پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زبان ایرانی - سال هفتم پیمان : 220
🔸 درباره‌ی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکه‌ی پنج از شش)

پنجم : در بسياری از كلمه‌ها معني ريشه‌ی آن بديده گرفته نمی‌شود. مثلاً كلمه‌ی «نگران» از ريشه‌ی «نگريستن» است (نگاه كردن) و خود رويه‌ی سوم از رويه‌های «نام كننده» (1) می‌باشد ، و از اينرو معنی درست آن «كسی كه درميان يك كاری می‌نگرد» است : «نگران ايستاده بود» (ايستاده بود و در آن ميان باينسو و آنسو می‌نگريست) ، ولی اكنون آن را از معنی خود بيرون برده‌اند و در همه جا بمعنی «بيمناك و دل‌ناآسوده» بكار می‌برند : «برادرم سفر كرده ازو بسيار نگرانم». «ديشب نگران خوابيدم و خوابهای آشفته ديدم».

از اينگونه است «خسته» كه از «خستن» می‌آيد و آن بمعنی «زخم اندک رسانيدن» ميباشد ولي اكنون «خسته» را بمعنی «درمانده» و «فرسوده» بكار می‌برند.

نيز از اينگونه است «ارزان» كه از «ارزيدن» می‌آيد. اين نيز رويه‌ی سوم از نام كننده است و برای آنكه معنی درست آن روشن گردد بايد بياد آورد كه ارزيدن چيزی بچيز ديگري با يک ارج داشتن آن دو تواند بود. كسي كه می‌گويد : «اين كتاب بصد ريال ارزد» معنای سخنش آنست كه كتاب با صد ريال در يک ارج است. ولی كلمه‌ی «ارزان» در اين معنی بكار نمی‌رود و شما چون بگوييد : «اين كتاب بصد ريال ارزان است» معنايش آن خواهد بود كه ارج كتاب بيشتر از صد ريال می‌باشد.

يک مثل ديگر : شما كارشناس آورده‌ايد كه ارزش يا بهای يك خانه‌ای را بشما بگويد و او بهای خانه را ده‌هزار دانسته بشما می‌گويد : «اين خانه بده‌هزار ريال ارزد». با اين جمله خواست او دانسته خواهد شد. ولي اگر بجای «ارزد» كلمه‌ی «ارزان» را كه از همان ريشه است بياورد و چنين گويد : «اين خانه بده‌هزار ريال ارزانست» معنی ديگر خواهد بود.

براي روشنی اين سخن بايد دانست كه كالايی كه به یک بهایی خريد يا فروش می‌شود به يكی از سه حال تواند بود :

1) كالا و بها هر دو به یک ارج ـ اين همان «ارزنده» يا «ارزان» است و آن كلمه بايد در اينجا بكار رود.

2) كالا ارجدارتر و بها كمتر ـ اين همانست كه «ارزان» می‌خوانند و خود نادرست می‌باشد.

3) كالا كم‌ارجتر و بها بيشتر ـ اين همانست كه «گران» می‌خوانند (و آن نادرست است).

نيز از اينگونه است كلمه‌ی «بيخود» كه بمعنی «بی‌انگيزه» (يا بيجهت) بكار مي‌برند. ميگويند : «بيخود بداخلاقی می‌كند». در جايی كه معني درست و ريشه‌ای آن «نابهوش و از خود بيرون رفته» می‌باشد : «از بس هراسيده از خود بيرون رفته بود و بيخود سخنانی ميگفت».

يكي ديگر از مثالهای اين نابسامانی «پرستيدن» است. اين ريشه بيكبار سامان خود را از دست داده. معنی خود ريشه نخست «بندگی كردن» ، (خدمت كردن) بوده و «پرستار» به همان معنی بازمانده ، و ما ميتوانيم آن را بيك معني بهتری (كه به یک چيزی پرداختن و پروای آن داشتن باشد) بياوريم و معنی درست آن همين خواهد بود. ليكن ديگران ريشه را در يک معنی ناروشن ديگري بكار می‌برند. مثلاً «خداپرستی» بمعنی شناختن خدا و ستودن او می‌آيد و معنی بندگی يا آن معنايی كه ما می‌دهيم از آن خواسته نمی‌شود. يكی بدوست خود می‌گويد : «من تو را می‌پرستم» ، خواستش آنست كه تو را بی‌اندازه دوست ميدارم و بالاتر از ديگران مي‌شناسم ، يا يک معنايی نزديک باين. معنی بندگی يا پروا هيچگاه خواسته نمی‌شود.

يک دليل اين سخن آنست كه چون «ميهن‌پرستی» كه به همان معنای «پرداختن و پروا كردن» می‌باشد گفته می‌شود كسانی آزردگی نموده ميگويند : «ميهن چيست» كه آدمی آن را بپرستد؟!.. پيداست كه پرستش را جز به همان معنای ناروشن پنداری نمی‌شناسند. در جايی كه از كلمه‌ی «پرستار» اين معنی را نمی‌خواهند و آن را بمعنی «خدمتكار» بكار می‌برند. از اينسوی در كلمه‌ی «سرپرست» باز معنی را ديگر گردانيده و آن را بجای «آقا» و سررشته‌دار می‌آورند.

