🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمهماهه : 234
🔸 در پیرامون زبان (تکهی دو از سه)
در چنین حالی بود که من در سال 1299 (1339) از تبریز بتهران آمدم و در نتیجهی پیشامدهایی بزبانشناسی گرایشی یافته بآن پرداختم و در پیرامون زبان فارسی بآگاهیهای بسیاری رسیدم. بدینسان که چند تا از نیمزبانهای شهرستانها را از مازندرانی و دماوندی و شوشتری و سمنانی و سرخهای و کردی و مانند اینها در سفرهای خود یاد گرفتم و یا آگاهی از آنها یافتم ، و زبان پهلوی را نیک آموختم و بزبانهای اوستایی و هخامنشی درآمدم ، و زبانهای کهن و نو و ارمنی را درس خواندم.
اینها مرا دربارهی فارسی بینا گردانید ، و چون درنگریستم این زبان را پریشان و نابسامان ، و نادرست و نارسا یافتم. دیگران تنها درآمیختگیش را با کلمههای بیگانه میدیدند و آن را آکش میشماردند من آکهای بسیار دیگری در آن پیدا کردم. (چنانکه خواهیم شمرد). ولی در همان حال این زبان را یکی از روانترین و آسانترین زبانها دیده و آن را برای درستی و آراستگی شاینده شناختم ، و اینها مرا واداشت که بکوششهایی در پیرامون آن بپردازم. بویژه از هنگامی که بکوششهایی دربارهی نیکی جهان برخاستم که این زبان را افزار کار خود یافته درست گردانیدن آن را بخود بایا شماردم.
اینبود در سال 1312 که مهنامهی پیمان را آغاز کردیم نخست آن را با یک زبان پیراستهای (که کلمههای تازی را بسیار کم میداشت) نوشتیم ، و این زبان چون فهمیده میبود کسی از آن رو برنمیگردانید. برخی گاهی خردههایی میگرفتند ولی این نه از راه نفهمیدن زبان ، بلکه از روی خودنمایی و بشیوهی همیشگیشان میبود. دیگران آن زبان را میپسندیدند و با دلخوشی میخواندند. از آنسوی در همان شمارههای سال یکم پیمان بگفتارهایی دربارهی زبان و اینکه باید پیراسته گردد ، پرداخته یک رشته دلیلهای روشنی را بازنمودیم.
این نخستین بار بود که داستان زبان از یک راه شایندهای دنبال میشد ، و از اینرو کسان بسیاری هواداری از آن نمودند و بار دیگر تکانی در آن زمینه پدید آمد که گذشته از خوانندگان پیمان و هواداران آن ، دستههای دیگری در اینجا و آنجا بکوششهایی پرداختند و در روزنامهها گفتارهایی نوشتند. در آن میان شاه گذشته (اعلیحضرت رضاشاه پهلوی) خود هواداری نشان داد و با دستور او در وزارت جنگ کمیسیونی برای دیگر گردانیدن کلمهها و نامهای آن وزارت برپا گردید.
در این میان بدخواهان نیز بکار افتاده از ریشخند و بدگویی و کارشکنی بازنمیایستادند. ولی چون جنبش تا باینجا رسید فروغی که نخستوزیر میبود بشاه پیشنهاد کرد که انجمنی در وزارت فرهنگ بنیاد گزارده کار را بآن سپارد ، و با دستور او فرهنگستان را بنیاد نهاد.
این از شگفتیها بود که کسانی که دیروز پیراستن زبان را نمیخواستند و آن را «تباه گردانیدن زبان» میشماردند اکنون خود بآن پرداختند. شگفتتر از آن این بود که ما را که سالها در آن راه کوشیده و رنج برده بودیم بیکبار کنار گردانیدند بلکه بزخمهای زبانی نیز پرداخته سرکوفت دریغ نگفتند. بدتر از همه این بود که گاهی دستورهایی بمن فرستادند که فلان کلمه را چنین بنویس و بهمان جمله را چنان ننویس ، و من نمیدانم باین کار چه نامی دهم.
یک نافهمی ـ یا بهتر گویم : یک بیچارگی که در ایرانیان هست آنست که راست گردانیدن یا راهنمایی را یک کاری همچون کارهای دیگر ، و آن را در دسترس هر کسی میشمارند. شما اگر در یک نشستی سخن از پیراستن توده و بنیکی آوردن مردم رانده چنین گویید : «بیایید این توده را اصلاح کنیم» خواهید دید چشمها درخشیدن گرفته همگی خشنودی نمودند. یکی نخواهد گفت : «بنیکی آوردن مردم سرمایه خواهد و ما نمیداریم» ، نخواهد گفت : «راهنمایی کار هر کسی نمیباشد». این یک نافهمی شگفتیست که دامنگیر مردم گردیده. جوانان هر یکی خود را یک راهنما میشمارد.
دربارهی زبان نیز همین رفتار را کردند و ما ندانستیم زبان را که «تخریب» کرده بود که آنان به «اصلاح» برخاستند؟!.. همان کسانی که دیروز بزبان آلوده و نارسا مینازیدند امروز گرد هم نشستند که آن را راست گردانند و یکی نگفت : «ما که آکهای این را نمیشناسیم ، پس چگونه براستیش کوشیم؟!..». دوباره میگویم : این یک رفتار بس شگفتی بود.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی دو از سه)
در چنین حالی بود که من در سال 1299 (1339) از تبریز بتهران آمدم و در نتیجهی پیشامدهایی بزبانشناسی گرایشی یافته بآن پرداختم و در پیرامون زبان فارسی بآگاهیهای بسیاری رسیدم. بدینسان که چند تا از نیمزبانهای شهرستانها را از مازندرانی و دماوندی و شوشتری و سمنانی و سرخهای و کردی و مانند اینها در سفرهای خود یاد گرفتم و یا آگاهی از آنها یافتم ، و زبان پهلوی را نیک آموختم و بزبانهای اوستایی و هخامنشی درآمدم ، و زبانهای کهن و نو و ارمنی را درس خواندم.
اینها مرا دربارهی فارسی بینا گردانید ، و چون درنگریستم این زبان را پریشان و نابسامان ، و نادرست و نارسا یافتم. دیگران تنها درآمیختگیش را با کلمههای بیگانه میدیدند و آن را آکش میشماردند من آکهای بسیار دیگری در آن پیدا کردم. (چنانکه خواهیم شمرد). ولی در همان حال این زبان را یکی از روانترین و آسانترین زبانها دیده و آن را برای درستی و آراستگی شاینده شناختم ، و اینها مرا واداشت که بکوششهایی در پیرامون آن بپردازم. بویژه از هنگامی که بکوششهایی دربارهی نیکی جهان برخاستم که این زبان را افزار کار خود یافته درست گردانیدن آن را بخود بایا شماردم.
اینبود در سال 1312 که مهنامهی پیمان را آغاز کردیم نخست آن را با یک زبان پیراستهای (که کلمههای تازی را بسیار کم میداشت) نوشتیم ، و این زبان چون فهمیده میبود کسی از آن رو برنمیگردانید. برخی گاهی خردههایی میگرفتند ولی این نه از راه نفهمیدن زبان ، بلکه از روی خودنمایی و بشیوهی همیشگیشان میبود. دیگران آن زبان را میپسندیدند و با دلخوشی میخواندند. از آنسوی در همان شمارههای سال یکم پیمان بگفتارهایی دربارهی زبان و اینکه باید پیراسته گردد ، پرداخته یک رشته دلیلهای روشنی را بازنمودیم.
