🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 9ـ سفر زنجان (تکهی دو از سه)
نیمه شبی که به زنجان رسیدیم سرما چندان هناییده بود که از گاری با دشواری پایین آمدیم و بسیار خشنود گردیدیم که دیدیم زنی از خانهای دری باز کرد و گفت : بیایید من کرسی گرمی میدارم ، کمی در آنجا بیاسایید. همه رفتیم و خود را بزیر کرسی کشیدیم و بآن زن سپاسها گزاردیم.
هنگام اذان بامداد من برخاسته بگرمابه رفتم و چون خود را شستم و بیرون آمدم ، راهنمایی از آنجا برداشته بخانهی زاهدالزمان وکیل عمومی عدلیه رفتم. دیدم بخاری میسوزد و اتاق گرمست و چون آدینه میبود کسان بسیاری بدیدن وکیل عمومی آمدهاند ، و آقای زاهد که مردی خونسردست به هر کدام پاسخی میدهد. در آن میان بمن هم رو گردانید و پرسید : «شما چه فرمایشی میدارید؟». گفتم : «من در تنهایی خواهم گفت». چون باشندگان یکایک رفتند و تنها ماندیم گفتم : «من از تهران آمدهام ، رئیس محکمه هستم». گفت : «رئیس محکمه که شیخ ... است. سیدمحسن آمده بود و مردم نپذیرفتند و رفت».
گفتم : من امروز در اینجا میهمان شمایم. نخست در اندیشهی میزبانی باشید. دوم بفرستید شیخ ... بیاید اینجا. سران دمکرات هم بیایند.
این را شنید و برخاست و بپسرانش دستورهایی داد. چایی و چاشت آماده گردید. شیخ ... نیز آمد. چون بگفتگو نشستیم گفتم : شما باید از اینجا روانهی تهران گردید. اگر نروید من پرده از کار برداشته بمردم خواهم گفت که شما را برای آزمایش خواستهاند و شما سر بازمیزنید. من سیدمحسن نیستم که از هایهوی دمکراتها بترسم. من خودم در تبریز از دمکراتها بودهام. پس از سخنانی گفت : «من خرج راه ندارم. دو ماهست حقوق نگرفتهام». گفتم : من فردا از مالیه پول گرفته بشما میپردازم.
دمکراتها را که خواسته بودم نیامدند. پیام دادم که شما معنی دمکراتی را ندانستهاید. اینها هوچیگریست. به هر حال فردا پول از مالیه گرفته بشیخ ... داده با زور روانهاش گردانیدم. آن یکی هم خود رفته بود. آشوب خوابید.
دمکراتها همچنان میایستادند. شیخ ... گفته بود : «جوان فرنگیمآب مغروریست. پس از چند روزی بهانهای پیدا کنید و بیرونش گردانید. من بازخواهم آمد».
از همان روز شنبه هشتم دیماه بعدلیه رفته بکار پرداختم ، و بداستانهایی برخوردیم که میباید برخی را بنویسم :
یک داستان این میبود که مردی خانهی برادر خود را به یک کس دیگری «بیع بشرط» (1) گردانیده بود ، و آن کس آمده و در عدلیه دادخواهی کرده حکم گرفته بود که خانه باو داده شود. چون خواسته بودند حکم را بکار بندند دارندهی خانه بفریاد برخاسته بود که این خانه ازآن منست و در دست منست. برادرم «مالکیت» و «تصرف» در این خانه ندارد. ولی گوش بسخنش نداده حکم را بکار بسته و باو گفته بودند شما نیز بیایید بعنوان «اعتراض شخص ثالث» دادخواهی کنید.
من این داستان را برگردانیدم. دستور دادم که خانه باید بدست دارندهاش (متصرف) داده شود و آن حکم همچنان بماند. بآن دادخواه که هایهوی میکرد گفتم : «شما بایستی بطرفیت متصرف عرضحال دهید و حالا هم توانید داد». چون «عشریه»ای در اینجا گرفته شده بود و من دستور دادم مالیه آن را بازگرداند ، از همانجا کشاکش با مالیه برپا گردید ، و چون دکتر میلسپوی آمریکایی همان روز تازه بکار آغازیده و مالیه زورمند میبود ، این داستان را به تهران نوشتند.