پابرگیها :
1ـ نام كننده (يا اسم فاعل) در فارسی بسه رويه آيد : گوينده ، گويا ، گويان. رونده ، روا ، روان. برای معنی هر يكی از اينها و جای بكار بردن آنها شماره‌ی يكم سال ششم پيمان ديده شود.
✴️ فرهنگ
(تکه‌ی سوم)

🔶فرهنگ
(بخش 2 از 4)

2ـ ما از فرهنگ سه چیز می‌خواهیم :
چنانكه گفتیم فرهنگ یا تربیت از دیده‌ی ما آزادگان بسه رشته است : 1) سواد 2) دانش 3) شناختن حقایق زندگانی ، و اینك آنها را یكایك شرح می‌دهیم :

1) سواد : یك بچه چون بشش یا هفت سالگی می‌رسد باید بدبستان رود كه خواندن و نوشتن یاد بگیرد ، دستور فارسی بخواند ، اندكی حساب بیاموزد ، از تاریخ و جغرافی آگاه گردد ، از ستاره‌شناسی و برخی دانشهای دیگر مقدماتی را بدست آورد. ما اینها را «سواد» می‌نامیم و به هر كس بایا [=واجب] می‌شماریم. هر پدری باید بچه‌ی خود را ـ چه پسر و چه دختر ـ بدبستان فرستد و اگر نفرستاد باید كیفر ببیند. این است برآنیم كه باید در شهرها در هر كویی یك یا چند دبستانی برپا باشد ، همچنین در هر دیهی باندازه‌ی نیاز آنجا دبستان گشاده گردد و روزی كه ما آیین خود را بكار بندیم از نخستین وظایف یكی همین را خواهیم شمرد و بیدرنگ در هر دیهی دبستان بنیاد خواهیم نهاد.

2) دانشها : در جنبش سیصد ساله‌ی جهان دانشها پیشرفت بسیاری كرده كه باید بهمه‌ی آنها قیمت گزاشت و بپاره‌ای نیز در زندگانی نیازمند می‌باشیم. این است باید دانشكده‌هایی برای یاد دادن آنها برپا كنیم و تا بتوانیم باین دانشها عمقی در دلها دهیم.

لیكن باید دانست این دانشها بدو گونه است : یكی آنكه پیشه برای داننده‌ی آن تواند بود ، چون پزشكی ، دندانسازی ، مهندسی ، حقوق و مانند اینها. دیگری آنكه پیشه نتواند بود ، چون تاریخ ، جغرافی ، زمین‌شناسی ، ستاره‌شناسی و مانندشان .[1] ما درمیان اینها جدایی گزارده برآنیم كه باید برای آن رشته دانشكده‌های عادی بنیاد نهاد كه شاگردان از آغاز روز بدرس خواندن پردازند. ولی برای رشته‌ی دوم كلاسهای آزادی برپا گردانید كه عصر یا در اول شب روزانه دو ساعت باز شود كه كسانی كه بخواندن آن دانشها می‌آیند ، دارای كار و پیشه‌ای در بازار یا در ادارات یا در كشتزارها باشند و بتوانند زندگی كنند.

3) حقایق زندگانی : گذشته از این دو رشته ، در نظر ما یك رشته آموزاكهایی[تعلیمات] هست كه از همه مهمتر و گرانبهاتر است و آن حقایقی است كه دانستنش به هر كس بایاست ، حقایقی است كه معنی جهان و زندگانی را روشن می‌گرداند و چون تعمیم یابد تغییر مهمی در زیست آدمیان پدید می‌آورد. امروز انبوه مردم آن حقایق را نمی‌دانند و از بودنش هم آگاهی ندارند ، و این است هیچ نیازی بدانستن آنها حس نمی‌كنند. لیكن چنان حقایقی هست و باید پس از این درمیان آموزاكها جا برای آن باز كنیم. مثلاً یكی از آن حقایق همان داستان «جان و روان» است كه باید هر كس از زن و مرد آن را بداند تا خود را بشناسد و معنی درست آدمیگری را بدست آورد ، و این نباشد كه آدمیان همچون درندگان بجان هم افتند و همینكه ایراد گرفتیم بگویند : «زندگانی نبرد است» ، یا مردان درسخوانده و دانشوری از دزدی و كلاهبرداری پرهیز ننمایند و در پاسخ خرده‌گیران چنین گویند : «كه گفت دزدی بد است؟!.. اینها عقیده‌ی عوام است». دیگری معنی درست مشروطه یا حكومت دمكراسی ، یا سررشته‌داری توده است كه باید همگی آن را بدانند و از روی اندیشه بفهمند و دیگر آن نباشد كه فلان حاجی در بازار ریشخند كند و بمشروطه‌خواهان دشنام دهد ، فلان واعظ بالای منبر مردم را بدشمنی آن بشوراند ، یا فلان جوان درسخوانده بگوید مشروطه دیگر كهنه شده است.[2] یكی دیگر هستی آفریدگار جهان است كه باید همگی با دلیل و از روی بینش آن را بشناسند و این نباشد كه یك دسته آن را انكار كنند و یك دسته‌ی دیگری ، هر كس از روی دلخواه و پندار خود یك خدایی بسازد و هرچه دلش خواست باو نسبت دهد. همچنین باید معنی تمدن را بدانند و از پیشرفت جهان آگاه باشند ، معنی خرد را بدانند و گردن بداوری او گزارند. باید از نیك و بد آگاه گردند ، معنی خوی را شناخته بنیكی خویهای خود كوشند ـ از اینگونه چندانست كه اگر بشماریم سخن بدرازی خواهد انجامید. این یك رشته‌ی دیگری از چیزهاییست كه ما از فرهنگ می‌شماریم ولی چون چنین چیزهایی تاكنون درمیان آموزاكها نبوده دانسته نیست كه در كجا اینها را بیاموزند و كیها بیاموزند و ما از این زمینه در گفتارهای آینده سخن خواهیم راند.
[1] : خواست نویسنده «پیشه» به معنی «عام» آن است نه بمعنی «مطلق». برای مثال یادگیری هر رشته‌ی دانشی سرانجام می‌تواند بآموزگاری آن رشته بینجامد كه خود پیشه‌ایست. چنانكه نویسنده خود استاد تاریخ در دانشكده‌ی معقول و منقول بود. مثال دیگر ستاره‌شناسی است که یک پیشه‌ی «عام» نیست ولی بکسانی ـ هرچند کم ـ نیاز هست که باین پیشه پردازند.
نكته‌ی دیگر اینكه دانشها عموماً نخست صورت «نظری» دارد و سپس كاربردهایی از آن پدیدار می‌گردد. برای مثال امروز زمین‌شناسی گسترده‌تر از گذشته گردیده و «مهندسی زمین‌شناسی» از آن پدید آمده كه كاربردهای بسیاری دارد چنانكه در كان‌شناسی و مهندسی معدن ، آبشناسی ، سد ، راه و ساختمان‌سازی بآن تخصص نیاز هست و خود پیشه‌ای جداست.
[2] : ببینید چه اندازه افسوس‌آورست که پس از هفتادوهشت سال که از این نوشته می‌گذرد بیشتر درسخواندگان ما همین امروز هم گمان دارند که مشروطه یک چیز کهنه گردیده است. چون با یکی از ایشان اندکی گفتگو ‌کنید درمی‌یابید که او جمهوری را نه مشروطه بلکه چیزی جدا ، بهتر و تازه‌تر از مشروطه می‌داند. زیرا بگمان او مشروطه آنست که شاهی هم باشد ولی جمهوری چنان نیست!. اینها نشان‌دهنده‌ی آنست که در این یکصدوچهارده سال که از آن جنبش می‌گذرد کوشش درستی برای فهمانیدن معنی مشروطه در این کشور نشده و از سوی دیگر نشان می‌دهد که فرهنگ یا آموزش و پرورش ما چه دستگاه سست ، نارسا و عمرـ تباه ‌ـ گردانیست.
✴️ با خوانندگان

