خوب میداند و فقه خوانده ...». از اینگونه ستایشها میکرد. رکنالملک گفت : «پس بهتر است بعدلیه بیایند». من گفتم : «راستست من فقه خواندهام. ولی قانون نمیدانم که بعدلیه توانم آمد». گفت : «قانون را ما نیز نمیدانستیم خواندیم و دانستیم». چون چنان میدانستم که از راه «تعارف» است دیگر پاسخ ندادم و در شگفت شدم که دیدم دو روز دیگر پاکتی از عدلیه آوردند که چون باز کردم دیدم «ابلاغ عضویت من در عدلیه» است.
میخواستم نپذیرم. ولی طلیعه و دیگر آشنایانم که در عدلیه میبودند مرا واداشتند که پذیرفتم و از روز سهشنبه 24 شهریور 1298 بعدلیه رفتم. این پیشامد مرا از برخورد با فیوضات و دیگران بازداشت. ولی کینهی آنان را فزونتر گردانید.
پابرگیها :
1ـ آقای صدر ، رییس شعبهي دیوان کشور.
2ـ مصدق جهانشاهی که وکیل مجلس شده بود.
🔸 30ـ چگونه بعدلیه رفتم (تکهی دو از دو)
در همان روزها کسانی از هواداران خیابانی میهمانیها میدادند و مرا میخواندند و خواستشان برداشتن رنجش از میان میبود. از کسانی که در این میانجیگریها پا درمیان میداشت اسدآقاخان میبود. این جوان که در جنگهای مشروطه یکی از گُردان گردیده و در جنگ روس دلیریهای بنام کرده و با دیگران به استامبول رفته و این زمان به تبریز بازگشته و درمیان دمکراتها میبود با من دوستی بسیار نزدیک میداشت و چون از هواداران خیابانی میبود میکوشید رنجش مرا از میان بَرَد و در میهمانیها او نیز میبود.
شبی را شادروان آقامیرآقا رابط که مرد ساده و نیکی میبود میهمانی باشکوهی داده بود. آن شب پس از شام تا پس از نیمه شب نشستیم و شوخیهایی نیز بمیان آمد ، یکی از شوخیها که رفت این بود که حاجیناظم نامی که اکنون در تبریز زنده است یکی از همراهان خیابانی میبوده و ما یکی از ایرادها همراهی او را میشمردیم. این مرد در زمان صمدخان خود را باو بسته بسیاهکاریهایی برخاسته بود. از اینرو کمیتهی دمکرات او را یکی از کشتنیها میشناخت و در روزنامهی تجدد نامش را وارونه مینوشتند و بارها برای کشتنش رفته بودند. ولی او زیرکی نموده خود را نگه داشته بود. چون با سلطانزاده آشنایی میداشت روزی مرا بخانهی خود خوانده بود. رفتیم دیدم در یک اتاقی زندگی میکند و چند تن تفنگچی در پیرامون خود گمارده. سگی بزرگ در حیاط رها کرده. خود نیز تفنگی در پهلویش گزارده. ما را خوانده بود که در نزد خیابانی و نوبری میانجی باشیم که از کشتن او درگذرند. ما نیز چون بیرون آمدیم من بدستیاری فیوضات پیامی بشادروان خیابانی فرستادم. به هر حال او را نکشتند و او این زمان یکی از همراهان خیابانی گردیده بود و بماها زباندرازی میکرد.
آن شب نیز سخنانی میگفت و شوخیهایی میکرد. از جمله به خیابانی گفت : «آقا شیخ ، من آن باغچهای که میدارم گفتهام دری از آن به خیابان باز کنند که آنجا را «باغ ملت» گردانم. خودم نیز یک صندلی پهلوی در گزارده برویش خواهم نشست که اگر مستبدی (بدخواه مشروطه) خواست بدرون بیاید بسینهاش بزنم و بگویم : اینجا جای تو نیست». من گفتم : «آقای حاجیناظم ، کار خوبیست. ولی باید صندلی خودتان را از بیرون در بگزارید». او نفهمید. ولی خیابانی و دیگران خندیدند.
با این میانجیگریهای نیکخواهان ، برخی از یاران خیابانی کینهی ما را در دل میداشتند. از جمله فیوضات که هم رئیس مدرسهی متوسطه و هم دستیار رئیس فرهنگ میبود رفتار دشمنانه آغاز کرده بود. من دیدم با آنحال باید از رفتن بمدرسه خودداری کنم. رئیس فرهنگ دکتر صحتالسلطنه مردی بسیار مهربان و نیکوکار و خود از دوستان من میبود. ولی نیکی و مهربانی او در این هنگام کاری از پیش نتوانستی برد. چون بیکاریهای تابستان پایان مییافت من بر آن شدم که چون درسها آغاز یابد کنارهجویی نویسم و دیگر نروم. ولی در اندیشه میبودم که به چه کار دیگری پردازم.
در همان روزها آقای رکنالملک (1) که «رئیس استیناف آذربایجان» شده بود به تبریز رسید و چون بخانهی مصدقالملک «مدعیالعموم استیناف» (2) درآمده بود من نیز بدیدنش رفتم. میزبان مرا بناهار نگه داشت و سر ناهار مرا به رکنالملک میشناسانید که «از سران حزبست. خود نیز عربی را خوب میداند و فقه خوانده ...». از اینگونه ستایشها میکرد. رکنالملک گفت : «پس بهتر است بعدلیه بیایند». من گفتم : «راستست من فقه خواندهام. ولی قانون نمیدانم که بعدلیه توانم آمد». گفت : «قانون را ما نیز نمیدانستیم خواندیم و دانستیم». چون چنان میدانستم که از راه «تعارف» است دیگر پاسخ ندادم و در شگفت شدم که دیدم دو روز دیگر پاکتی از عدلیه آوردند که چون باز کردم دیدم «ابلاغ عضویت من در عدلیه» است.