دانسته شد از این عشریههای بیجا بسیار گرفته میشده. رئیس عدلیهی پیش ، هنر خود میشمرده که درآمد عدلیه را هرچه بیشتر گرداند. سر ماه مالیه به تهران نوشته بود از هنگامی که رئیس عدلیهی تازه آمده درآمد عدلیه بسیار کاسته. میلسپو این را بوزارت عدلیه نوشته و از آنجا از من به بازخواست برخاستند.
من پاسخ دادم که عدلیه برای درآمد دولت نیست. عدلیه تلگرافخانه و پستخانه نیست. بسیار نابجاست که از یک رئیس عدلیه دربارهی کمی یا فزونی درآمد بازخواست میرود. عدلیه نباید که دربند درآمد باشد. نوشتم ما در این چندگاه کارمان بیشتر از پیش بوده. ولی عشریههای بیجا نگرفتهایم. چون پاسخ استواری میبود همان را به میلسپو فرستاده بودند.
پابرگیها (از ویرانیده) :
1ـ «بیع بشرط» بدین معنی است که در قرارداد فروش شرط شود که هرگاه فروشنده در مدت معینی بهای آن را که از خرنده گرفته باو بازپس دهد ، «خیار فسخ» قرارداد را دارد بدین معنی که میتواند قرارداد را بهم زده و آنچه را فروخته از خرنده پس بگیرد ولی اگر فروشنده در آن مدت نتواند بهای آن را پس دهد ، قرارداد فروش و مالکیت خرنده قطعی میگردد.
برای آگاهی بیشتر در این زمینه گفتار 53 ام («اندیشههای قضایی» که میداشتم) دیده شود. در آن گفتار نویسنده در این باره شرح بیشتر داده است.
🔸 9ـ سفر زنجان (تکهی دو از سه)
نیمه شبی که به زنجان رسیدیم سرما چندان هناییده بود که از گاری با دشواری پایین آمدیم و بسیار خشنود گردیدیم که دیدیم زنی از خانهای دری باز کرد و گفت : بیایید من کرسی گرمی میدارم ، کمی در آنجا بیاسایید. همه رفتیم و خود را بزیر کرسی کشیدیم و بآن زن سپاسها گزاردیم.
هنگام اذان بامداد من برخاسته بگرمابه رفتم و چون خود را شستم و بیرون آمدم ، راهنمایی از آنجا برداشته بخانهی زاهدالزمان وکیل عمومی عدلیه رفتم. دیدم بخاری میسوزد و اتاق گرمست و چون آدینه میبود کسان بسیاری بدیدن وکیل عمومی آمدهاند ، و آقای زاهد که مردی خونسردست به هر کدام پاسخی میدهد. در آن میان بمن هم رو گردانید و پرسید : «شما چه فرمایشی میدارید؟». گفتم : «من در تنهایی خواهم گفت». چون باشندگان یکایک رفتند و تنها ماندیم گفتم : «من از تهران آمدهام ، رئیس محکمه هستم». گفت : «رئیس محکمه که شیخ ... است. سیدمحسن آمده بود و مردم نپذیرفتند و رفت».
گفتم : من امروز در اینجا میهمان شمایم. نخست در اندیشهی میزبانی باشید. دوم بفرستید شیخ ... بیاید اینجا. سران دمکرات هم بیایند.
این را شنید و برخاست و بپسرانش دستورهایی داد. چایی و چاشت آماده گردید. شیخ ... نیز آمد. چون بگفتگو نشستیم گفتم : شما باید از اینجا روانهی تهران گردید. اگر نروید من پرده از کار برداشته بمردم خواهم گفت که شما را برای آزمایش خواستهاند و شما سر بازمیزنید. من سیدمحسن نیستم که از هایهوی دمکراتها بترسم. من خودم در تبریز از دمکراتها بودهام. پس از سخنانی گفت : «من خرج راه ندارم. دو ماهست حقوق نگرفتهام». گفتم : من فردا از مالیه پول گرفته بشما میپردازم.