کوشاد تلگرام
: برخی نوشته‌ها از خوانندگان درخور آنست که در کانال بیاید تا همه از آن بهره‌مند شوند. این در (با خوانندگان) را برای این خواست گشاده‌ایم.

یکی از خوانندگان (رسول) دو سه روز پیش چنین نوشته‌اند :
«جنگلهای کشور از بوشهر تا زاگرس آتش گرفتند و سوختند،در واقع ایران کباب شد.
توده ایرانیان بجای اینکه برای کشور خود کاری انجام دهند تا از این مصیبت رهایی یابند
برای جورج فلوید آمریکایی که بدست پلیس آمریکا کشته شده است عزاداری میکنند و در خیابانها شمع روشن میکنند.
فریادمان را در کجا سر دهیم که هرچه میکشیم از خودمان است.
تِکه تِکه شدن ایران را شاهد هستیم»

می‌گوییم : «در اندوه برای ایران همدردیم. دلسوختگی و ناخرسندی از حالِ کنونی نخستین گام است. گام دیگر یافتن راه رستگاری و پیشرفت است و خرد و دانش و آزمایشهای تاریخی گواهست که هرآینه تنها راه رهایی و پیشرفت، «پاکدینی» است. کنون را بایای هر میهن پرست دلسوزی، کوشش در راه رواج دادن بآمیغهای پاکدینی است و تا این راه خدایی یاوران خود را چندان که می‌باید بیابد. در چنین کوششی نیز بآنچه هیچگاه نباید راه داد، نومیدی است. نومیدی بدترین گناه و خود دل نهادن بمرگ و نابودی است. کسانی که در راه خدایی کوشند و خواست او را پی کنند، خدا نیز با آنهاست.»
✴️ اندیشه‌ی خوانندگان

کوشاد تلگرام
: شهریار یکی دیگر از خوانندگان کانال گفتار زیر را در همراهی با گفتارهای این روزهای کانال (جستار فرهنگ) نوشته. ازو سپاسگزاریم.