میخواستم نپذیرم. ولی طلیعه و دیگر آشنایانم که در عدلیه میبودند مرا واداشتند که پذیرفتم و از روز سهشنبه 24 شهریور 1298 بعدلیه رفتم. این پیشامد مرا از برخورد با فیوضات و دیگران بازداشت. ولی کینهی آنان را فزونتر گردانید.
پابرگیها :
1ـ آقای صدر ، رییس شعبهي دیوان کشور.
2ـ مصدق جهانشاهی که وکیل مجلس شده بود.
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 208
🔸 کلمههایی که میخواهیم
5) سپهر
یکی از کلمههایی که در شعرها بسیار بکار رفته ولی معنای روشنی از آن خواسته نشده کلمهی «سپهر» است. این را گاهی بمعنی چرخ و گاهی بمعنی آسمان و گاهی بیک معنی دیگری بکار بردهاند. در جایی که هر یکی از اینها خود نام داشته است.
ما آنچه دربارهی این کلمه درست میدانیم آنست که این را بمعنی «طبیعت» بکار بریم. زیرا کلمهی طبیعت گذشته از آنکه بفارسی بیگانه است در جدا کردن کلمههایی از آن نیز دشواریهایی هست.
اینست نیاز بسیار بیک کلمهی فارسی درمیانست و این کلمه خود فارسی و بِهمان معنی است و تنها بکار بردن و شناخته گردانیدن دربایست است که میباید آن را ما بگردن گیریم.
میباید دانست طبیعت بدو معنی بکار میرود : یکی معنی بزرگ خود که این جهان و دستگاه آن باشد. دیگری بمعنی خاصیت : مثلاً میگویند : «طبیعت فلان چیز اینست» ما سپهر را بآن معنی نخست خواهیم آورد. برای معنی دوم خواهش میکنم کسانی که یک نام فارسی میشناسند یادآوری کنند و این خواهش را بیش از همه از آقای عمادی میکنیم که آگاهی فراوان در این زمینهها میدارند.
🔸 کلمههایی که میخواهیم
5) سپهر
یکی از کلمههایی که در شعرها بسیار بکار رفته ولی معنای روشنی از آن خواسته نشده کلمهی «سپهر» است. این را گاهی بمعنی چرخ و گاهی بمعنی آسمان و گاهی بیک معنی دیگری بکار بردهاند. در جایی که هر یکی از اینها خود نام داشته است.
ما آنچه دربارهی این کلمه درست میدانیم آنست که این را بمعنی «طبیعت» بکار بریم. زیرا کلمهی طبیعت گذشته از آنکه بفارسی بیگانه است در جدا کردن کلمههایی از آن نیز دشواریهایی هست.
اینست نیاز بسیار بیک کلمهی فارسی درمیانست و این کلمه خود فارسی و بِهمان معنی است و تنها بکار بردن و شناخته گردانیدن دربایست است که میباید آن را ما بگردن گیریم.
میباید دانست طبیعت بدو معنی بکار میرود : یکی معنی بزرگ خود که این جهان و دستگاه آن باشد. دیگری بمعنی خاصیت : مثلاً میگویند : «طبیعت فلان چیز اینست» ما سپهر را بآن معنی نخست خواهیم آورد. برای معنی دوم خواهش میکنم کسانی که یک نام فارسی میشناسند یادآوری کنند و این خواهش را بیش از همه از آقای عمادی میکنیم که آگاهی فراوان در این زمینهها میدارند.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی یازدهم)
🔶 بیهودهگویان را بخود بازگزارید
(بخش 3 از 3)
در همان زمینهی شعر ما صدها كس را توانیم شمرد ، كه در نتیجهی خواندن گفتارهای پیمان و پرچم از شاعری پشیمان شده آن را ترك گفتهاند و آنچه سروده بودند از میان بردهاند.
شیراز كه مركز شعر دوستی ایرانست ما كسان بسیاری را داریم كه با گفتههای پیمان همداستان میباشند چنانكه در چند روز پیش پاسخی را كه آقای غیاثی بیك گفتارنویس تهرانی داده بود در پرچم بچاپ رسانیدیم.
آن آقای آگاه كه نامش را بردیم یكی از شاعران بودهاند و با اینحال بتازگی نامهای بیکی از دوستان خود در تهران (آقای محمدكریم فرهنگ) نوشته و از شاعری بیزاری نموده و برای آنكه خوانندگان چگونگی را بدانند كه اثر حقایق چیست و كسانی از روی چه بینش و آگاهی با این گفتهها همراهی مینمایند بهتر میدانیم آن نامه را در این شماره بچاپ رسانیم. همین نامه و مانند آن ، پاسخ نیكی بآن سخنان زشت و پوچیست كه برخی نافهمان مینویسند.