این نخستین بار بود که داستان زبان از یک راه شایندهای دنبال میشد ، و از اینرو کسان بسیاری هواداری از آن نمودند و بار دیگر تکانی در آن زمینه پدید آمد که گذشته از خوانندگان پیمان و هواداران آن ، دستههای دیگری در اینجا و آنجا بکوششهایی پرداختند و در روزنامهها گفتارهایی نوشتند. در آن میان شاه گذشته (اعلیحضرت رضاشاه پهلوی) خود هواداری نشان داد و با دستور او در وزارت جنگ کمیسیونی برای دیگر گردانیدن کلمهها و نامهای آن وزارت برپا گردید.
در این میان بدخواهان نیز بکار افتاده از ریشخند و بدگویی و کارشکنی بازنمیایستادند. ولی چون جنبش تا باینجا رسید فروغی که نخستوزیر میبود بشاه پیشنهاد کرد که انجمنی در وزارت فرهنگ بنیاد گزارده کار را بآن سپارد ، و با دستور او فرهنگستان را بنیاد نهاد.
این از شگفتیها بود که کسانی که دیروز پیراستن زبان را نمیخواستند و آن را «تباه گردانیدن زبان» میشماردند اکنون خود بآن پرداختند. شگفتتر از آن این بود که ما را که سالها در آن راه کوشیده و رنج برده بودیم بیکبار کنار گردانیدند بلکه بزخمهای زبانی نیز پرداخته سرکوفت دریغ نگفتند. بدتر از همه این بود که گاهی دستورهایی بمن فرستادند که فلان کلمه را چنین بنویس و بهمان جمله را چنان ننویس ، و من نمیدانم باین کار چه نامی دهم.
یک نافهمی ـ یا بهتر گویم : یک بیچارگی که در ایرانیان هست آنست که راست گردانیدن یا راهنمایی را یک کاری همچون کارهای دیگر ، و آن را در دسترس هر کسی میشمارند. شما اگر در یک نشستی سخن از پیراستن توده و بنیکی آوردن مردم رانده چنین گویید : «بیایید این توده را اصلاح کنیم» خواهید دید چشمها درخشیدن گرفته همگی خشنودی نمودند. یکی نخواهد گفت : «بنیکی آوردن مردم سرمایه خواهد و ما نمیداریم» ، نخواهد گفت : «راهنمایی کار هر کسی نمیباشد». این یک نافهمی شگفتیست که دامنگیر مردم گردیده. جوانان هر یکی خود را یک راهنما میشمارد.
دربارهی زبان نیز همین رفتار را کردند و ما ندانستیم زبان را که «تخریب» کرده بود که آنان به «اصلاح» برخاستند؟!.. همان کسانی که دیروز بزبان آلوده و نارسا مینازیدند امروز گرد هم نشستند که آن را راست گردانند و یکی نگفت : «ما که آکهای این را نمیشناسیم ، پس چگونه براستیش کوشیم؟!..». دوباره میگویم : این یک رفتار بس شگفتی بود.
✴️ چه باید کرد
(تکهی نهم)
🔶 بجوانان و جواناندیشگان
(بخش 1 از 2)
در این گفتار روی سخن بجوانان و جواناندیشگان است و میخواهم بگفتگویی دربارهی رهایی ایران پردازم. ولی باید نخست مقدمهای یاد كنم :
ایرانیان چون سررشته را گم كردهاند انبوهی از آنان از نیروهای طبیعی كه خدا بآنان داده
بهرهمندی نمینمایند. مثلاً «اندیشه» یكی از نیروهاییست كه خدا به هر كس داده و از این نیرو بهرههای بسیار توان برداشت. ولی انبوه ایرانیان خود را از آن بیبهره گردانیده و تو گویی از بودن چنان نیرویی در كالبدشان آگاه نمیباشند. شما اگر در انجمنی باشید و بحال مردم دقت كنید خواهید دید همینكه یكی بسخنی میپردازد دیگران بیآنكه نیك بفهمند و بیندیشند بیدرنگ بپاسخ میپردازند و هر یكی سخن دیگری را ناانجام گزارده خود بسخن میآغازد ، و هر یکی بپاسخ دیگری برمیخیزد.
از سختترین كارها برای ایرانیان همینست كه یك موضوعی را باندیشه سپارند و زمانی در پیرامون آن بیندیشند.
دوباره میگویم : تو گویی از داشتن یك نیرویی بنام اندیشه ناآگاهند. بارها رخ داده كه من با كسی كه بگفتگو پرداختهام نخست شرط كردهام كه سخنان مرا بیندیش و پس از آن پاسخ بده ، و با این حال دیدهام همینكه میشنود خودداری نمیتواند و بیك پاسخ پوچ و پرتی میپردازد. این خود یك گرفتاری برای ایرانیان است.
این مردمِ درمانده نه تنها از این سرزمینِ باردهِ خود كه برای زیست دویست و سیصدملیون مردم كفایت دارد بهرهمندی نمیتوانند و اكنون كه بیش از بیستملیون نیستند با سختی و گرسنگی بسر میبرند ، نه تنها از كانهای فراوانی كه زیر زمین خوابیده و یك سرمایهی بزرگی برای كشور است كمترین برخورداری نمیتوانند و آنها را بدیگران واگزاردهاند كه بیایند و بیرون آورند ، نه تنها از رودها و آبشارهای طبیعی در خوزستان و دیگر جاها سود برنمیدارند و آبهای آنها بجای روان گردیدن بكشتزار و بستان بدریا میریزد و نیروی آبشارها هدر میگردد ، نه تنها از جوانان توانا و رشید ایلها بهره نجسته نمیتوانند یك سپاه آزموده و دلیری پدید آورند و این جوانان بیكار مانده كه توانایی و دلیری خود را در دزدی و راهزنی بكار میبرند ، همچنان از نیروهای روانی كه خدا در كالبد آنان گزارده ـ از خرد و فهم و اندیشه و آهنگ (عزم) ـ بهرهمندی نمیتوانند و همهی این نیروها نیز همچون رودهای خوزستان و آبشارهای شوشتر بیهوده و هدر میگردد. آن بدبختی كه گفتهاند همین را باید شمرد. آری بدبختی همین است كه یك مردمی خود را باین روز نشانند. بدبختی همین است كه یك تودهای بجای همه چیز دست بدامن غوغا وهایهوی و ناله و گله بزنند و چنین دانند كه از این راه بجایی خواهند رسید. هان ای ایرانیان ، راه را گم كردهاید و هان ای بیچارگان سررشته را از دست دادهاید.
باری من در این رشته گفتارها راه رهایی از این زبونی و درماندگی را نشان خواهم داد! آری رهایی ایران ، راه رستگاری این كشور بدبخت را بازخواهم نمود. بیشتر خوانندگان كه آشنا بگفتههای منند میدانند كه هیچگاه ناسنجیده نگویم ، هیچگاه بگزافه نگرایم. این سخن از شمار گفتههای دیگران نیست. از روی بینش و آگاهی میگویم كه راه رهایی این كشور را[از] این زبونیها و بدبختیها نشان خواهم داد. ولی از آغاز سخن با خوانندگان یك شرط میكنم و آن اینكه این رشته گفتارها را با آن ده گفتار گذشته [1] نیك بخوانند و بسنجند و بیندیشند ، چند شبی را در این راه بسر دهند كه این گفتارها را خوانده اندیشه و فهم خود را بكار اندازند ، اگر بتوانند چند تنی باهم نشسته در پیرامون این گفتهها بشور و گفتگو پردازند. آنگاه اگر این سخنان را استوار یافتند و راهی را كه نشان میدهیم بسوی رستگاری شناختند در آنحال مردانه با ما همراهی كنند ، از دور و نزدیك خود را بما شناسانیده از همگامی بازنایستند. اینست یگانه شرطی كه من میكنم و من گمان نمیكنم هیچ مرد نیكنهادی این شرط را نخواهد پذیرفت ، گمان نمیكنم هیچ غیرتمندی از این درخواست رو خواهد گرداند.