《 ضرورت بازنگری در نظام آموزشی ایران 》
زبانزد
همگان است که قدر و ارزش چیزی آنگاه دانسته شود که از دست بشود . براستی که ارزشمندترین متاع و سرمایه آدمی عمر و تعداد سالیانی است که توان راه رفتن ، اندیشیدن ، توانایی تغییر و در یک کلام زیستن به بهترین وجه را داراست. کیست که نداند مستحکم ترین بناها را پایه های آغازین و خشت های نخست ، موجب می شوند و زیباترین و دل انگیزترینِ فصول ، موسم بهار است؟ کیست که آگاه نباشد که طولانی ترین مسیر ها با گام های استوار اول ، دنبال می گردند و پایه و بهار و اولین قدم های عمر آدمی سال های درخشان و گذران کودکی و نوجوانی و جوانیست . یعنی همان سال های گرانمایه ای که دست و دل بازانه در پشت نیمکت های مدارس و صندلی های دانشگاه ها و مشغول بودن با دروس حشو و بی خود و بی فایده زیادی به هدر می رود .
همچون تبی که هر از چندگاهی جامعه ای را در می نوردد و مسئله ای بدون علت محسوسی ، همه جا باب می گردد ، نظام آموزشی هم به مانند دیگر گرته برداری ها در معرض طوفان و گردباد هم شکل سازی جهانی قرار می گیرد یعنی هم چون مد لباس و طریق زندگانی ، جامعه ایران هم ، به غرب و شرق و بالا و پایین عالم می نگرد و بی‌محابا خود را همرنگ جامعه جهانی می گرداند تا مبادا از قافله عقب بماند و رسوای عالم و انگشت نما گردد .چون در فلان جا نظام آموزشی به دبستان و دبیرستان و دانشگاه بلندمدت شناخته می شود ، همان را می گیرد و برقرار می سازد و یک لعاب دروغین وطنی به کتاب ها می زند و آن ها را برای جامعه تب آلود و ملتهب ایران "کالیبره " می کند . هم سر خود را شیره می مالد و از عذاب وجدان اقتباس کورکورانه می رهد و هم تعداد افراد بی شماری را دچار خسران و زیان برگشت ناپذیر بی حد می سازد .
بی گمان باید مجموع عدد آدمیان ایرانی که عمر و استعدادشان قربانی این شرایط ناگوار می گردد را ضرب در طول سالیان متمادی در ادوار مختلف کرد تا بزرگی وخامت و شدت آسیبی را که کشور و تاریخ و ملت را در بر می گیرد ، معلوم گردد . چنین است که گویا پیشرفتی رخ نمی نماید و جز مصرف و ماحصل علم و دانش ملل بیگانه ، جامعه ایرانی مجالی برای عرض اندام نمی یابد .براستی چرا ؟
چرا هیچکس نمی پرسد اسیر ساختن آدمی با قوانین خودساخته برای دست یابی به "مدرک" چه ضرورتی دارد؟ آیا در بندساختن جوانان و گرفتار کردن آنان برای سالیان طولانی ناگزیر است ؟
چرا به چنین سخنانی برخاسته ایم ؟! مرادمان چیست ؟ !
نیک می دانیم که آدمی در زندگانی دو وجه شایان یا دو نقش بسزا دارد ؛
نخست : بهبود زندگی خویش و پیشرفت و بهره برداری هرچه تمام تر از جربزه ها و توانایی های خدادادی در جهت یک زندگانی سر شار از پاکی و خرسندی .
دوم : خدمت به ملت و پیشرفت میهن و کشور خویش .
بدیده ی ما آدمی برای شکوفایی توانایی هایش نباید به بیراهه برود و توان او صرف نابایسته ها شود . آدمی باید در سال های جوانی ، بهترینِ گونه خود باشد . در راهی که پیش گرفته استاد باشد و کم کم به نمّو و پر و بال دادن به رشته و حرفه یا نقشی که به دوش گرفته است برخیزد . نه چنان که اکنون در میان است که تازه پس از سال ها درس و دانشجویی به دنبال کار و پیشه باشد ، وانگاه هم آیا به آن برسد و دوست بدارد و یا آنکه به زور و به دلیل گذران زندگی به آن تن بدهد .
در این صورت نه تنها نقش نخست خود را از دست داده و پاکی و خرسندی به دست نخواهد آورد بلکه وظیفه دوم خود را هم به دنبال آن تباهی ، زمین گزارده است . خود پیداست که حال چنین آدمیان و توده ای چه خواهد شد . از هر طرف مورد هجوم آشکار و پنهان بیگانه قرار خواهد گرفت و چنین ملتی همواره زیر دست و عقب مانده ملل دیگر باشد و این مایه شگفتی نباشد .
آنچه که اکنون نظام آموزش و پرورش خوانند ، گذشته از آنکه نوع دروسی که به آنها پرداخته می شود ، در خور اندیشه و آینده نگریست و توان گفت از بیشتر حقایق زندگی عاریست ، سال های نازنین و پرارج عمر کودکان و نوجوانان را بیهوده تباه می گرداند بدون آن که مهارتی از زندگی و یا درسی برای ساختن زندگانی و به کار بستن استعداد ها ، یاد بدهد . توان گفت حتا گذشته از آشفتن مغزها ، سال های عمر آنان را هم بیهوده از بین می برد .
آیا به هیچ عنوان نمی شود تمام دروس دوره دبستان را ، هم خلاصه کرد و هم در مدت زمان کمتری و به شکل دیگری به کودک آموخت ؟ !
پس از دوره دبستان و دبیرستان براستی چند درصد از درس ریاضی آموخته شده به درد کسانی خورده است که رشته ای متمایز از رشته هایی دارند که مستلزم آموزش زیاد و عمیق ریاضی نیست؟! آیا کسی که قرار است جرّاح یا وکیل دادگستری یا معلم زبان شود ، در مبحث ریاضی غیر از اشراف بر چهار عمل ابتدایی ، اشکال هندسی و زوایای آن ،نیازمندی ریاضی دیگری دارد ؟ از ماهر ترین و خبره ترین جرّاح ها هم آیا می توان انتظار داشت که قضایای مثلثاتی آموخته شده در دوره دبیرستان را به یاد داشته باشند؟
آیا اگر مسائل جبر را به یاد نیاورند ، خللی در عمل جراحیشان پدید می آید ؟
به همین شیوه می توان مثال های گوناگون و بیشماری آورد که پایبند ساختن جوانان و نوباوگان در سال های طولانی دبستان و دبیرستان ، خیلی هم ناگزیر نبوده است ؟

در کدام درس نظام آموزشی ، به مطلب استعداد سنجی پرداخته شده است ؟
کدام توجه ویژه به یاد دادن مهارت های زندگی شده است ؟
آیا نظام آموزشی ایران هیچ دورنمایی اندیشیده است
که مثلن یک جوان دیپلم گرفته ، توانا به چه مهارت ها و دانا ، به چه دانش ها باید باشد ؟
آیا هیچ از خویش پرسیده است که برای کشور و برای زندگانی فردی و وظایف میهنی چه جور مهارت ها و دانش ها نیاز است ؟
آیا از حقایق زنگانی جوانان را بهره مند می سازد؟
حقایقی از این دست که هر فرد چه حقوق و تکالیفی ، خواه در برابر خویش ، در برابر خانواده و یا در برابر کشور دارد؟
اینکه باید خرد را در زندگی راهنمای خود سازد و همه غرایز و احساسات را زیر فرمان آن (خرد ) در آورد ؟
در برابر سختی ها و ناملایمات ، چه فردی و چه جمعی چکار بکند ؟
در پی شناخت خویش و استعداد ها و توانایی های خویش چگونه برآید و در راه شناخت وظایف و حقوق خود چه مسیری را طی کند ؟
و حقایقی از این دست که اگر برشمریم سخن به درازا خواهد کشید .