نامهی آقای آگاه
دوست گرامی آقای فرهنگ
میخواهم نامه را بگله از شما بیآغازم ، خواهید گفت چرا چه كردهام كه جای گله باز باشد؟ میگویم گلهام اینست كه شما از هشت سال باز با نوشتههای آقای كسروی سروكار داشته و مرا بیبهره گزاردهای در صورتی كه میتوانستید با فرستادن یك دوره از نوشتههای ایشان از این شاهراه آگاهم نمایی كه زودتر ، از این دام پندار و انگارهای شاعری آسوده شده باشم. راستی راستی وقتی كه آدم كلاه را قاضی میكند و وضع پیش از دیدن نوشتههای پیمان [را] با وضع پس از دیدن آن مقایسه میكند میبیند كه زیر بار خرافات نزدیك بهلاكت بود و اكنون كه رها گردیده خود را آسوده و سبكبار میبیند. شاید بفرمایید چرا در وهلهی اول كه مهنامه را خواندی این اعتراف را نكردی. میگویم نمیخواستم نسنجیده اعترافی كنم كه بعد پشیمان شوم و راهی نداشته باشم. باور بفرمایید كه [كتاب] «راه رستگاری» را بیش از سه بار آن هم بدقت و شمارههای پرچم را برخی دو بار و برخی را بیشتر از آغاز تا انجام خواندم و در نوشتههای آن باریك شدم و دیدم راهی جز قبول كردن گفتار این پاكمرد نیست و باید با كمال خوشرویی و با پیشانی باز بگفتههایش گردن گزاریم چنانكه همین كار را كردم و چند روز پیش دفتر اشعار خود را كه گمان میكردم بزرگترین سرمایهی دنیوی و اخروی من خواهد بود جلو گزاردم و كلیهی اشعاری كه از سبوی پندار و انگار تراویده بود قلم بركشیدم و یكی از آشنایان از این كارم ملامت نمود باو گفتم دلایلی خردپذیر مرا وادار باین كار كرده اگر برهان نیرومندی داری كه مرا از این اراده بازدارد بگو تا بدانم. در پاسخ من پرت و پلاهای زیادی گفت كه ارزش نوشتن ندارد و برای نمونه یكی از آنها را با جوابی كه باو دادم مینویسم و آن این بود كه گفت اقلاً یك یادبودی هست كه از آدمی میماند گفتم هر یادبودی كه خوب نیست از آدمی بازماند یادبودی كه باعث گمراهی مردم است نماندنش اولی است و این بآن میماند که کسی برای اینکه یادبودی از او بازماند در رهگذر مردم چاهی حفر كند و یا آثاری كه نشانهی زشتی اخلاق و پستی كردارش است بجای گزارد. بسیار بیخردیست افعالی را كه اگرهم خدا نكرده از آدمی سر زند باید پنهان ماند و از تكرارش دوری كند و توبه نماید ، بدون اینكه مرتكب شده باشد بخود بندد و بصورت شعر درآورد و بیادگار گزارد. مثل اینست كه كسی دزدی نكرده باشد ولی با نظم یا نثر دزدیهایی كه در مخیله درست میكند برشتهی نوشتن بیاورد و چون درست نگاه كنیم اعمال و افعالی كه بعضی از شعرا بخود نسبت دادهاند عیناً مثل همین است که کسی دزدی نکرده باشد و نسبت دزدی بخود بدهد و اقرار نماید و الا نمیتوان گفت همهی شعرا شاهدباز و بادهخوار بودهاند بلكه برای پیدا كردن مضمون خود را باین خواریها انداختهاند و چون سخنم باینجا رسید از من خواست كه «راه رستگاری» را باو بدهم بخواند و من یک جلد «راه رستگاری» كه داشتم باو بخشیدم که بخواند.
16/2/21 «آگاه»
(پرچم روزانه شمارههای100 و 101)
(تکهی یازدهم)
🔶 بیهودهگویان را بخود بازگزارید
(بخش 3 از 3)
در همان زمینهی شعر ما صدها كس را توانیم شمرد ، كه در نتیجهی خواندن گفتارهای پیمان و پرچم از شاعری پشیمان شده آن را ترك گفتهاند و آنچه سروده بودند از میان بردهاند.
شیراز كه مركز شعر دوستی ایرانست ما كسان بسیاری را داریم كه با گفتههای پیمان همداستان میباشند چنانكه در چند روز پیش پاسخی را كه آقای غیاثی بیك گفتارنویس تهرانی داده بود در پرچم بچاپ رسانیدیم.
آن آقای آگاه كه نامش را بردیم یكی از شاعران بودهاند و با اینحال بتازگی نامهای بیکی از دوستان خود در تهران (آقای محمدكریم فرهنگ) نوشته و از شاعری بیزاری نموده و برای آنكه خوانندگان چگونگی را بدانند كه اثر حقایق چیست و كسانی از روی چه بینش و آگاهی با این گفتهها همراهی مینمایند بهتر میدانیم آن نامه را در این شماره بچاپ رسانیم. همین نامه و مانند آن ، پاسخ نیكی بآن سخنان زشت و پوچیست كه برخی نافهمان مینویسند.