بدانید ای ایرانیان : این درد و گرفتاری كه شما در آنید بیدرمان و چاره نمیباشد ولی باید نخست راه آن دانسته شود و دوم یك دسته از مردان نیك ، دست بهم دهند و بنام غیرت و مردانگی كوشش و جانفشانی دریغ نگویند.
اینك آن راه كه میخواهیم روشن گردانیم و بیاری خدا امیدمندیم كه از یافتن آن مردان نیك هم بیبهره نخواهیم بود.
[1] : مقصود از ده گفتار بازپسین (شمارههای 1 تا 10) از رشته گفتارهاییست بنام «پیام به دانشمندان اروپا و آمریكا» كه در پرچمهای روزانه شمارههای 201 تا 210 بچاپ رسیده. این گفتارها سپس جداگانه برویهی دفتری درآمده و در سالهای دیرتر به انگلیسی نیز ترجمه شده. این کتاب و ترجمهاش هر دو در کانال کتابخانهی پاکدینی تلگرام به نشانی زیر هست.
https://t.me/kasravi_ahmad
(تکهی نهم)
🔶 بجوانان و جواناندیشگان
(بخش 1 از 2)
در این گفتار روی سخن بجوانان و جواناندیشگان است و میخواهم بگفتگویی دربارهی رهایی ایران پردازم. ولی باید نخست مقدمهای یاد كنم :
ایرانیان چون سررشته را گم كردهاند انبوهی از آنان از نیروهای طبیعی كه خدا بآنان داده
بهرهمندی نمینمایند. مثلاً «اندیشه» یكی از نیروهاییست كه خدا به هر كس داده و از این نیرو بهرههای بسیار توان برداشت. ولی انبوه ایرانیان خود را از آن بیبهره گردانیده و تو گویی از بودن چنان نیرویی در كالبدشان آگاه نمیباشند. شما اگر در انجمنی باشید و بحال مردم دقت كنید خواهید دید همینكه یكی بسخنی میپردازد دیگران بیآنكه نیك بفهمند و بیندیشند بیدرنگ بپاسخ میپردازند و هر یكی سخن دیگری را ناانجام گزارده خود بسخن میآغازد ، و هر یکی بپاسخ دیگری برمیخیزد.
از سختترین كارها برای ایرانیان همینست كه یك موضوعی را باندیشه سپارند و زمانی در پیرامون آن بیندیشند.
دوباره میگویم : تو گویی از داشتن یك نیرویی بنام اندیشه ناآگاهند. بارها رخ داده كه من با كسی كه بگفتگو پرداختهام نخست شرط كردهام كه سخنان مرا بیندیش و پس از آن پاسخ بده ، و با این حال دیدهام همینكه میشنود خودداری نمیتواند و بیك پاسخ پوچ و پرتی میپردازد. این خود یك گرفتاری برای ایرانیان است.
این مردمِ درمانده نه تنها از این سرزمینِ باردهِ خود كه برای زیست دویست و سیصدملیون مردم كفایت دارد بهرهمندی نمیتوانند و اكنون كه بیش از بیستملیون نیستند با سختی و گرسنگی بسر میبرند ، نه تنها از كانهای فراوانی كه زیر زمین خوابیده و یك سرمایهی بزرگی برای كشور است كمترین برخورداری نمیتوانند و آنها را بدیگران واگزاردهاند كه بیایند و بیرون آورند ، نه تنها از رودها و آبشارهای طبیعی در خوزستان و دیگر جاها سود برنمیدارند و آبهای آنها بجای روان گردیدن بكشتزار و بستان بدریا میریزد و نیروی آبشارها هدر میگردد ، نه تنها از جوانان توانا و رشید ایلها بهره نجسته نمیتوانند یك سپاه آزموده و دلیری پدید آورند و این جوانان بیكار مانده كه توانایی و دلیری خود را در دزدی و راهزنی بكار میبرند ، همچنان از نیروهای روانی كه خدا در كالبد آنان گزارده ـ از خرد و فهم و اندیشه و آهنگ (عزم) ـ بهرهمندی نمیتوانند و همهی این نیروها نیز همچون رودهای خوزستان و آبشارهای شوشتر بیهوده و هدر میگردد. آن بدبختی كه گفتهاند همین را باید شمرد. آری بدبختی همین است كه یك مردمی خود را باین روز نشانند. بدبختی همین است كه یك تودهای بجای همه چیز دست بدامن غوغا وهایهوی و ناله و گله بزنند و چنین دانند كه از این راه بجایی خواهند رسید. هان ای ایرانیان ، راه را گم كردهاید و هان ای بیچارگان سررشته را از دست دادهاید.
باری من در این رشته گفتارها راه رهایی از این زبونی و درماندگی را نشان خواهم داد! آری رهایی ایران ، راه رستگاری این كشور بدبخت را بازخواهم نمود. بیشتر خوانندگان كه آشنا بگفتههای منند میدانند كه هیچگاه ناسنجیده نگویم ، هیچگاه بگزافه نگرایم. این سخن از شمار گفتههای دیگران نیست. از روی بینش و آگاهی میگویم كه راه رهایی این كشور را[از] این زبونیها و بدبختیها نشان خواهم داد. ولی از آغاز سخن با خوانندگان یك شرط میكنم و آن اینكه این رشته گفتارها را با آن ده گفتار گذشته [1] نیك بخوانند و بسنجند و بیندیشند ، چند شبی را در این راه بسر دهند كه این گفتارها را خوانده اندیشه و فهم خود را بكار اندازند ، اگر بتوانند چند تنی باهم نشسته در پیرامون این گفتهها بشور و گفتگو پردازند. آنگاه اگر این سخنان را استوار یافتند و راهی را كه نشان میدهیم بسوی رستگاری شناختند در آنحال مردانه با ما همراهی كنند ، از دور و نزدیك خود را بما شناسانیده از همگامی بازنایستند. اینست یگانه شرطی كه من میكنم و من گمان نمیكنم هیچ مرد نیكنهادی این شرط را نخواهد پذیرفت ، گمان نمیكنم هیچ غیرتمندی از این درخواست رو خواهد گرداند.
بدانید ای ایرانیان : این درد و گرفتاری كه شما در آنید بیدرمان و چاره نمیباشد ولی باید نخست راه آن دانسته شود و دوم یك دسته از مردان نیك ، دست بهم دهند و بنام غیرت و مردانگی كوشش و جانفشانی دریغ نگویند.
اینك آن راه كه میخواهیم روشن گردانیم و بیاری خدا امیدمندیم كه از یافتن آن مردان نیك هم بیبهره نخواهیم بود.