راستی را نظام آموزش و پرورش به کدام یک اینها می پردازد و یا پاسخی برای آن دارد ؟

حقیقت آنست که یک خانه تکانی بنیادی لازم است ...
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکه‌ی دو از دو)

دادگاه بکار خود می‌پرداخت و درباره‌ی پرونده‌های گذشته چنین نهادیم که من یکایک بخوانم و رأیش داده شود. در همان روزها یکی از داوران دادگاه که عمامه‌ی سفیدی نیز بسر می‌داشت ، مرا برای ناهار بخانه‌اش خواند و گفت : «سخنانی نهفته می‌دارم که باید گفتگو کنیم». روز آدینه که رفتم چون ناهار را خوردیم چنین بسخن پرداخت : «در محکمه‌ی ما چند تا دوسیه‌های صدهزار تومانی و دویست‌هزار تومانی هست که باید شما بخوانید و رأیش داده شود. رئیس با آن عضو رویهم ریخته‌اند و پولهایی گرفته‌اند که ابطال حق مردم بکنند. طرفهاشان هم می‌آیند و می‌روند بنزد من. اینها هم حاضرند پول بدهند. اگر شما با من همدست شوید ما هم از این راه پول می‌گیریم و نمی‌گزاریم حقشان ضایع شود». گفتم : من دوسیه‌ها را که خواهم خواند بآنچه فهمیده‌ی خودم است رأی خواهم داد. هیچگاه پیروی از رئیس یا از دیگری نخواهم کرد. درباره‌ی پول گرفتن هم نمی‌خواهم که نامش را بشنوم. با این سخن گفتگو را بپایان رسانیدم. ولی دیدم که بسیار ناخرسند بود.

از چیزهای شنیدنی آن بود که روزنامه‌ی «ملا نصرالدین» که می‌توان گفت تاکنون در شرق روزنامه‌ی شوخی‌آمیز کاریکاتوری ماننده‌ی آن پیدا نشده پس از آنکه هشت سال در تفلیس بچاپ رسیده و در آذربایجان و دیگر جاها شناخته گردیده بود ، در نتیجه‌ی شورشهای قفقاز به آذربایجان آمده روزنامه‌ی خود را در اینجا می‌پراکند. او نیز از رسواییهای عدلیه سود جسته گفتارهای شوخی‌آمیزی پدید می‌آورد.

مخبرالسلطنه آمدن مرا شنیده پیام فرستاده بود بنزدش روم. رفتم ، مهربانی بسیار کرد. از گرفتاریهای خود گله می‌داشت. سمتقو دوباره سر برافراشته و با دست ارشدالملک نامی به ارومی دست یافته و تا کنار دریا پیش آمده بود. اینها را بازمی‌گفت ، و چون دانست اسدآقاخان با من دوست است از او خشنودی نمود که در کنار دریا جنگهای دلیرانه کرده ولی چون کردان انبوه بوده‌اند بیش از دو سه روز ایستادگی نتوانسته و پس نشسته.

در همان روزها خود اسدآقا نیز به تبریز آمد. کوتاه شده‌ی داستان این بوده : در ارومی ملایان بدستاویز آنکه بدبستانها نگهبانی کنند سر برافراشته با آزادیخواهان کشاکش می‌کرده‌اند. ارشدالملک که خود از مردم ارومی می‌بود بدستاویز پشتیبانی بملایان ، کردانی را که در شهر می‌بودند پشت سر خود انداخته باداره‌ی حکومت رفته حکمران را دستگیر می‌کند ، و بنام سمتقو در شهر بفرمانروایی می‌پردازد. اسدآقا که رئیس شهربانی و ژاندارم می‌بود ، چاره‌ی دیگری ندیده با دسته‌های خود از شهر بیرون می‌آید و در کنار دریا گُلمانخانه [1] را استوار گردانیده می‌نشیند. شب نیز بشهر تاخته حکمران را از دست کردان بیرون می‌آورد. فردا کردان با دسته‌های انبوهی به گلمانخانه می‌تازند و در آن سرمای سوزان چند روز جنگها می‌رود. ژاندارمها چون کمتر می‌بودند ایستادگی بیشتر نتوانسته زخمیان را برداشته پس می‌نشینند و چون کشتی نیز نبوده پیاده راه پیموده با دشواریهای بسیار خود را به تبریز می‌رسانند.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بندری در غرب دریاچه‌ی ارومی ، 20 کیلومتری شمال شرقی ارومی ـ و.
اسماعیل‌آقا (سمتقو)

(این پیکره پس از شکست آخری او برداشته شده ، او را با سپاهیان ایران نشان می‌دهد)
🔶 زبان ایرانی - سال هفتم پیمان : 221
🔸 درباره‌ی زبان : پس از پیراستن آراستن (تکه‌ی شش از شش)

ششم : بسیاری از کلمه‌ها بکار میرود بی‌آنکه معنی روشنی دارد مثلاً «آزرم» که بِهمان معنی است که امروز «شرافت» می‌نامند و یکی از کلمه‌هاییست که نیاز بآنها میداریم ، چون با کلمه‌ی «شرم» هم‌سجع تواند بود همیشه در پشت سر آن می‌آورند : «شرم و آزرم نداری؟!..» ، و اگر شما بپرسید معنای آن چیست پاسخ درستی نخواهید شنید.

در کتابها می‌نویسند : «دمار از روزگارش درآورد» اگر بپرسید : دمار چیست؟.. پاسخ درستی نخواهید شنید.

می‌گویند : «درخت برومند» ، و چون معنایش را نمی‌دانند آن را بغلط با پیش باء میخوانند (در جایی که با زبر باء و خود بمعنی «باردار» میباشد.

میگویند : «شیر غران» ، چون معنایش را نمی دانند بغلط با زبر غین میخوانند (در جایی که از همان ریشه‌ی غریدن و با پیش غین میباشد).

میگویند : «سلام غرایی داد» این را هم ندانسته و با زبر غین میخوانند و بسیاری آن را یک کلمه‌ی عربی می‌پندارند (در جایی که از همان ریشه غریدن می‌آید و «سلام غرا» نادرست ، ولی آواز غرا درست می‌باشد.)

یک نتیجه‌ی بد این نابسامانی آنست که کلمه‌ها را در همه جا بکار نمی‌توانند برد. مثلاً «غران» را چون معنایش نمی‌شناسند ویژه‌ی شیر می‌پندارند و جز درپی آن نمی‌توانند آورد. در جایی که آن را در هر چیز «غرانی» توان آورد.