نامهی آقای آگاه
دوست گرامی آقای فرهنگ
میخواهم نامه را بگله از شما بیآغازم ، خواهید گفت چرا چه كردهام كه جای گله باز باشد؟ میگویم گلهام اینست كه شما از هشت سال باز با نوشتههای آقای كسروی سروكار داشته و مرا بیبهره گزاردهای در صورتی كه میتوانستید با فرستادن یك دوره از نوشتههای ایشان از این شاهراه آگاهم نمایی كه زودتر ، از این دام پندار و انگارهای شاعری آسوده شده باشم. راستی راستی وقتی كه آدم كلاه را قاضی میكند و وضع پیش از دیدن نوشتههای پیمان [را] با وضع پس از دیدن آن مقایسه میكند میبیند كه زیر بار خرافات نزدیك بهلاكت بود و اكنون كه رها گردیده خود را آسوده و سبكبار میبیند. شاید بفرمایید چرا در وهلهی اول كه مهنامه را خواندی این اعتراف را نكردی. میگویم نمیخواستم نسنجیده اعترافی كنم كه بعد پشیمان شوم و راهی نداشته باشم. باور بفرمایید كه [كتاب] «راه رستگاری» را بیش از سه بار آن هم بدقت و شمارههای پرچم را برخی دو بار و برخی را بیشتر از آغاز تا انجام خواندم و در نوشتههای آن باریك شدم و دیدم راهی جز قبول كردن گفتار این پاكمرد نیست و باید با كمال خوشرویی و با پیشانی باز بگفتههایش گردن گزاریم چنانكه همین كار را كردم و چند روز پیش دفتر اشعار خود را كه گمان میكردم بزرگترین سرمایهی دنیوی و اخروی من خواهد بود جلو گزاردم و كلیهی اشعاری كه از سبوی پندار و انگار تراویده بود قلم بركشیدم و یكی از آشنایان از این كارم ملامت نمود باو گفتم دلایلی خردپذیر مرا وادار باین كار كرده اگر برهان نیرومندی داری كه مرا از این اراده بازدارد بگو تا بدانم. در پاسخ من پرت و پلاهای زیادی گفت كه ارزش نوشتن ندارد و برای نمونه یكی از آنها را با جوابی كه باو دادم مینویسم و آن این بود كه گفت اقلاً یك یادبودی هست كه از آدمی میماند گفتم هر یادبودی كه خوب نیست از آدمی بازماند یادبودی كه باعث گمراهی مردم است نماندنش اولی است و این بآن میماند که کسی برای اینکه یادبودی از او بازماند در رهگذر مردم چاهی حفر كند و یا آثاری كه نشانهی زشتی اخلاق و پستی كردارش است بجای گزارد. بسیار بیخردیست افعالی را كه اگرهم خدا نكرده از آدمی سر زند باید پنهان ماند و از تكرارش دوری كند و توبه نماید ، بدون اینكه مرتكب شده باشد بخود بندد و بصورت شعر درآورد و بیادگار گزارد. مثل اینست كه كسی دزدی نكرده باشد ولی با نظم یا نثر دزدیهایی كه در مخیله درست میكند برشتهی نوشتن بیاورد و چون درست نگاه كنیم اعمال و افعالی كه بعضی از شعرا بخود نسبت دادهاند عیناً مثل همین است که کسی دزدی نکرده باشد و نسبت دزدی بخود بدهد و اقرار نماید و الا نمیتوان گفت همهی شعرا شاهدباز و بادهخوار بودهاند بلكه برای پیدا كردن مضمون خود را باین خواریها انداختهاند و چون سخنم باینجا رسید از من خواست كه «راه رستگاری» را باو بدهم بخواند و من یک جلد «راه رستگاری» كه داشتم باو بخشیدم که بخواند.
16/2/21 «آگاه»
(پرچم روزانه شمارههای100 و 101)
🔶 زندگانی من
🔸 31ـ چگونه رنجیدگی بدشمنی انجامید (تکهی یک از دو)
با این رنجیدگیها میگذشت و من بر آن میبودم که تا توانم خود را بکنار گیرم. افسوس که نتوانستم و رنجیدگیها بدشمنی انجامید. چگونگی آنکه در همان روزها گفتگوی برگزیده شدن «کمیتهی ایالتی» بمیان آمده و از همهی شهرهای آذربایجان نمایندگان خواسته شده بود. خیابانی و یارانش میخواستند از یکسو با این کار زبان خردهگیران را بندند و از یکسو چنان کنند که جز خودشان برگزیده نشوند. دستهی دمکرات آذربایجان که این زمان نیروی بسیار میداشت خیابانی میخواست خودش آن را تنها بدست گیرد.
به هر حال یک روز آدینه نشست بسیار بزرگی در حیاط تجدد برپا گردید. من نیز از نمایندگان میبودم که میبایست در آنجا باشم. چند صد تن فراهم آمده مینشستیم و میبایست نشست در چهار بغروب مانده گشاده گردد و گفتگو آغاز یابد. ولی خیابانی و همراهانش در حیاط دیگر در بالاخانه نشسته بمیان ما نمیآمدند. در این میان دیده میشد زیردستان خیابانی (که برخی هم تپانچه بکمر میداشتند) درمیان ردههای باشندگان میگردند و بگوشها سخنانی میگویند. من پرسیدم چه رخ داده؟!. پاسخی نگفتند. ولی دانسته شد برخی از همچشمان خیابانی (که یکی از ایشان هیئت میبود) از رنجیدگی دمکراتها از خیابانی فرصت یافته گروهی را بسوی خود کشیدهاند ، و خیابانی که این را دانسته خشمناک گردیده و اینست پایین نمیآید و نشست را نمیگشاید و زیردستان او پیامهای بیمآمیز باین و آن میآورند.