[1] : مقصود از ده گفتار بازپسین (شمارههای 1 تا 10) از رشته گفتارهاییست بنام «پیام به دانشمندان اروپا و آمریكا» كه در پرچمهای روزانه شمارههای 201 تا 210 بچاپ رسیده. این گفتارها سپس جداگانه برویهی دفتری درآمده و در سالهای دیرتر به انگلیسی نیز ترجمه شده. این کتاب و ترجمهاش هر دو در کانال کتابخانهی پاکدینی تلگرام به نشانی زیر هست.
https://t.me/kasravi_ahmad
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
احمد کسروی :
@Pakdini
یوتیوب :
youtube.com/@pakdini
تاریخ مشروطهی ایران :
@Tarikhe_Mashruteye_Iran
تاریخ محمد :
@Tarikhe_Mohammad
کتاب سودمند :
@KetabSudmand
دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
پیام بما
t.me/pakdini?direct
farhixt@gmail.com
@Pakdini
یوتیوب :
youtube.com/@pakdini
تاریخ مشروطهی ایران :
@Tarikhe_Mashruteye_Iran
تاریخ محمد :
@Tarikhe_Mohammad
کتاب سودمند :
@KetabSudmand
دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
پیام بما
t.me/pakdini?direct
farhixt@gmail.com
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 8ـ آزمایش داوران (تکهی یک از دو)
عدلیه در ایران که پس از مشروطه بنیاد یافت بیشتر کارکنان او از درباریان میبودند. سپس کمکم ملایان بآن درآمدند. در آن زمان هر کس که بیکار بودی و از عدلیه کار خواستی و یک سپارشی از فلان مجتهد یا از بَهمان وزیر آوردی کار باو دادندی. بویژه اگر عمامهای از سیاه و سفید بسر داشتی. اینست در عدلیه بسیاری از داوران بیدانش میبودند که نه قانون دانستندی و نه فقه.
این داستان را منصورالسلطنه بمن گفته است : سیدی میبود اسپهانی که سالها در دادگاهها میبود و سپس بیکارش گردانیده بودند. منصورالسلطنه میگفت : روزی آمد بنزد من از بیکاری بگله پرداخت. گفتم : من کاری برای تو باندیشه خواهم گرفت. پس از چند روز دستور دادم «ابلاغ» مدیر دفتری اسپهان را برایش نوشتند و فرستادند. فردایش دیدیم با حال خشم آمد که «آقا من آنقدر سواد ندارم که دفتر را اداره کنم. من گفتم در محکمهی کاری بمن رجوع کنید که بنشینم و رأی دهم».
میبود درمیان داوران کسی که «حسن» را «هسن» مینوشت. و اگر قانون را بجلوش گزاردندی ، خواندنش با دشواری توانستی.
از اینرو از دیر باز گفتگو میرفتی که باید داوران را بآزمایش کشید و دانشمندان از بیدانشان جدا گردانید. امسال در زمان وزارت سردارمعظم ، قانونی نوشته شده و از مجلس گذشته بوده که بایستی بکار بسته شود و داوران دسته بدسته بآزمایش خوانده شوند. اینبود وزارت عدلیه برای دستهی نخست پنجاه تن را برگزیده بوده که من هم درمیان آنها بودهام.
در مهرماه بود که نامهای از تهران رسید و مرا بآزمایش خوانده بودند. من چون از پیش آگاهی نمیداشتم آماده نمیبودم. کتاب شرایع را که آزمایش فقه از آن خواستی بود ، من تا آن هنگام ندیده بودم. در تبریز بجای آن «شرح لمعه» درس خواندندی. قانون را هم من خوانده و باندازهی نیاز یاد گرفته بودم. ولی برای آزمایش بایستی بیش از آن بخوانم. از آنسو نامه دو هفته دیرتر بمن رسیده بود که فرصتی برای آماده شدن نمیداشتم.
با اینحال بهانه نیاورده همان روز کارهای خود را بانجام رسانیده ، فردا سهشنبه هفدهم مهرماه اسبی گرفته با چارپاداران راه افتادیم. چون در دماوند به پیادهروی کوشیده بودم ، برای آزمایش خود خواستم این بار همهی راه را پیاده بیایم و همین کار را کردم. یازده فرسخ راه را در یک شبانهروز پیمودم و روز چهارشنبه پیش از درآمدن خورشید به تهران رسیدم.
همان روز رخت دیگر گردانیده بوزارتخانه رفتم. دانسته شد دو نشست آزمایش گذشته و من نبودهام. در نشست سوم که رفتم دیدم پنجاه تن از ملایان و دیگران سالنی را پر کردهاند و هر کسی ستایش از خود میکند. یکی میگفت : من سالها در نجف درس خواندهام و از آخوند «اجازهی اجتهاد» میدارم. دیگری میگفت : من در استانبول «حقوق تجاری» بپایان رسانیدهام. یکی را دیدم پهلوی من نشسته و شعرهایی در ستایش آزمایندگان گفته بود که در آن میان بدستشان دهد. من اینها را که دیدم از خود نومید شدم. گفتم بپای اینان نتوانم رسید. نود درصد گمان پذیرفته نشدن میبردم.
🔸 8ـ آزمایش داوران (تکهی یک از دو)
عدلیه در ایران که پس از مشروطه بنیاد یافت بیشتر کارکنان او از درباریان میبودند. سپس کمکم ملایان بآن درآمدند. در آن زمان هر کس که بیکار بودی و از عدلیه کار خواستی و یک سپارشی از فلان مجتهد یا از بَهمان وزیر آوردی کار باو دادندی. بویژه اگر عمامهای از سیاه و سفید بسر داشتی. اینست در عدلیه بسیاری از داوران بیدانش میبودند که نه قانون دانستندی و نه فقه.
این داستان را منصورالسلطنه بمن گفته است : سیدی میبود اسپهانی که سالها در دادگاهها میبود و سپس بیکارش گردانیده بودند. منصورالسلطنه میگفت : روزی آمد بنزد من از بیکاری بگله پرداخت. گفتم : من کاری برای تو باندیشه خواهم گرفت. پس از چند روز دستور دادم «ابلاغ» مدیر دفتری اسپهان را برایش نوشتند و فرستادند. فردایش دیدیم با حال خشم آمد که «آقا من آنقدر سواد ندارم که دفتر را اداره کنم. من گفتم در محکمهی کاری بمن رجوع کنید که بنشینم و رأی دهم».
میبود درمیان داوران کسی که «حسن» را «هسن» مینوشت. و اگر قانون را بجلوش گزاردندی ، خواندنش با دشواری توانستی.
از اینرو از دیر باز گفتگو میرفتی که باید داوران را بآزمایش کشید و دانشمندان از بیدانشان جدا گردانید. امسال در زمان وزارت سردارمعظم ، قانونی نوشته شده و از مجلس گذشته بوده که بایستی بکار بسته شود و داوران دسته بدسته بآزمایش خوانده شوند. اینبود وزارت عدلیه برای دستهی نخست پنجاه تن را برگزیده بوده که من هم درمیان آنها بودهام.
در مهرماه بود که نامهای از تهران رسید و مرا بآزمایش خوانده بودند. من چون از پیش آگاهی نمیداشتم آماده نمیبودم. کتاب شرایع را که آزمایش فقه از آن خواستی بود ، من تا آن هنگام ندیده بودم. در تبریز بجای آن «شرح لمعه» درس خواندندی. قانون را هم من خوانده و باندازهی نیاز یاد گرفته بودم. ولی برای آزمایش بایستی بیش از آن بخوانم. از آنسو نامه دو هفته دیرتر بمن رسیده بود که فرصتی برای آماده شدن نمیداشتم.
با اینحال بهانه نیاورده همان روز کارهای خود را بانجام رسانیده ، فردا سهشنبه هفدهم مهرماه اسبی گرفته با چارپاداران راه افتادیم. چون در دماوند به پیادهروی کوشیده بودم ، برای آزمایش خود خواستم این بار همهی راه را پیاده بیایم و همین کار را کردم. یازده فرسخ راه را در یک شبانهروز پیمودم و روز چهارشنبه پیش از درآمدن خورشید به تهران رسیدم.