کلمه‌ی «بیهوده» همیشه در فارسی بکار می‌رود. ولی اگر بپرسید «هوده» به چه معنی است پاسخی نخواهید شنید. ولی در جایی که بمعنی نتیجه گرفته شود «باهوده» نیز توان گفت و در همه جا آن را توان بکار برد.

هفتم : بسیاری از کلمه‌ها که معنیهاشان بهم نزدیک است ولی جدایی در میانه میدارند بهم آمیخته شده و جداییشان از میان رفته. مثلاً بیم و ترس و هراس را که هر یکی معنای جدایی میدارد (بیم ترسیدن از یک زیانیست که گمان میرود و درست بِهمان معنی نگرانی میباشد و ترس بِهمان معنی شناخته‌ی خود و هراس ترس سخت است) بهم می‌آمیزند.

همچنین آراستن و پیراستن را که یکی بمعنی شناخته‌ی خود و این یکی بمعنی پاکیزه گردانیدن است یکی گرفته می‌شود.

همچنین توانستن و یارَستن که آن یکی بمعنی شناخته‌ی خود و این یکی بمعنی دلیری کردنست بهم آمیخته میگردد.

همین نابسامانی چندان دامنه‌دار است که برای گفتگو از آن یک کتاب یا دفتر دربایست است و یکی از زمینه‌های آن «گونه‌ها» (صفتها) است که در بیشتر آنها این درهمی رخ داده. ببینید : سخت ـ دشوار ، سفت ـ سخت ، بزرگ ـ سترگ ، بلند ـ دراز ، تند ـ تیز ، تند ـ زود ، راست ـ درست ؛ هر دو تا که باهم گرفته شود معنیهاشان نزدیک میباشد و از اینرو همیشه بهم آمیخته شود.

می‌گویند : «این کار بر من سخت است» در جایی که باید بگویند «دشوار است». میگویند : «رخت بلندی پوشیده بود» در جایی که باید بگویند : «رخت درازی». میگویند : «این سخن درست نیست» در جایی که باید بگویند «راست نیست».

همچنین در آن دیگرها و همچنین در همه‌ی «گونه‌ها» که این درهم‌آمیزی رواج بسیار میدارد و کسی اگر نیک سنجد خیره ماند. در این باره بهترین راه پیدا کردن آخشیج کلمه است که برهنمایی آن معنی درست کلمه دانسته شود. مثلاً برای آنکه جدایی میانه‌ی سخت و دشوار و سفت شناخته گردد باید آخشیج هر یکی از آنها دانسته شود ، بدینسان : سخت ـ سست ، دشوار ـ آسان ، سفت ـ شُل. جمله‌‌ی «این کار بر من سخت است» را که گفتیم غلط است برای آنست که در آنجا بجای سخت آخشیج آن را (که سست باشد) نتوان آورد. نتوان گفت : «این کار بر من سست نیست» ولی اگر گفته شود : «این کار برمن دشوار است» توان آخشیج کلمه را آورد و چنین گفت : «این کار بر من آسان نیست». این آزمایش را در همه جا بکار توان برد. (1)

پابرگیها :
1ـ این نابسامانیهای زبان و آنچه پس از این یاد کرده خواهد شد در یک نشستی که ماهی دوبار برپا می‌شود و یکی از باشندگان آن آقای خراسانیست بگفتگو گزارده شده و آقایان با دانش و اندیشه‌ی خود یاوری بسیار بروشن گردیدن زمینه‌ها نموده‌اند و چون این زمینه‌ی درهمی «گونه‌ها» در نتیجه‌ی یادآوری آقای خراسانیست و ایشان در این باره جستجوی بسیاری کرده و آگاهیهای سودمندی بدست آورده‌اند خواسته‌ایم که گفتار جداگانه‌ای در این زمینه نوشته و برای چاپ شدن در پیمان بفرستند.
✴️ فرهنگ
(تکه‌ی چهارم)

🔶 فرهنگ
(بخش 3 از 4)

3ـ بدبیرستان نیازی نیست
از آنچه گفتیم تفاوت نظر ما با شكل كنونی فرهنگ كه چند چیز است دانسته گردید. ولی من اینك دوباره آنها را بفهرست می‌كشم :

1ـ دبستان یا آموزشگاه بچگان در همه‌ی شهرها و دیه‌ها باندازه‌ی نیاز برپا باشد ، و این برای آنست كه همه‌ی بچگان ، چه پسر و چه دختر ، چه شهری و چه دیهی ، بدبستان رود و بیسواد نماند.

2ـ دانشكده‌ها یا آموزشگاه دانشمندان بدو رشته باشد : یكی آنهایی كه در همه‌ی ساعات روز باز باشد و شاگردان همه‌ی روز را درس خوانند و در آنها دانشهایی تدریس شود كه برای خواننده‌اش پیشه تواند بود ، همچون پزشكی ، دندانسازی ، مهندسی ، دواسازی ، حقوق ، آموزگاری و مانند اینها. دیگری آنهایی كه هنگام عصر یا آغاز شب دو ساعت باز باشد و شاگردان آزادانه بیایند و در اینها دانشهایی تدریس شود كه برای خواننده‌اش پیشه نتواند بود ، همچون تاریخ ، جغرافی ، ستاره‌شناسی ، زمین‌شناسی و مانند اینها. این نیز برای آنست كه كسانی كه این دانشها را می‌خوانند ، روزها درپی كار و پیشه‌ی خود باشند و این نباشد كه چون این دانشها را فراگرفتند و دانشمندانی گردیدند برای نان خود باری بگردن دولت گردند و یا در نتیجه‌ی دانشمندی با تهیدستی و گرسنگی بسر برند. [1]

3ـ یك رشته آموزاكهای دیگری بنام «حقایق زندگانی» افزوده گردد كه گفتیم این در نظر ما از همه مهمتر می‌باشد ولی چگونگی تدریس آن را كه در كجا و كدام آموزشگاه باشد نشان ندادیم.