دمکراتها را که خواسته بودم نیامدند. پیام دادم که شما معنی دمکراتی را ندانستهاید. اینها هوچیگریست. به هر حال فردا پول از مالیه گرفته بشیخ ... داده با زور روانهاش گردانیدم. آن یکی هم خود رفته بود. آشوب خوابید.
دمکراتها همچنان میایستادند. شیخ ... گفته بود : «جوان فرنگیمآب مغروریست. پس از چند روزی بهانهای پیدا کنید و بیرونش گردانید. من بازخواهم آمد».
از همان روز شنبه هشتم دیماه بعدلیه رفته بکار پرداختم ، و بداستانهایی برخوردیم که میباید برخی را بنویسم :
یک داستان این میبود که مردی خانهی برادر خود را به یک کس دیگری «بیع بشرط» (1) گردانیده بود ، و آن کس آمده و در عدلیه دادخواهی کرده حکم گرفته بود که خانه باو داده شود. چون خواسته بودند حکم را بکار بندند دارندهی خانه بفریاد برخاسته بود که این خانه ازآن منست و در دست منست. برادرم «مالکیت» و «تصرف» در این خانه ندارد. ولی گوش بسخنش نداده حکم را بکار بسته و باو گفته بودند شما نیز بیایید بعنوان «اعتراض شخص ثالث» دادخواهی کنید.
من این داستان را برگردانیدم. دستور دادم که خانه باید بدست دارندهاش (متصرف) داده شود و آن حکم همچنان بماند. بآن دادخواه که هایهوی میکرد گفتم : «شما بایستی بطرفیت متصرف عرضحال دهید و حالا هم توانید داد». چون «عشریه»ای در اینجا گرفته شده بود و من دستور دادم مالیه آن را بازگرداند ، از همانجا کشاکش با مالیه برپا گردید ، و چون دکتر میلسپوی آمریکایی همان روز تازه بکار آغازیده و مالیه زورمند میبود ، این داستان را به تهران نوشتند.
دانسته شد از این عشریههای بیجا بسیار گرفته میشده. رئیس عدلیهی پیش ، هنر خود میشمرده که درآمد عدلیه را هرچه بیشتر گرداند. سر ماه مالیه به تهران نوشته بود از هنگامی که رئیس عدلیهی تازه آمده درآمد عدلیه بسیار کاسته. میلسپو این را بوزارت عدلیه نوشته و از آنجا از من به بازخواست برخاستند.
من پاسخ دادم که عدلیه برای درآمد دولت نیست. عدلیه تلگرافخانه و پستخانه نیست. بسیار نابجاست که از یک رئیس عدلیه دربارهی کمی یا فزونی درآمد بازخواست میرود. عدلیه نباید که دربند درآمد باشد. نوشتم ما در این چندگاه کارمان بیشتر از پیش بوده. ولی عشریههای بیجا نگرفتهایم. چون پاسخ استواری میبود همان را به میلسپو فرستاده بودند.
پابرگیها (از ویرانیده) :
1ـ «بیع بشرط» بدین معنی است که در قرارداد فروش شرط شود که هرگاه فروشنده در مدت معینی بهای آن را که از خرنده گرفته باو بازپس دهد ، «خیار فسخ» قرارداد را دارد بدین معنی که میتواند قرارداد را بهم زده و آنچه را فروخته از خرنده پس بگیرد ولی اگر فروشنده در آن مدت نتواند بهای آن را پس دهد ، قرارداد فروش و مالکیت خرنده قطعی میگردد.
برای آگاهی بیشتر در این زمینه گفتار 53 ام («اندیشههای قضایی» که میداشتم) دیده شود. در آن گفتار نویسنده در این باره شرح بیشتر داده است.