همان روز رخت دیگر گردانیده بوزارتخانه رفتم. دانسته شد دو نشست آزمایش گذشته و من نبودهام. در نشست سوم که رفتم دیدم پنجاه تن از ملایان و دیگران سالنی را پر کردهاند و هر کسی ستایش از خود میکند. یکی میگفت : من سالها در نجف درس خواندهام و از آخوند «اجازهی اجتهاد» میدارم. دیگری میگفت : من در استانبول «حقوق تجاری» بپایان رسانیدهام. یکی را دیدم پهلوی من نشسته و شعرهایی در ستایش آزمایندگان گفته بود که در آن میان بدستشان دهد. من اینها را که دیدم از خود نومید شدم. گفتم بپای اینان نتوانم رسید. نود درصد گمان پذیرفته نشدن میبردم.
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمهماهه : 235
🔸 در پیرامون زبان (تکهی سه از سه)
همین داستان فرهنگستان بهترین گواه است که راهنمایی یا نشان دادن نیک و بد و یا براستی آوردن کجیها کار هر کس نیست و این یک نیروی جدایی خواهد. سه سال بیشتر چهل و پنجاه تن نشستها کردند و بگفتگوها پرداختند و باین و آن آزارها دادند ولی بیش از این کاری نتوانستند که یک رشته از کلمههای عربی و ترکی و اروپایی را بردارند و کلمههای فارسی را بجای آنها گزارند ، و در این باره نیز خامی بسیار از خود نشان دادند زیرا گذشته از آنکه تنها آک فارسی را درآمیختگی با کلمههای بیگانه میشناختند و از آکهای دیگر آن ناآگاه میبودند در برگزیدن کلمهها نیز جز یک راه کجی نمیپیمودند. زیرا بجای آنکه بتوانا گردانیدن زبان کوشند و پایههایی (قاعدهها) در آن پدید آورند ، تنها در برابر یک کلمه ، کلمهی دیگری میگزاردند که این خود رفتارِ کج میباشد.
مثلاً یکی از کلمههایی که گزاردهاند «فراخواندن» میباشد که مینویسند بمعنی «پس خواندن مأمور» است. در جایی که در فارسی خود «پس خواندن» میبود ما نمیدانیم چه نیازی بکلمهی دیگری (بِهمان معنی) میباشد. از آنسوی «فرا» یکی از پیشوندهاست که در بسیار جا بکار میرود و آنان میبایست معنای این را روشن گردانند که در همه جا بآن معنی آورده شود. نه اینکه تنها «فراخواندن» را بگیرند و برایش یک معنای ویژهای گزارند. «فرا» را در اینجا بمعنی «پس» گرفتهاند ، در حالی که در «فراهم نشستن» و «فراگرفتن» و بسیار مانندهی اینها آن معنی بسیار ناسازگار است.
یک کلمهی دیگر که گزاردهاند «درآمد» است که بمعنی «دخل» میباشد و از پیش از این در زبانها روان میبود. ولی بآخشیج آن که «خرج» باشد «هزینه» را گزاردهاند. در حالی که آخشیج درآمد «دررفت» است و این خود یک کلمهی شایندهای میباشد. چنانکه در عربی «دخل» و «خرج» و در ترکی «گلیر» و «چخار» و در انگلیسی income وoutgo گفته میشود بایستی در فارسی نیز درآمد و دررفت گویند و هیچ انگیزهای برای چشمپوشی از این کار اندیشیده نمیشد. از آنسوی «هزینه» همان کلمهایست که برویهی «خزینه» و یا «خزانه» بیک معنای دیگری بکار میرود ، و این خود بیمعنی است که رویهی کهن کلمهها را بگیرند و در یک معنی جدایی بکار برند.
یکی دیگر کلمهی «دادرس» است که بجای «قاضی» برگزیدهاند. در جایی که «دادرس» در زبان مردم کسیست که چون یکی داد میزند و یاوری میخواهد بیاری او شتابد. «بداد کسی رسیدن» بمعنی یاری کردنست نه بمعنی قضاوت ، به هر حال «دادرس» برای «قاضی» یک نام «مجازی» است ، و ما نمیتوانیم در زبان بکلمههای مجازی بس کنیم. این بسیار ناستوده است که در فارسی برای «قضاوت» یک کلمهای نداشته آن را با یک نام «مجازی» بفهمانیم. از آنسوی «دادرسی» را بمعنی «محاکمه» گردانیدهاند که این نیز غلطست. زیرا «محاکمه» کار «مدعی» و «مدعی علیه» که بدادگاه رفتهاند میباشد و آنان هر یکی داد میخواهد نه آنکه بداد میرسد. گذشته از این ، این خود لغزشی دیگری از فرهنگستانست که «دادرسی» را بمعنی محاکمه و «دادرس» را بمعنی قاضی میگرداند که باید گفت یک ریشه را بدو معنی ناسازگار هم میگیرد. اگر «دادرس» قاضیست باید «دادرسی» هم بمعنی قضاوت باشد نه بمعنی محاکمه.
باری اگر بخواهیم لغزشهای فرهنگستان را بشماریم سخن بدرازی انجامد. اینست باین سه نمونه بس کرده پی گفتار خود را میگیریم. چنانکه گفتم فرهنگستان درمیان دیگر کارهای خود بجلوگیری از ما نیز میکوشید. چند بار نامه از وزارت فرهنگ یا از دفتر نخست وزیر فرستادند که باید پیروی از فرهنگستان نمایید و کلمههایی را که آنها برنگزیده بکار نبرید. من پروا ننموده در یک پاسخ درازی که بنامهی آقای جم (نخستوزیر) دادم لغزشهای فرهنگستان را بازنمودم و آشکاره نوشتم که اگر پیروی از این غلطها نمایم بدانش ناپاسداری نمودهام. بارها سانسور در نوشتههای من بکلمههایی خط میزد و من نیز بنوشتههای او خط زده بچاپخانه میفرستادم.
با این حال سه سالی گذشت و بیاری خدا فرهنگستان از میان رفت. ولی ما همچنان ایستادهایم و راه خود را دنبال میکنیم ، و در این چندگاه پیشرفت شایانی در زمینهی زبان نموده و گذشته از بیرون کردن کلمههای بیگانه گامهایی در دیگر بارهها برداشتهایم که آنها را نیز در این کتاب روشن خواهیم گردانید (1).
پابرگیها : (از ویراینده)
1ـ همانا خواست کتابیست که سپس جداگانه چاپ شد و «زبان پاک» نام گرفت. چنین برمیآید که میخواستهاند آن را تکه تکه در پرچم بچاپ رسانند ولی گفتارها چندان لبریز شده بوده که جا برای آن نمانده. سپس نویسنده آن را با دیگریهایی جداگانه چاپ کرده.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی سه از سه)
همین داستان فرهنگستان بهترین گواه است که راهنمایی یا نشان دادن نیک و بد و یا براستی آوردن کجیها کار هر کس نیست و این یک نیروی جدایی خواهد. سه سال بیشتر چهل و پنجاه تن نشستها کردند و بگفتگوها پرداختند و باین و آن آزارها دادند ولی بیش از این کاری نتوانستند که یک رشته از کلمههای عربی و ترکی و اروپایی را بردارند و کلمههای فارسی را بجای آنها گزارند ، و در این باره نیز خامی بسیار از خود نشان دادند زیرا گذشته از آنکه تنها آک فارسی را درآمیختگی با کلمههای بیگانه میشناختند و از آکهای دیگر آن ناآگاه میبودند در برگزیدن کلمهها نیز جز یک راه کجی نمیپیمودند. زیرا بجای آنکه بتوانا گردانیدن زبان کوشند و پایههایی (قاعدهها) در آن پدید آورند ، تنها در برابر یک کلمه ، کلمهی دیگری میگزاردند که این خود رفتارِ کج میباشد.