همه از این رفتار آزرده گردیدیم. یک ساعت بغروب خیابانی با یارانش آمدند. نخست خود او برخاسته گفتار کوتاهی راند و فرونشست. پس ازو آقامیرآقا «رابط کمیته» جملههای کوتاهی را بنام گزارش دو ساله بزبان راند. سپس فیوضات برخاسته بگفتار تندی پرداخت و بکسانی که «دشمنان دمکراسی» مینامید و نمیگفت کیانند دشنامها شمرد و بیمها داد ، و پس از اینها پیشنهاد کرد که نشست چند آدینه پی هم برپا گردد و سخنرانیها در پیرامون «مرام مقدس دمکراسی» رود و پس از آنها باشد که کمیتهی تازه برگزیده شود.
چون گفتار او بپایان آمد من جای نشستن ندیده با دو تن از یاران خود ، سلطانزاده و خازنزاده ، برخاستیم. کسان بسیاری پیروی از ما کرده برخاستند ، و چون بیرون آمدیم در همان کوچه گرد ما را گرفته و بگله پرداخته چنین گفتند : «تا کی باید بشکیبیم؟!. آن یاوهگوییهای فیوضات بهر چه بود؟!. چرا پاسخش را ندهیم؟!. شما پیش افتید ما همه با شماییم ...». این را گفته خواستار شدند که بخانهی نزدیکی رفته بگفتگو پردازیم. نمیدانم بخانهی که رفتیم. ولی چون نشستیم من چنین گفتم : «دکتر را که مرد سالمند و آبرومندیست به پیشوایی برگزینید. من نیز با شمایم آنچه توانم همراهی خواهم کرد».
این پیشنهاد را پذیرفتند و از همانجا دمکراتها به دو دسته شدند : یکی دستهی خیابانی دیگری دستهی ما (که بنام تنقیدیون میخواندند). ما نیز خانهای گرفتیم و بکوشش پرداختیم. از کسانی که با ما میبودند و اکنون میباشند نامهای آقایان سلطانزاده و خازنزاده و میرزاعلیاکبر حریری و سید محمد شفیعزاده و معینلشکر و رسولی و رضوانی را بیاد میدارم. بسیاری از سران دمکرات نیمهنهانی با ما همراهی نشان میدادند. روزنامهی تجدد که با خامهی همان میرزاتقیخان نوشته میشد از ما بد مینوشت و ما نیز ایرادهایی را که بخیابانی و همراهانش گرفته بودیم نوشته میپراکندیم. سخن دراز است و بکوتاهیش میکوشم. در آن روزها از یکسو پیامهای بیمآمیز بنام «کمیته» بمن فرستاده میشد. از جمله روزی آقای میرزاعلیاصغر سرتیبزاده پیامی آورد و پاسخی گرفت. از یکسو نیز کسانی بمیانجیگری میکوشیدند.
🔸 31ـ چگونه رنجیدگی بدشمنی انجامید (تکهی یک از دو)
با این رنجیدگیها میگذشت و من بر آن میبودم که تا توانم خود را بکنار گیرم. افسوس که نتوانستم و رنجیدگیها بدشمنی انجامید. چگونگی آنکه در همان روزها گفتگوی برگزیده شدن «کمیتهی ایالتی» بمیان آمده و از همهی شهرهای آذربایجان نمایندگان خواسته شده بود. خیابانی و یارانش میخواستند از یکسو با این کار زبان خردهگیران را بندند و از یکسو چنان کنند که جز خودشان برگزیده نشوند. دستهی دمکرات آذربایجان که این زمان نیروی بسیار میداشت خیابانی میخواست خودش آن را تنها بدست گیرد.
به هر حال یک روز آدینه نشست بسیار بزرگی در حیاط تجدد برپا گردید. من نیز از نمایندگان میبودم که میبایست در آنجا باشم. چند صد تن فراهم آمده مینشستیم و میبایست نشست در چهار بغروب مانده گشاده گردد و گفتگو آغاز یابد. ولی خیابانی و همراهانش در حیاط دیگر در بالاخانه نشسته بمیان ما نمیآمدند. در این میان دیده میشد زیردستان خیابانی (که برخی هم تپانچه بکمر میداشتند) درمیان ردههای باشندگان میگردند و بگوشها سخنانی میگویند. من پرسیدم چه رخ داده؟!. پاسخی نگفتند. ولی دانسته شد برخی از همچشمان خیابانی (که یکی از ایشان هیئت میبود) از رنجیدگی دمکراتها از خیابانی فرصت یافته گروهی را بسوی خود کشیدهاند ، و خیابانی که این را دانسته خشمناک گردیده و اینست پایین نمیآید و نشست را نمیگشاید و زیردستان او پیامهای بیمآمیز باین و آن میآورند.
همه از این رفتار آزرده گردیدیم. یک ساعت بغروب خیابانی با یارانش آمدند. نخست خود او برخاسته گفتار کوتاهی راند و فرونشست. پس ازو آقامیرآقا «رابط کمیته» جملههای کوتاهی را بنام گزارش دو ساله بزبان راند. سپس فیوضات برخاسته بگفتار تندی پرداخت و بکسانی که «دشمنان دمکراسی» مینامید و نمیگفت کیانند دشنامها شمرد و بیمها داد ، و پس از اینها پیشنهاد کرد که نشست چند آدینه پی هم برپا گردد و سخنرانیها در پیرامون «مرام مقدس دمکراسی» رود و پس از آنها باشد که کمیتهی تازه برگزیده شود.