4ـ بدبیرستانها (یا آموزشگاههای درجه‌ی دو) نیازی نیست و همه‌ی آنها از میان رود. این را اگرچه روشن نگفتیم ولی از گفته‌هامان فهمیده گردید. حقیقت آنست كه ما بدبیرستان نیازی نمی‌بینیم بلكه آن را زیانمند می‌شناسیم. زیرا چنانكه گفتیم ما از فرهنگ چند چیز می‌خواهیم :

یكی اینكه بچگان را باسواد گرداند. دیگری آنكه دانشمندانی بپروراند. سومی آنكه بمردم راه زندگانی نشان دهد و حقایق آن را بفهماند. دبیرستان برای هیچ یكی از اینها نیست. شما اگر نیك اندیشید خواهید دید دبیرستانها امروز بیش از این نتیجه نمی‌دهد كه جوانان را در آن هنگام سن كه باید پیشه‌ای یا كاری بیاموزند مشغول می‌سازد و بدینسان از كار و پیشه بازمی‌دارد ، و چون خود نیز پیشه‌ای نمی‌آموزد اینست آنها را بیكاره و درمانده می‌گرداند و بالاخره بگردن دولت می‌اندازد. بگفته‌ی یكی از آشنایان دبیرستان برای ادارات «ثبات» و «ضباط» پرورش می‌دهد. راستی هم آنست كه جوانانی كه دبیرستان را بپایان می‌رسانند كمتر می‌توانند در بازار به زرگری یا بآهنگری یا به بزازی یا به خرازی‌فروشی تن دردهند و جز این نمی‌توانند كه در ادارات در پشت میز نشینند. این بجهت آنست كه آن درسهایی كه می‌خوانند مغزهای اینان را فرسوده می‌گرداند و حوصله‌ی یاد گرفتن یك پیشه‌ای یا كاری نمی‌گزارد. از آنسوی اینان از خامی و ناآزمودگی چیزهایی را كه در دبیرستان خوانده‌اند دانشهایی می‌پندارند و آنها را سرمایه‌ای برای زندگانی می‌انگارند ، و اینست بآنها گران می‌افتد كه بار دیگر پی آموزشی روند و یا همچون عامیان بكار و پیشه‌ای پردازند ، در حالی كه در حقیقت آن آموخته‌های اینها جز تكه پاره‌هایی از این دانش و آن دانش نیست كه چندان ارزشی ندارد و سرمایه‌ی زندگی نتواند بود مخصوصاً بیشتر آنان پس از بیرون آمدن از دبیرستان آنها را فراموش می‌گردانند. اینست می‌گوییم بدبیرستان نه تنها نیازی نیست و سودی از آنها بدست نمی‌آید ، زیانهایی نیز پیدا می‌شود.

می‌دانم كسانی خواهند گفت : راست است كه دبیرستان دانشوران نمی‌پرورد ولی مقدمه‌ی دانشها در این ، تدریس می‌گردد. كسانی كه می‌خواهند بیك دانشكده‌ای بروند مقدمات آن را در اینجا می‌خوانند. می‌گویم : امروز در این دبیرستانها شاگردانی كه درس می‌خوانند نود درصد آنها جز در آرزوی یك كار اداره‌ای نیستند و كمتر یكی از آنها بدانشكده رفته دانشور می‌گردند.

از آنسوی چه مانع دارد كه مقدمات هر دانشی را در خود دانشكده‌اش تدریس كنند. مثلاً برای پزشكی دو سال نیز تدریس مقدمات بیفزایند؟..

به هر حال از هر سو كه نگاه شود این دبیرستانها بیهوده بلكه زیانمند است. بویژه در ایران و با این درسهایی كه گفته می‌شود و بیشتر آنها پندارهای بیهوده‌ی زمان مغول می‌باشد. ما می‌گوییم : باید همه‌ی اینها را برداشت و بجای آن آموزشگاههایی برپا گردانید كه مدتش سه سال باشد و حقایق زندگانی تدریس شود كه یك جوانی چون در شانزده سالگی پا بدوره‌ی مردی می‌گزارد با یك بینشی گزارد و جهان را چنانكه هست بشناسد و چون آن آموزشگاهها را دانشكده گفته‌ایم می‌توان اینها را نیز «دینكده» نامید. زیرا معنی درست دین همان شناختن معنی جهان و زندگیست.
[1] : باید «تبصره»ای بر این قانون بدیده گرفت. زیرا چنانكه گفتیم همان دانشهایی كه در آغاز صورت نظری (pure) دارند ممکنست كه سپس كاربردی (applied) گردند. اینست دولتها نزدیك به دو سده است این را دریافته سرمایه‌ها در راه پیشبرد دانشهای نظری بیرون ریخته دانشمندانی را بكار گرفته‌اند و این همانست كه امروز ما بنام پژوهشكده‌ها می‌شناسیم. نتیجه‌ی در پیش گرفتن چنان شیوه‌ای تا سالها می‌تواند جز صرف سرمایه و وقت چیز دیگری بشمار نیاید لیكن پس از آنكه پژوهشها به بار نشست و كاربردهایی از آن پدید آمد نتیجه‌اش پیشرفت در زمینه‌های صنعتی ، كشاورزی و اقتصادی كشور می‌باشد.

پس پژوهش خود پیشه‌ای تواند بود. با اینهمه این پیشه باید به ‌اندازه‌ی نیاز باشد و نان هر دانشمندی بگردن دولت نتواند بود.