مثلاً یکی از کلمههایی که گزاردهاند «فراخواندن» میباشد که مینویسند بمعنی «پس خواندن مأمور» است. در جایی که در فارسی خود «پس خواندن» میبود ما نمیدانیم چه نیازی بکلمهی دیگری (بِهمان معنی) میباشد. از آنسوی «فرا» یکی از پیشوندهاست که در بسیار جا بکار میرود و آنان میبایست معنای این را روشن گردانند که در همه جا بآن معنی آورده شود. نه اینکه تنها «فراخواندن» را بگیرند و برایش یک معنای ویژهای گزارند. «فرا» را در اینجا بمعنی «پس» گرفتهاند ، در حالی که در «فراهم نشستن» و «فراگرفتن» و بسیار مانندهی اینها آن معنی بسیار ناسازگار است.
یک کلمهی دیگر که گزاردهاند «درآمد» است که بمعنی «دخل» میباشد و از پیش از این در زبانها روان میبود. ولی بآخشیج آن که «خرج» باشد «هزینه» را گزاردهاند. در حالی که آخشیج درآمد «دررفت» است و این خود یک کلمهی شایندهای میباشد. چنانکه در عربی «دخل» و «خرج» و در ترکی «گلیر» و «چخار» و در انگلیسی income وoutgo گفته میشود بایستی در فارسی نیز درآمد و دررفت گویند و هیچ انگیزهای برای چشمپوشی از این کار اندیشیده نمیشد. از آنسوی «هزینه» همان کلمهایست که برویهی «خزینه» و یا «خزانه» بیک معنای دیگری بکار میرود ، و این خود بیمعنی است که رویهی کهن کلمهها را بگیرند و در یک معنی جدایی بکار برند.
یکی دیگر کلمهی «دادرس» است که بجای «قاضی» برگزیدهاند. در جایی که «دادرس» در زبان مردم کسیست که چون یکی داد میزند و یاوری میخواهد بیاری او شتابد. «بداد کسی رسیدن» بمعنی یاری کردنست نه بمعنی قضاوت ، به هر حال «دادرس» برای «قاضی» یک نام «مجازی» است ، و ما نمیتوانیم در زبان بکلمههای مجازی بس کنیم. این بسیار ناستوده است که در فارسی برای «قضاوت» یک کلمهای نداشته آن را با یک نام «مجازی» بفهمانیم. از آنسوی «دادرسی» را بمعنی «محاکمه» گردانیدهاند که این نیز غلطست. زیرا «محاکمه» کار «مدعی» و «مدعی علیه» که بدادگاه رفتهاند میباشد و آنان هر یکی داد میخواهد نه آنکه بداد میرسد. گذشته از این ، این خود لغزشی دیگری از فرهنگستانست که «دادرسی» را بمعنی محاکمه و «دادرس» را بمعنی قاضی میگرداند که باید گفت یک ریشه را بدو معنی ناسازگار هم میگیرد. اگر «دادرس» قاضیست باید «دادرسی» هم بمعنی قضاوت باشد نه بمعنی محاکمه.
باری اگر بخواهیم لغزشهای فرهنگستان را بشماریم سخن بدرازی انجامد. اینست باین سه نمونه بس کرده پی گفتار خود را میگیریم. چنانکه گفتم فرهنگستان درمیان دیگر کارهای خود بجلوگیری از ما نیز میکوشید. چند بار نامه از وزارت فرهنگ یا از دفتر نخست وزیر فرستادند که باید پیروی از فرهنگستان نمایید و کلمههایی را که آنها برنگزیده بکار نبرید. من پروا ننموده در یک پاسخ درازی که بنامهی آقای جم (نخستوزیر) دادم لغزشهای فرهنگستان را بازنمودم و آشکاره نوشتم که اگر پیروی از این غلطها نمایم بدانش ناپاسداری نمودهام. بارها سانسور در نوشتههای من بکلمههایی خط میزد و من نیز بنوشتههای او خط زده بچاپخانه میفرستادم.
با این حال سه سالی گذشت و بیاری خدا فرهنگستان از میان رفت. ولی ما همچنان ایستادهایم و راه خود را دنبال میکنیم ، و در این چندگاه پیشرفت شایانی در زمینهی زبان نموده و گذشته از بیرون کردن کلمههای بیگانه گامهایی در دیگر بارهها برداشتهایم که آنها را نیز در این کتاب روشن خواهیم گردانید (1).
پابرگیها : (از ویراینده)
1ـ همانا خواست کتابیست که سپس جداگانه چاپ شد و «زبان پاک» نام گرفت. چنین برمیآید که میخواستهاند آن را تکه تکه در پرچم بچاپ رسانند ولی گفتارها چندان لبریز شده بوده که جا برای آن نمانده. سپس نویسنده آن را با دیگریهایی جداگانه چاپ کرده.
✴️ چه باید کرد
(تکهی دهم)
🔶 بجوانان و جواناندیشگان
(بخش 2 از 2)
از هفتاد و هشتاد سال پیش است كه در ایران و دیگر كشورهای شرقی كسانی پی بدرماندگی و گرفتاری این تودهها برده باندیشهی چاره افتادهاند.
نخست سیدجمالالدین اسدآبادی باین اندیشه رسیده و او چاره را «اتحاد اسلام» دانسته ولی چون از كوششهایش هیچ نتیجهای بدست نیامده و دنبالهاش بریده بگفتگویی از آن در اینجا نیاز نمیبینم. سپس كسان دیگری چون شكوه و آراستگی كشورهای اروپا و آمریكا و نیرومندی دولتهای غرب را دیدهاند برای شرق نیز چاره جز این ندانستهاند كه پیروی از آنان كنند و «تمدن» ایشان را بگیرند تا همچون آنان نیك و نیرومند گردند.
این اندیشه را حاجیمیرزاحسینخان سپهسالار و میرزاعلیخان امینالدوله و میرزامَلكمخان و دیگران داشتهاند و چنانكه میدانیم دنبالهی كوششهای آنان بود كه شادروانان بهبهانی و طباطبایی برخاستند و جنبش مشروطه را پدید آوردند.
اگرچه این دو سید تنها مشروطه[=دمکراسی] میخواستند و به بیشتر از این نیازی نمیدیدند ولی دیگران كه با آنان همراهی نمودند از هر باره پیروی باروپاییان را آرزو میكردند و چارهی درماندگی را جز از آن راه نمیدانستند و این بود پافشاری نموده همه چیز اروپا را گرفتند : دبستانها و دانشكدهها بنیاد نهادند ، ادارهها برپا كردند ، تیاتر و سینما راه انداختند ، قانونهای ایشان را ترجمه كردند ، حزبهای سیاسی پدید آوردند ، روزنامهنویسی را رواج دادند ـ یك كلمه بگویم : از هر باره پیروی باروپاییان نمودند و هر گامی كه در این راه برمیداشتند آن را یك گامی در راه پیشرفت میشماردند.
هنوز هم انبوه مردم ـ بویژه درسخواندگان ـ همین باور را دارند و چنین میدانند كه شرقیان باید بكوشند و تمدن اروپا را نیك فراگیرند و آن هنگامست كه خواهند توانست از این درماندگیها رها گردند و با اروپاییان همسری نمایند.