چون گفتار او بپایان آمد من جای نشستن ندیده با دو تن از یاران خود ، سلطانزاده و خازنزاده ، برخاستیم. کسان بسیاری پیروی از ما کرده برخاستند ، و چون بیرون آمدیم در همان کوچه گرد ما را گرفته و بگله پرداخته چنین گفتند : «تا کی باید بشکیبیم؟!. آن یاوهگوییهای فیوضات بهر چه بود؟!. چرا پاسخش را ندهیم؟!. شما پیش افتید ما همه با شماییم ...». این را گفته خواستار شدند که بخانهی نزدیکی رفته بگفتگو پردازیم. نمیدانم بخانهی که رفتیم. ولی چون نشستیم من چنین گفتم : «دکتر را که مرد سالمند و آبرومندیست به پیشوایی برگزینید. من نیز با شمایم آنچه توانم همراهی خواهم کرد».
این پیشنهاد را پذیرفتند و از همانجا دمکراتها به دو دسته شدند : یکی دستهی خیابانی دیگری دستهی ما (که بنام تنقیدیون میخواندند). ما نیز خانهای گرفتیم و بکوشش پرداختیم. از کسانی که با ما میبودند و اکنون میباشند نامهای آقایان سلطانزاده و خازنزاده و میرزاعلیاکبر حریری و سید محمد شفیعزاده و معینلشکر و رسولی و رضوانی را بیاد میدارم. بسیاری از سران دمکرات نیمهنهانی با ما همراهی نشان میدادند. روزنامهی تجدد که با خامهی همان میرزاتقیخان نوشته میشد از ما بد مینوشت و ما نیز ایرادهایی را که بخیابانی و همراهانش گرفته بودیم نوشته میپراکندیم. سخن دراز است و بکوتاهیش میکوشم. در آن روزها از یکسو پیامهای بیمآمیز بنام «کمیته» بمن فرستاده میشد. از جمله روزی آقای میرزاعلیاصغر سرتیبزاده پیامی آورد و پاسخی گرفت. از یکسو نیز کسانی بمیانجیگری میکوشیدند.
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 209
🔸 کلمهها و جملههایی که میگویند و معنایش را نمیدانند
«... در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمهها و جملههایی بوده که میگویند و معنایش را نمیدانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامهای را میگرفتید در هر ستونی این کلمه را مییافتید. با کسی سخن میراندند پیاپی آن را میشنیدید «ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها مینوشتند ، و گفتارها میراندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم «تمدن چیست؟!..» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.
تنها اینها نیست. شما میتوانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار میبرند ولی معنای روشنی از آن نمیفهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار میرود بپرسید معنایش چیست؟!. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمههای فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها میآید ، پیشوند «در» که در کلمههای درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار میرود بپرسید به چه معنی است؟!
نیک میدانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده میشمارند و بگمان خود سررشتهی اندیشهها را در دست میدارند ما میگوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا میتوان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟! اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیدهشان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده میپردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.
ما زیان این جملههای پا درهوا و نتیجههای بدی را که از رواج این گونه گفتهها رو نموده روشن خواهیم گردانید وانگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتودهی خود میرسانند ، و چون نادانسته این بدی را میکنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند ...»
🔸 کلمهها و جملههایی که میگویند و معنایش را نمیدانند
«... در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمهها و جملههایی بوده که میگویند و معنایش را نمیدانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامهای را میگرفتید در هر ستونی این کلمه را مییافتید. با کسی سخن میراندند پیاپی آن را میشنیدید «ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها مینوشتند ، و گفتارها میراندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم «تمدن چیست؟!..» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.
تنها اینها نیست. شما میتوانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار میبرند ولی معنای روشنی از آن نمیفهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار میرود بپرسید معنایش چیست؟!. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمههای فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها میآید ، پیشوند «در» که در کلمههای درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار میرود بپرسید به چه معنی است؟!
نیک میدانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده میشمارند و بگمان خود سررشتهی اندیشهها را در دست میدارند ما میگوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا میتوان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟! اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیدهشان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده میپردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.
ما زیان این جملههای پا درهوا و نتیجههای بدی را که از رواج این گونه گفتهها رو نموده روشن خواهیم گردانید وانگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتودهی خود میرسانند ، و چون نادانسته این بدی را میکنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند ...»
✴️ شعر و شاعری
(تکهی دوازدهم)
🔶 در پاسخ روزنامهی آزاد
(بخش 1 از 1)
دیروز یكی از كاركنان دفتر پرچم چنین گفت : یك روزنامهای با سخنان رذیلانه بشما تعرض كرده نمیخواهید بآن پاسخ دهیم؟!.. گفتم چه جای پاسخ دادنست؟!.. كسی كه بسخنان رذیلانه برخاسته همان معرف اوست. شما میخواهید پاسخ دهید و چه كار كنید؟!.. آیا میخواهید او را بشناسانید؟.. همان سخنان رذیلانهی خودش او را بمردم خواهد شناسانید. خواهد نشان داد یك مرد الواطی بیش نیست و سرمایهاش جز زشتگویی نمیباشد.
گفتم این موضوعها كه ما در پرچم عنوان میكنیم بسیار شریفتر از آنست كه بیك دشنامگوی رذلی نیز دخالت دهیم. شما اگر در یك مجلسی بیك موضوع علمی پردازید و خواستتان این باشد كه یك رشته دانستنیهای مهم را بحاضران یاد دهید ، و در این میان یك مرد عامیِ بیادبی بهایهوی پردازد و سخنان زشتی از دهانش بیرون بریزد و بخواهد با این ترتیب در گفتگو دخالت كند آیا شما باو دخالت میدهید؟!.. بیگمانست كه نمیدهید. بیگمانست كه بپاسخ نمیپردازید.