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمهماهه : 238
🔸 شمارهها
ما برای آنکه فارسی را هرچه آسانتر گردانیم باید آن را هرچه بسامانتر سازیم. اینست تا توانیم خواهیم کوشید که چیزهای بیرون از قاعده را از زبان بیرون گردانیم ، و چون چند رشته از بیقاعدگیها در زمینهی شمارههاست اینک در پایین بآنها میپردازیم :
1ـ چون از یک شمرده به ده میرسند آنگاه میگویند : یازده ، دوازده ، سیزده تا نوزده ، در جایی که باید بگویند : ده و یک ، ده و دو و سه تا ده و نه (چنانکه میگویند : بیست و یک ، بیست و دو ، بیست و سه تا بیست و نه).
2ـ سر دههها را میگویند : بیست ، سی ، چهل تا نود ، در جایی که بایستی بگویند : دو ده ، سه ده ، چهار ده تا نه ده ، (چنانکه میگویند : چهار صد ، ششصد ، هفتصد تا نهصد).
3ـ در سر صدهها چند تا را بغلط آورده میگویند : دویست ، سیصد ، پانصد ، در جایی که بایستی بگویند : دوصد ، سهصد ، پنجصد.
باید هر سه رشته را بسامان آورده برویهی راست و درست بکار بریم. بدینسان که چون از یک شمرده تا ده رسیدیم آنگاه بگوییم : ده و یک ، ده و دو ، ده و سه تا ده و نه ، و بجای بیست و سی تا نود بگوییم ، دو ده ، سه ده ، تا نه ده و پس از صد بگوییم : دو صد ، سه صد ، چهار صد ، پنجصد تا نهصد. بدینسان همهی شمارهها تا یک ملیون با چهارده واژه شمرده خواهد شد که هر بیگانهای تواند آنها را بآسانی یاد گیرد و آن چهارده واژه اینهاست :
[صفر؟] ، یک ، دو ، سه ، چهار ، پنج ، شش ، هفت ، هشت ، نه ، ده ، صد ، هزار ، ملیون.
پیداست که باید «صد» را نیز «سد» نوشت.
میدانم کسانی ایراد گرفته خواهند گفت : ما چون بجای بیست «دو ده» بگوییم در صفت باید بگوییم «دو دهم» (دو دهم کس من میبودم). در حالی که ما دو عشر را نیز دو دهم میگوییم. پس جدایی در میانه با چه خواهد بود؟!.
میگویم : به دو عشر «دو دهم» گفتن جز به پیروی از زبانهای اروپایی نیست. باید آن را رها کرد و بجایش «دو دهیک» گفت ، همچنین در مانندهایش.
🔸 شمارهها
ما برای آنکه فارسی را هرچه آسانتر گردانیم باید آن را هرچه بسامانتر سازیم. اینست تا توانیم خواهیم کوشید که چیزهای بیرون از قاعده را از زبان بیرون گردانیم ، و چون چند رشته از بیقاعدگیها در زمینهی شمارههاست اینک در پایین بآنها میپردازیم :
1ـ چون از یک شمرده به ده میرسند آنگاه میگویند : یازده ، دوازده ، سیزده تا نوزده ، در جایی که باید بگویند : ده و یک ، ده و دو و سه تا ده و نه (چنانکه میگویند : بیست و یک ، بیست و دو ، بیست و سه تا بیست و نه).
2ـ سر دههها را میگویند : بیست ، سی ، چهل تا نود ، در جایی که بایستی بگویند : دو ده ، سه ده ، چهار ده تا نه ده ، (چنانکه میگویند : چهار صد ، ششصد ، هفتصد تا نهصد).
3ـ در سر صدهها چند تا را بغلط آورده میگویند : دویست ، سیصد ، پانصد ، در جایی که بایستی بگویند : دوصد ، سهصد ، پنجصد.