این عقیدهی انبوه مردمست. ولی ما میگوییم این عقیده ناسنجیده و نااندیشیده است. زیرا از یكسو شرقیان با حال كنونی این نخواهند توانست كه تمدن اروپا را بگیرند و در آن راه با اروپاییان همگام گردند ، و از یكسو اگر هم بتوانند تازه بجایی نخواهند رسید زیرا همان اروپاییان در سختیها گرفتارند و در كار خود درماندهاند.
این دو موضوع ، میتوان دربارهی هر كدام سخنان بسیاری راند ولی من بكوتاهیِ سخن كوشیده به هر كدام یك دلیل كوتاهی یاد میكنم :
دربارهی رسیدن و نرسیدن شرقیان بتمدن اروپا همین بس كه بسنجید آیا در این چهل سال گذشته ایرانیان چه كردهاند و چه گامهایی در آن راه برداشتهاند. آری راستست كه در بیرون چیزهای بسیاری از اروپاییان گرفتهاند ولی از درون هیچ كاری نكردهاند و فاصله درمیان اینها با اروپاییان همان است كه بوده. برای آنكه سخن را با دلیلِ روشن توأم گردانم میگویم : در ایران سیوهفت سال است كه حكومت مشروطه برپا گردیده و آنهمه كوششها و خونریزیها در راه این رخ داده ، با این حال امروز هزار یك مردم این سرزمین معنی درست مشروطه را نمیدانند و از درون دل خواهان آن نمیباشند. همین یكی بسست كه شما بدانید این توده تمدن اروپا را چگونه میگیرد و چه رفتاری با آن میكند. مشروطه را گرفته ولی باین حال ننگین انداخته كه میبینید.
میدانم كسانی خواهند گفت تا بامروز مردم بیسواد بودند و این است درست نتوانستهاند تمدن را بگیرند. ولی از این پس كه همگی باسواد گردند بآسانی خواهند توانست. میگویم برای آنكه بیپایگی پاسخ خود را دریابید بهتر است حال جوانان درسخوانده را بیاد آورید.[1]
اما موضوع دوم كه گرفتاری خود اروپا باشد بهتر است كسانی حال امروزی اروپا و سختیهایی را كه تودههای فرانسه و بلژیك و نروج و یونان و لهستان و دیگران گرفتارند و آسیبهایی را كه روسیه دچار گردیده بدیده گیرند و راستی آن گفتهی ما را دریابند.[2]
كوتاه سخن : اندیشهی اینكه ایرانیان یا دیگر شرقیان تمدن اروپا را خواهند گرفت و با اروپاییان همسر خواهند گردید بسیار خام است ، و اگر كسانی براستی خواهان رستگاری و رهایی ایرانند راهِ این همانست كه ما در ده گفتار گذشته (گفتارهای پیام بدانشمندان اروپا و آمریكا) بازنمودیم. باید ما هوادار نیكی جهان باشیم. باید بآن كوشیم كه آیین زندگانی دیگر گردد و این زورآزمایی كه امروز بنیاد زندگانی شده برافتد و آیین همدستی جای آن را گیرد ، وگرنه نه تنها شرقیان ، خود غربیان نیز روی آسایش نخواهند دید.
اكنون ما را آن میباید كه چه در ایران و چه در دیگر كشورهای شرقی با گمراهیها نبرد كنیم و مردمان را با حقایق زندگانی آشنا گردانیم و خود در نتیجهی همین است كه زمینه برای نیكی جهان آماده خواهد گردید.
(پرچم روزانه شمارههای 212 و 213)
(تکهی دهم)
🔶 بجوانان و جواناندیشگان
(بخش 2 از 2)
از هفتاد و هشتاد سال پیش است كه در ایران و دیگر كشورهای شرقی كسانی پی بدرماندگی و گرفتاری این تودهها برده باندیشهی چاره افتادهاند.
نخست سیدجمالالدین اسدآبادی باین اندیشه رسیده و او چاره را «اتحاد اسلام» دانسته ولی چون از كوششهایش هیچ نتیجهای بدست نیامده و دنبالهاش بریده بگفتگویی از آن در اینجا نیاز نمیبینم. سپس كسان دیگری چون شكوه و آراستگی كشورهای اروپا و آمریكا و نیرومندی دولتهای غرب را دیدهاند برای شرق نیز چاره جز این ندانستهاند كه پیروی از آنان كنند و «تمدن» ایشان را بگیرند تا همچون آنان نیك و نیرومند گردند.
این اندیشه را حاجیمیرزاحسینخان سپهسالار و میرزاعلیخان امینالدوله و میرزامَلكمخان و دیگران داشتهاند و چنانكه میدانیم دنبالهی كوششهای آنان بود كه شادروانان بهبهانی و طباطبایی برخاستند و جنبش مشروطه را پدید آوردند.
اگرچه این دو سید تنها مشروطه[=دمکراسی] میخواستند و به بیشتر از این نیازی نمیدیدند ولی دیگران كه با آنان همراهی نمودند از هر باره پیروی باروپاییان را آرزو میكردند و چارهی درماندگی را جز از آن راه نمیدانستند و این بود پافشاری نموده همه چیز اروپا را گرفتند : دبستانها و دانشكدهها بنیاد نهادند ، ادارهها برپا كردند ، تیاتر و سینما راه انداختند ، قانونهای ایشان را ترجمه كردند ، حزبهای سیاسی پدید آوردند ، روزنامهنویسی را رواج دادند ـ یك كلمه بگویم : از هر باره پیروی باروپاییان نمودند و هر گامی كه در این راه برمیداشتند آن را یك گامی در راه پیشرفت میشماردند.
هنوز هم انبوه مردم ـ بویژه درسخواندگان ـ همین باور را دارند و چنین میدانند كه شرقیان باید بكوشند و تمدن اروپا را نیك فراگیرند و آن هنگامست كه خواهند توانست از این درماندگیها رها گردند و با اروپاییان همسری نمایند.
این عقیدهی انبوه مردمست. ولی ما میگوییم این عقیده ناسنجیده و نااندیشیده است. زیرا از یكسو شرقیان با حال كنونی این نخواهند توانست كه تمدن اروپا را بگیرند و در آن راه با اروپاییان همگام گردند ، و از یكسو اگر هم بتوانند تازه بجایی نخواهند رسید زیرا همان اروپاییان در سختیها گرفتارند و در كار خود درماندهاند.
این دو موضوع ، میتوان دربارهی هر كدام سخنان بسیاری راند ولی من بكوتاهیِ سخن كوشیده به هر كدام یك دلیل كوتاهی یاد میكنم :
دربارهی رسیدن و نرسیدن شرقیان بتمدن اروپا همین بس كه بسنجید آیا در این چهل سال گذشته ایرانیان چه كردهاند و چه گامهایی در آن راه برداشتهاند. آری راستست كه در بیرون چیزهای بسیاری از اروپاییان گرفتهاند ولی از درون هیچ كاری نكردهاند و فاصله درمیان اینها با اروپاییان همان است كه بوده. برای آنكه سخن را با دلیلِ روشن توأم گردانم میگویم : در ایران سیوهفت سال است كه حكومت مشروطه برپا گردیده و آنهمه كوششها و خونریزیها در راه این رخ داده ، با این حال امروز هزار یك مردم این سرزمین معنی درست مشروطه را نمیدانند و از درون دل خواهان آن نمیباشند. همین یكی بسست كه شما بدانید این توده تمدن اروپا را چگونه میگیرد و چه رفتاری با آن میكند. مشروطه را گرفته ولی باین حال ننگین انداخته كه میبینید.