شما باید پاسخ بكسی بدهید كه از راه ادب پیش آید و اگر سخنی دارد بگوید و اگر ایراد دارد بگیرد و شما با دلیل پاسخش گویید.
گفت روزنامهی آزاد نیز «محاكمهی ملی» خواسته كه شما را بگناه توهین بسعدی و حافظ محاكمه كنند. گفتم : ایكاش این مردم آن شایستگی را پیدا كنند كه نیك و بد را محاكمه توانند. ما چنان چیزی را بسیار آرزومندیم. بهتر است خود روزنامهی آزاد پیش بیفتد و این محاكمه را آغاز كند. نخست بگوید ما در كجا و در كدام گفتار نام سعدی یا حافظ را بردهایم؟!. چه سخنی دربارهی آنها نوشتهایم؟!.. آن سخن ما را در روزنامهاش نقل كند.
من نمیدانم اینها اگر گفتارهای پرچم را نمیخوانند پس این گلهها از كجاست؟!.. اگر میخوانند پس چرا تا این اندازه پرتند؟!..
ما در پرچم گفتگو از بیچارگی ایرانیها كرده گفتهایم : این تودهی بیست ملیونی چرا بدینسان خوار و زبونست؟!.. چرا همیشه لگدمالست؟!.. چرا همواره از حوادث شكست خورده بیرون میآید؟!.. این رشته را دنبال كرده و گفتهایم :
مایهی بدبختی ایرانیان اندیشههای پراكندهایست كه در مغزها جا دارد. این اندیشههای پریشان و گمراهست كه ارادهها را سست و خردها را بیكاره میگرداند و مردم را بدینسان درمانده و بدبخت میسازد. سپس دلیل آورده گفتهایم : سرچشمهی همهی كارهای آدمی مغز اوست. مغز است كه بدیگر عضوها فرمان میدهد و آنها را بكار میاندازد. از آنسوی مغز نیز تابع اندیشههاییست كه در آن جا میگیرد. این اندیشههاست كه مغز را اداره میكند.
پس از این مقدمه گفتهایم باعث اینكه ایرانیها بدینسان سستاراده و بیچارهاند سخنان پراكندهی ضد هم میباشد و مثل آورده گفتهایم : در این توده از یكسو سروده میشود : «بجز از كِشته ندروی» ، و از یكسو گفته میشود : «كه بر من و تو در اختیار نگشاده» یا گفته میشود : «گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی». امروز از یكسو ما میخواهیم مردم را بكوشش واداریم و از یكسو كتابها پر است از تعلیمات جبریگری. از یكسو ما میگوییم : باید كوشید و كشور خود را نگه داشت و از یكسو كتابها پر است از اینكه با كوشش بجایی نتوان رسید : «بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست». از یكسو ما میگوییم : باید در اندیشهی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم. از سوی دیگر گوشها پراست با این شعر و مانند آن : «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبُّرد رگی تا نخواهد خدای».
میگوییم : آیا باور كردنیست كه اینهمه سخنان كه بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بیاثر بماند؟!.. آیا باور كردنیست كه سخنانی كه ما بنام میهنپرستی و كوشش مینویسیم اثر خود را بكند ولی اینها نكند؟!..
این كوتاهشدهی مطالبی است كه ما در پرچم در این زمینه نوشتهایم و این یك موضوع بسیار بزرگیست و ما بسیار آرزومندیم كه روزنامهی آزاد و روزنامههای دیگر در این زمینه وارد شوند و اگر ایرادی دارند بنویسند. این یك بحث علمی است و ما دوست داریم هر كس در آن شركت كند و هرچه میفهمد بگوید. ولی از این راه كه بگوید بفلان جمله ایراد دارم. یا فلان مقدمه را نمیپذیرم. محاكمه راهش اینست.
در این گفتههای ما هیچگاه نام سعدی و حافظ برده نشده. آن شعرها كه بعنوان مثل آوردهایم من هیچ نمیدانم از كیست و تفاوتی ندارد كه از سعدی یا از هر كس دیگری باشد. اگر كسانی توقع دارند كه فلان دستور جبریگری یا بَهمان تعلیم غلط چون از سعدی یا حافظ سر زده باید ایراد نگرفت و باید یك تودهی بیست ملیونی را فدای فلان شاعر كرد ، چنین توقعی بسیار بیجاست و ما هم نخواهیم پذیرفت.
(تکهی دوازدهم)
🔶 در پاسخ روزنامهی آزاد
(بخش 1 از 1)
دیروز یكی از كاركنان دفتر پرچم چنین گفت : یك روزنامهای با سخنان رذیلانه بشما تعرض كرده نمیخواهید بآن پاسخ دهیم؟!.. گفتم چه جای پاسخ دادنست؟!.. كسی كه بسخنان رذیلانه برخاسته همان معرف اوست. شما میخواهید پاسخ دهید و چه كار كنید؟!.. آیا میخواهید او را بشناسانید؟.. همان سخنان رذیلانهی خودش او را بمردم خواهد شناسانید. خواهد نشان داد یك مرد الواطی بیش نیست و سرمایهاش جز زشتگویی نمیباشد.