باید هر سه رشته را بسامان آورده برویهی راست و درست بکار بریم. بدینسان که چون از یک شمرده تا ده رسیدیم آنگاه بگوییم : ده و یک ، ده و دو ، ده و سه تا ده و نه ، و بجای بیست و سی تا نود بگوییم ، دو ده ، سه ده ، تا نه ده و پس از صد بگوییم : دو صد ، سه صد ، چهار صد ، پنجصد تا نهصد. بدینسان همهی شمارهها تا یک ملیون با چهارده واژه شمرده خواهد شد که هر بیگانهای تواند آنها را بآسانی یاد گیرد و آن چهارده واژه اینهاست :
[صفر؟] ، یک ، دو ، سه ، چهار ، پنج ، شش ، هفت ، هشت ، نه ، ده ، صد ، هزار ، ملیون.
پیداست که باید «صد» را نیز «سد» نوشت.
میدانم کسانی ایراد گرفته خواهند گفت : ما چون بجای بیست «دو ده» بگوییم در صفت باید بگوییم «دو دهم» (دو دهم کس من میبودم). در حالی که ما دو عشر را نیز دو دهم میگوییم. پس جدایی در میانه با چه خواهد بود؟!.
میگویم : به دو عشر «دو دهم» گفتن جز به پیروی از زبانهای اروپایی نیست. باید آن را رها کرد و بجایش «دو دهیک» گفت ، همچنین در مانندهایش.
🔶 عنوانهای پوچ یا مایهی ننگ
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی یک از پنج
یادداشت گردآورنده : از نخستین شمارهی پیمان در آذر ماه 1312 آن مهنامه به چند زمینهی تازه درآمده عیبهای برخاسته از نادانیها را که در گفتار ، نوشتار و اندیشیدار توده هویدا بود موضوع گفتارها کرده با یک زبان گیرا و دلسوزانهای به آنها میپرداخت و پافشارانه خواستار ترک آنها میگردید. یکی از این زمینهها «عنوانهای پوچ یا مایهی ننگ» میبود که کسانی از برجستگان توده سخت دربند داشتن و بکار بردن آنها بودند. همین بود عنوانهای خواریآور که درمیان تودهی انبوه رواج داشت.
در آن زمان هنوز نادانیهای دورهی قاجار بیکبار ریشهکن نشده بازمیماند و این عیب بزرگی بود که تنها کسان چندی به بدی و زیانمندی آن پی میبردند.
چنانکه گفتیم پیمان از همان شمارهی یکم به این عیب پرداخت و برای نمونه عنوانهای ننگآوری همچون حضرتعالی ، جنابعالی ، «حضرت مستطاب اجل ..» ، خان ، میرزا ، بنده ، چاكرِ خانهزاد و غلام بیمقدار و مانندهای آن را نکوهید و بدینسان جنبشی در این زمینه پدید آورد :
«ما از كساني كه بر ايرانيان و ديگر شرقيان بدبينند و پياپي عيب گرفته زبان بنكوهش باز ميدارند بيزاريم و چنانكه ديده خواهد شد مقصود ما از نشر اين مجله يكي هم هواداري از عادات و اخلاق است كه شرقيان دارند و هواداران اروپا بيجهت بدشمني آنها برخاستهاند.
ليكن در اين ميان ما از گفتن عيبهاي شرقيان بازنايستاده شرط دوستي و هواخواهي خود ميشماريم كه اين عيبها را بروي مردم كشيده ترك آنها را خواستار باشيم.
يكي از عيبهاي بزرگ كه پيش از همه دامنگير ايرانيان و خود ننگي بر ايشان است پايبندي بلقبها و عنوانهاي پوچ و بيمعني است كه در گفتگوها و نامهنگاريها مرسوم گرديده. (لقبها و عنوانهاي رسمي از موضوع سخن ما بيرونست).