آموزاكهای كسروی «پاكدینی» نام دارد. پاكدینی یا دین در معنی درست آن «زیستن از راه خرد است». معنی دین در بیشتر گفتارهای او روشن گردیده و در همین گفتار هم چنین آمده : «معنی درست دین همان شناختن معنی جهان و زندگیست». از چیزهایی كه دیده‌ی آدمیان را به شناخت جهان و زندگانی بازتر می‌گرداند یكی خرد است و دیگری دانش. از اینجا در پاكدینی دستوری بدینسان آمده : «در هر كجا كه دین با خرد یا دانش ناسازگار بود باید از دین كاست». این یكی از دستورهای گرانمایه‌ی پاكدینی است. همینست كه به ما اجازه می‌دهد اظهار نظر كرده و اگر بنیادگزار این راه هم سخنی گفته كه با دانش یا با شرایط زندگی امروز ناسازگار می‌نماید آن را مطرح كنیم.

در پاكدینی به اظهار نظرها ارج و بها داده شده چنانكه در گفتارهای پیشین نیز دیده‌اید كسروی بارها از خوانندگان خواسته اگر ایرادی در نوشته‌های او می‌بینند بنویسند و روشنتر گردیدن موضوعات را در سایه‌ی گفتگو و پیش کشیدن ایرادها می‌داند. او نه تنها اندیشه‌های دیگران را بلكه ‌اندیشه‌ی خود را نیز نقد كرده ـ گرچه این جز در یكی دو زمینه‌ی فرعی نیست. آنچه در پابرگی‌ها آمده اظهار نظرهای ماست و دوست می‌داریم دیگران نیز در این زمینه‌ها به اظهار نظر بپردازند.
✴️ با خوانندگان

کوشاد تلگرام
: یکی از خوانندگان از ما گله کرده‌اند که چرا تنها گفتار و نوشته از احمد کسروی می‌گزاریم که درباره‌ی گذشته است.
می‌گوییم : از اینکه ایراد خود را با ما درمیان نهادید سپاسگزاریم. هرگونه پرسش یا ایراد دیگری هم که داشتید بما بگویید.

اما پاسخ ایراد شما. با اینکه از زمان کشته شدن شادروان کسروی، 75 سال می گذرد ولی سخنان وی برای امروز بکار می آید، زیرا دردها و ریشه های گرفتاری ایران هنوز همانهاست که در زمان آن بزرگمرد بوده و ناگزیر درمان آنها نیز همانست که او گفته. اگر در زمان او کیشهای گوناگون و چندین زبان و نیمزبان مایه پراکندگی میان ایرانیان بوده امروز نیز هست. اگر در زمان او ملایان و دکان آنها جلوگیر پیشرفت ایران و مایه گرفتاری بوده، امروز بدتر گردیده و همانها فرمانروای کشور گردیده‌اند. اگر در آن زمان دستگاه آموزشی و بدآموزیها مایه گمراهی و سرگردانی و تباهی عمر و خرد دانش آموزان این سرزمین بوده، امروز نیز همچنانست. مشروطه یا دموکراسی که شادروان کسروی آن را بهترین شکل حکومت میدانسته ، امروز هم بهترین شکل حکومت است و بهتر از آن پدید نیامده. چگونه میتوان هشدارهای شادروان کسروی را درباره زیانمند بودن کیش شیعیگری و آخوندها خواند و آنها را سخن روز این کشور و مردم بشمار نیاورد.

آنگاه آمیغها (حقایق) هیچگاه کهنه نگردد و سخنان شادروان کسروی چون دربردارنده حقایق زندگی می باشد ازآن امروز و آینده است. شما باین ننگرید که در سخنان شادروان کسروی گاهی از کسانی نام برده می‌شود که درگذشته اند و دوره آنها گذشته است. شما به مغز سخن بنگرید. شما بحقایق نهفته در آن بنگرید و از آنها همچون ترازویی برای سنجش و ارزیابی رویدادهای روزگار خودمان بهره بگیرید. ما هم هرگاه رویداد بزرگی در کشور رخ داده چنین کرده ایم و نمونه ‌های آن را در کانال توانید یافت. باشد که اینگونه گفتارها کم بوده که امیدمندیم از این پس بتوانیم جبران نماییم.

اگر تاریخ اخیر ایران را بخوانید و درباره آن ژرف بیندیشید خواهید دریافت که این لغزشی است که پیش از این دیگران هم دچار آن شده بودند و هرآینه گرفتاری امروز ما نتیجه آن لغزش است. یک روز می گفتند امروز جنگ جهانی است و کشور در اشغال و دچار قحطی است و مردم نان برای خوردن ندارند. امروز هنگام سخن گفتن از زیان ادبیات و شعر و شاعری و آخوندها و کیشهای گمراه نیست. یک روز دیگر می‌گفتند امروز سخن روز، داستان نفت و دعوی با شرکت نفت انگلیس و ایران است. روز دیگر می گفتند امروز باید با آخوندها همدست گردید و شاه را برانداخت و پس از آن کار درست خواهد بود ولی همه اینها غلط بود و همانا حال کنونی کشور نتیجه همانست. امروز هم گفتن سخنانی از اینگونه که حکومت ملایان بد است و سررشته داران دزد هستند، کاری است که دیگران هم می کنند و از آنها بتنهایی گرفتاریهای ما چاره نخواهد پذیرفت.
شما این سخن را از ما بپذیرید که گرفتاریها و بدبختیهای ما ایرانیان ریشه دار است و برای درمان آن نیز باید بسراغ ریشه ها رفت و چاره ریشه ای گرفتاریهای ایران نیز جز راهنماییهای شادروان کسروی نمیباشد. گویا شما جوانید و در آغاز راه زندگی هستید. نگزاریم عمرمان بر سر چیزهایی که آزموده شده که بیهوده است هدر رود.

در پایان بازهم خواهشمندیم هرگونه پرسش یا ایرادی در زمینه نوشته های شادروان کسروی داشتید ، از ما بپرسید.

پس از این پاسخ ، ایشان در یادداشتی پذیرفته‌اند که باید از «تاریخ» درس گرفت. لیکن پرسشی هم پرسیده‌اند که سپس به آن نیز خواهیم پرداخت.