گفتم این موضوعها كه ما در پرچم عنوان میكنیم بسیار شریفتر از آنست كه بیك دشنامگوی رذلی نیز دخالت دهیم. شما اگر در یك مجلسی بیك موضوع علمی پردازید و خواستتان این باشد كه یك رشته دانستنیهای مهم را بحاضران یاد دهید ، و در این میان یك مرد عامیِ بیادبی بهایهوی پردازد و سخنان زشتی از دهانش بیرون بریزد و بخواهد با این ترتیب در گفتگو دخالت كند آیا شما باو دخالت میدهید؟!.. بیگمانست كه نمیدهید. بیگمانست كه بپاسخ نمیپردازید.
شما باید پاسخ بكسی بدهید كه از راه ادب پیش آید و اگر سخنی دارد بگوید و اگر ایراد دارد بگیرد و شما با دلیل پاسخش گویید.
گفت روزنامهی آزاد نیز «محاكمهی ملی» خواسته كه شما را بگناه توهین بسعدی و حافظ محاكمه كنند. گفتم : ایكاش این مردم آن شایستگی را پیدا كنند كه نیك و بد را محاكمه توانند. ما چنان چیزی را بسیار آرزومندیم. بهتر است خود روزنامهی آزاد پیش بیفتد و این محاكمه را آغاز كند. نخست بگوید ما در كجا و در كدام گفتار نام سعدی یا حافظ را بردهایم؟!. چه سخنی دربارهی آنها نوشتهایم؟!.. آن سخن ما را در روزنامهاش نقل كند.
من نمیدانم اینها اگر گفتارهای پرچم را نمیخوانند پس این گلهها از كجاست؟!.. اگر میخوانند پس چرا تا این اندازه پرتند؟!..
ما در پرچم گفتگو از بیچارگی ایرانیها كرده گفتهایم : این تودهی بیست ملیونی چرا بدینسان خوار و زبونست؟!.. چرا همیشه لگدمالست؟!.. چرا همواره از حوادث شكست خورده بیرون میآید؟!.. این رشته را دنبال كرده و گفتهایم :
مایهی بدبختی ایرانیان اندیشههای پراكندهایست كه در مغزها جا دارد. این اندیشههای پریشان و گمراهست كه ارادهها را سست و خردها را بیكاره میگرداند و مردم را بدینسان درمانده و بدبخت میسازد. سپس دلیل آورده گفتهایم : سرچشمهی همهی كارهای آدمی مغز اوست. مغز است كه بدیگر عضوها فرمان میدهد و آنها را بكار میاندازد. از آنسوی مغز نیز تابع اندیشههاییست كه در آن جا میگیرد. این اندیشههاست كه مغز را اداره میكند.
پس از این مقدمه گفتهایم باعث اینكه ایرانیها بدینسان سستاراده و بیچارهاند سخنان پراكندهی ضد هم میباشد و مثل آورده گفتهایم : در این توده از یكسو سروده میشود : «بجز از كِشته ندروی» ، و از یكسو گفته میشود : «كه بر من و تو در اختیار نگشاده» یا گفته میشود : «گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی». امروز از یكسو ما میخواهیم مردم را بكوشش واداریم و از یكسو كتابها پر است از تعلیمات جبریگری. از یكسو ما میگوییم : باید كوشید و كشور خود را نگه داشت و از یكسو كتابها پر است از اینكه با كوشش بجایی نتوان رسید : «بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست». از یكسو ما میگوییم : باید در اندیشهی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم. از سوی دیگر گوشها پراست با این شعر و مانند آن : «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبُّرد رگی تا نخواهد خدای».
میگوییم : آیا باور كردنیست كه اینهمه سخنان كه بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بیاثر بماند؟!.. آیا باور كردنیست كه سخنانی كه ما بنام میهنپرستی و كوشش مینویسیم اثر خود را بكند ولی اینها نكند؟!..
این كوتاهشدهی مطالبی است كه ما در پرچم در این زمینه نوشتهایم و این یك موضوع بسیار بزرگیست و ما بسیار آرزومندیم كه روزنامهی آزاد و روزنامههای دیگر در این زمینه وارد شوند و اگر ایرادی دارند بنویسند. این یك بحث علمی است و ما دوست داریم هر كس در آن شركت كند و هرچه میفهمد بگوید. ولی از این راه كه بگوید بفلان جمله ایراد دارم. یا فلان مقدمه را نمیپذیرم. محاكمه راهش اینست.
در این گفتههای ما هیچگاه نام سعدی و حافظ برده نشده. آن شعرها كه بعنوان مثل آوردهایم من هیچ نمیدانم از كیست و تفاوتی ندارد كه از سعدی یا از هر كس دیگری باشد. اگر كسانی توقع دارند كه فلان دستور جبریگری یا بَهمان تعلیم غلط چون از سعدی یا حافظ سر زده باید ایراد نگرفت و باید یك تودهی بیست ملیونی را فدای فلان شاعر كرد ، چنین توقعی بسیار بیجاست و ما هم نخواهیم پذیرفت.
این پاسخی است كه بروزنامهی آزاد میدهم و آن نیز اگر پاسخی دارد با زبان ساده بنویسد كه باز من خواهم توانست دوباره باین زمینه پردازم. اما سخنان بیادبانهی دیگران پاسخی از ما ندارد و نبایستی داشته باشد.
(پرچم روزانه شمارهی 124)
(پرچم روزانه شمارهی 124)