ما كار بتاريخچهي اين عنوانها و چگونگي انتشار آن نداريم. همين اندازه ميگوييم كه بكساني كه دم از دانش و خِرد ميزنند ننگ است كه سر بچنين تعارفات بيمعنايي فرود آورند. اگر كسي ميپندارد كه اثري بر اين كلمات بار است و از اينكه او را «حضرتعالي» يا «جنابعالي» بخوانند يا بر روي پاكت او «خدمت ذيسعادت جناب مستطاب اجل اكرم امجد ..» بنويسند ، دليل بزرگي او خواهد بود چنين پنداري پاك خطاست. زيرا چنانكه همه ميدانيم اين عنوانها امروز چندان خوار و بيارج است كه زير پا ريخته و در بكار بردن آنها پرواي كوچكي و بزرگي هرگز نميشود. ...
و خود جاي آنست كه مردان آزاده و وارسته از شنودن اين عنوانهاي پوچ پرهيز جويند و نامهاي خود را ارجمندتر از آن دارند كه با چنين كلمههاي ننگيني توأم باشد. ...
آيا اين كار ما احمقانهتر است يا عادت وحشيان آدمخوار آفريقا كه هرچه مهره و استخوان و پَر مرغ پيدا كردند برشته كشيده از سر و گردن خود ميآويزند؟ ...
اگر ناداني بجاي پول ، جيب و بغل خود را با سفالپارهها پر كرده و بدانها بنازد و خويشتن را توانگر و پولدار پندارد ، اگر كودكي بر چوبي سوار و خويشتن را با يكهتازان اسبسوار همعنان شمارد ناداني اين دو تن بيشتر از ناداني آن كساني نيست كه باين عنوانهاي پوچ ارزش داده از شنيدن آنها دل خوش ميدارند.
براي آنكه گفتنيها را گفته و سخني پوشيده نگزاريم ، آنچه در دل داريم بيپرده مينگاريم. از خوانندگان چه پنهان كه كساني را كه پايبند اين كلمات هستند ما در شمار خردمندان نميشماريم و اندازهی فهم و دانش هر كسي را از ميزان پرهيز او از اين عنوانهاي پوچ ميشناسيم.
ننگينتر از همه آنكه اين بيخردان از يكسو بنده و چاكر خانهزاد و غلام بيمقدارند و از سوي ديگر جز بآستانهي بلندشان روبرو نتوان شد. چه در جايي كه خودشان خود را بنده و غلام بيمقدار و چاكر خانهزاد مينگارند از ديگران جز بخطاب حضرتعالي و حضرت مستطاب اجل ... خرسند نيستند ... تفو براين ناداني تفو!
راستي ننگ است اي ايرانيان. ننگ ، ننگي كه بايد هرچه زودتر از خود دور نمود! ...
چاره جز این نیست كه رادمردان و آزادگانی بیكبار از این ننگینكاریها بیزاری جسته و بر هر كه ایشان را با آن كلمات مخاطب میدارد ایراد گرفته بازپرس نمایند تا بدینسان چارهی این ننگ شده و فرومایگانی كه دلدادهی این ننگینكاریها هستند نیز خواه ناخواه پیروی جویند. وگرنه لكهی این ننگ از دامن ایران پاك نخواهد شد.
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی یک از پنج
یادداشت گردآورنده : از نخستین شمارهی پیمان در آذر ماه 1312 آن مهنامه به چند زمینهی تازه درآمده عیبهای برخاسته از نادانیها را که در گفتار ، نوشتار و اندیشیدار توده هویدا بود موضوع گفتارها کرده با یک زبان گیرا و دلسوزانهای به آنها میپرداخت و پافشارانه خواستار ترک آنها میگردید. یکی از این زمینهها «عنوانهای پوچ یا مایهی ننگ» میبود که کسانی از برجستگان توده سخت دربند داشتن و بکار بردن آنها بودند. همین بود عنوانهای خواریآور که درمیان تودهی انبوه رواج داشت.
در آن زمان هنوز نادانیهای دورهی قاجار بیکبار ریشهکن نشده بازمیماند و این عیب بزرگی بود که تنها کسان چندی به بدی و زیانمندی آن پی میبردند.