میدانم كسانی خواهند گفت تا بامروز مردم بیسواد بودند و این است درست نتوانستهاند تمدن را بگیرند. ولی از این پس كه همگی باسواد گردند بآسانی خواهند توانست. میگویم برای آنكه بیپایگی پاسخ خود را دریابید بهتر است حال جوانان درسخوانده را بیاد آورید.[1]
اما موضوع دوم كه گرفتاری خود اروپا باشد بهتر است كسانی حال امروزی اروپا و سختیهایی را كه تودههای فرانسه و بلژیك و نروج و یونان و لهستان و دیگران گرفتارند و آسیبهایی را كه روسیه دچار گردیده بدیده گیرند و راستی آن گفتهی ما را دریابند.[2]
كوتاه سخن : اندیشهی اینكه ایرانیان یا دیگر شرقیان تمدن اروپا را خواهند گرفت و با اروپاییان همسر خواهند گردید بسیار خام است ، و اگر كسانی براستی خواهان رستگاری و رهایی ایرانند راهِ این همانست كه ما در ده گفتار گذشته (گفتارهای پیام بدانشمندان اروپا و آمریكا) بازنمودیم. باید ما هوادار نیكی جهان باشیم. باید بآن كوشیم كه آیین زندگانی دیگر گردد و این زورآزمایی كه امروز بنیاد زندگانی شده برافتد و آیین همدستی جای آن را گیرد ، وگرنه نه تنها شرقیان ، خود غربیان نیز روی آسایش نخواهند دید.
اكنون ما را آن میباید كه چه در ایران و چه در دیگر كشورهای شرقی با گمراهیها نبرد كنیم و مردمان را با حقایق زندگانی آشنا گردانیم و خود در نتیجهی همین است كه زمینه برای نیكی جهان آماده خواهد گردید.
(پرچم روزانه شمارههای 212 و 213)
[1] : برخی نیز به پاسخ دیگری برمیخیزند. آنها همهی گرفتاریهای کشور را از «سوء مدیریت» دانسته بر این پا میفشارند که اگر حکومت کاردانی بر سر کار بیاید بدبختیها و درماندگیهای ما پایان خواهد یافت. باید بیاد آورد که با همین دستاویز (سوء مدیریت) مردم ما در سال 57 آتش بیار معرکهی «انقلاب اسلامی» شدند و بگمان خود حکومتی را که بهتر از حکومت پیش بود سر کار آوردند. نتیجه را همه میدانیم و نیازی به شرح ندارد. اکنون باید پرسید : مردمی که هیچگاه پراکندگیها و آلودگیهای خود را برو نمیآورند و سرچشمهی گرفتاریهای خود را تنها بیرون از خود میدانند ، آیا باز هم دچار خطای بیمناک دیگری نخواهند شد؟! آیا پیشامدهای سالهای 56 و 57 چیزی جز این سخن پرمغز کسروی را نشان میدهد :
«آری گاهی تواند بود كه مردمی از فشار حكومت یا بجهت دیگری بیاشوبند و حكومت را براندازند. ولی آنان چون درمیانشان یگانگی نیست و آنگاه یك راهی یا آیینی از پیش آماده نگردانیدهاند میان خود ایشان كشاكش افتد و هیچ كاری نتوانسته ناچار گردند كه بحكومت دیگری (كه چهبسا بدتر از آن یكی باشد) گردن گزارند»(پرچم نیمهماهه ، ص 435)؟!
[2] : این گفتار در سال 1942 درست در میانهی جنگ جهانی دوم نوشته شده و براستی حال اروپا در آن هنگام دردآور و اندوهبار بوده است. پس دور نیست که کسانی از جلو درآمده بگویند : اکنون که دهههاست چنین حالی در اروپا و آمریکا نیست. .. باید گفت : آری ، امروز حال غرب همچون دورهی جنگ جهانی نیست و شرقیان نیز خود گرفتارتر از غربیانند. لیکن این را نیز باید بدیده گرفت که یک رشته از گرفتاریهای شرقیان از آنجا روی داد که پیروی از شیوهی زندگی غربیان نمودهاند. از جمله بکار گرفتن بیش از اندازهی ماشینها که در همه جا به پیدایش «غول بیکاری» در شرق انجامیده. پیش از آن در شرق این اندازه بیکاری نبوده. از آنسو ، این درست و جای خشنودیست که سایهی جنگ از سر اروپاییان دور گردیده و آنها از فاجعههایی همچون دو جنگ جهانی رستهاند ولی این را نیز نباید از دیده دور داشت که با ساخت و فروش اسلحه (و دیگر افزارهای کشتار) بکشورهای ناتوان ، آتش جنگ را در آنجاها زبانهزن گردانیده و از سختی بحرانهای اقتصادی خود تا اندازهای کاستهاند. بماند که سایهی شوم بیکاری را دمادم بالای سر خود میبینند و بگرفتاری پستی و بلندی بیش از اندازه در درآمدها و بهرهمندیها که سرچشمهی همه گونه فساد و تباهیهاست چارهای نتوانستهاند. از اینگونه مثالها باز هم هست. حال یونان در بحران سال 2008 بعنوان نمونهای از آن کشورها و جنبش «99 درصدیها» در آمریکا و برخی دیگر از کشورهای اروپایی از آن سالها باز هنوز در یادها هست.
«آری گاهی تواند بود كه مردمی از فشار حكومت یا بجهت دیگری بیاشوبند و حكومت را براندازند. ولی آنان چون درمیانشان یگانگی نیست و آنگاه یك راهی یا آیینی از پیش آماده نگردانیدهاند میان خود ایشان كشاكش افتد و هیچ كاری نتوانسته ناچار گردند كه بحكومت دیگری (كه چهبسا بدتر از آن یكی باشد) گردن گزارند»(پرچم نیمهماهه ، ص 435)؟!
[2] : این گفتار در سال 1942 درست در میانهی جنگ جهانی دوم نوشته شده و براستی حال اروپا در آن هنگام دردآور و اندوهبار بوده است. پس دور نیست که کسانی از جلو درآمده بگویند : اکنون که دهههاست چنین حالی در اروپا و آمریکا نیست. .. باید گفت : آری ، امروز حال غرب همچون دورهی جنگ جهانی نیست و شرقیان نیز خود گرفتارتر از غربیانند. لیکن این را نیز باید بدیده گرفت که یک رشته از گرفتاریهای شرقیان از آنجا روی داد که پیروی از شیوهی زندگی غربیان نمودهاند. از جمله بکار گرفتن بیش از اندازهی ماشینها که در همه جا به پیدایش «غول بیکاری» در شرق انجامیده. پیش از آن در شرق این اندازه بیکاری نبوده. از آنسو ، این درست و جای خشنودیست که سایهی جنگ از سر اروپاییان دور گردیده و آنها از فاجعههایی همچون دو جنگ جهانی رستهاند ولی این را نیز نباید از دیده دور داشت که با ساخت و فروش اسلحه (و دیگر افزارهای کشتار) بکشورهای ناتوان ، آتش جنگ را در آنجاها زبانهزن گردانیده و از سختی بحرانهای اقتصادی خود تا اندازهای کاستهاند. بماند که سایهی شوم بیکاری را دمادم بالای سر خود میبینند و بگرفتاری پستی و بلندی بیش از اندازه در درآمدها و بهرهمندیها که سرچشمهی همه گونه فساد و تباهیهاست چارهای نتوانستهاند. از اینگونه مثالها باز هم هست. حال یونان در بحران سال 2008 بعنوان نمونهای از آن کشورها و جنبش «99 درصدیها» در آمریکا و برخی دیگر از کشورهای اروپایی از آن سالها باز هنوز در یادها هست.