چنانکه گفتیم پیمان از همان شمارهی یکم به این عیب پرداخت و برای نمونه عنوانهای ننگآوری همچون حضرتعالی ، جنابعالی ، «حضرت مستطاب اجل ..» ، خان ، میرزا ، بنده ، چاكرِ خانهزاد و غلام بیمقدار و مانندهای آن را نکوهید و بدینسان جنبشی در این زمینه پدید آورد :
«ما از كساني كه بر ايرانيان و ديگر شرقيان بدبينند و پياپي عيب گرفته زبان بنكوهش باز ميدارند بيزاريم و چنانكه ديده خواهد شد مقصود ما از نشر اين مجله يكي هم هواداري از عادات و اخلاق است كه شرقيان دارند و هواداران اروپا بيجهت بدشمني آنها برخاستهاند.
ليكن در اين ميان ما از گفتن عيبهاي شرقيان بازنايستاده شرط دوستي و هواخواهي خود ميشماريم كه اين عيبها را بروي مردم كشيده ترك آنها را خواستار باشيم.
يكي از عيبهاي بزرگ كه پيش از همه دامنگير ايرانيان و خود ننگي بر ايشان است پايبندي بلقبها و عنوانهاي پوچ و بيمعني است كه در گفتگوها و نامهنگاريها مرسوم گرديده. (لقبها و عنوانهاي رسمي از موضوع سخن ما بيرونست).
ما كار بتاريخچهي اين عنوانها و چگونگي انتشار آن نداريم. همين اندازه ميگوييم كه بكساني كه دم از دانش و خِرد ميزنند ننگ است كه سر بچنين تعارفات بيمعنايي فرود آورند. اگر كسي ميپندارد كه اثري بر اين كلمات بار است و از اينكه او را «حضرتعالي» يا «جنابعالي» بخوانند يا بر روي پاكت او «خدمت ذيسعادت جناب مستطاب اجل اكرم امجد ..» بنويسند ، دليل بزرگي او خواهد بود چنين پنداري پاك خطاست. زيرا چنانكه همه ميدانيم اين عنوانها امروز چندان خوار و بيارج است كه زير پا ريخته و در بكار بردن آنها پرواي كوچكي و بزرگي هرگز نميشود. ...
و خود جاي آنست كه مردان آزاده و وارسته از شنودن اين عنوانهاي پوچ پرهيز جويند و نامهاي خود را ارجمندتر از آن دارند كه با چنين كلمههاي ننگيني توأم باشد. ...
آيا اين كار ما احمقانهتر است يا عادت وحشيان آدمخوار آفريقا كه هرچه مهره و استخوان و پَر مرغ پيدا كردند برشته كشيده از سر و گردن خود ميآويزند؟ ...
اگر ناداني بجاي پول ، جيب و بغل خود را با سفالپارهها پر كرده و بدانها بنازد و خويشتن را توانگر و پولدار پندارد ، اگر كودكي بر چوبي سوار و خويشتن را با يكهتازان اسبسوار همعنان شمارد ناداني اين دو تن بيشتر از ناداني آن كساني نيست كه باين عنوانهاي پوچ ارزش داده از شنيدن آنها دل خوش ميدارند.
براي آنكه گفتنيها را گفته و سخني پوشيده نگزاريم ، آنچه در دل داريم بيپرده مينگاريم. از خوانندگان چه پنهان كه كساني را كه پايبند اين كلمات هستند ما در شمار خردمندان نميشماريم و اندازهی فهم و دانش هر كسي را از ميزان پرهيز او از اين عنوانهاي پوچ ميشناسيم.
ننگينتر از همه آنكه اين بيخردان از يكسو بنده و چاكر خانهزاد و غلام بيمقدارند و از سوي ديگر جز بآستانهي بلندشان روبرو نتوان شد. چه در جايي كه خودشان خود را بنده و غلام بيمقدار و چاكر خانهزاد مينگارند از ديگران جز بخطاب حضرتعالي و حضرت مستطاب اجل ... خرسند نيستند ... تفو براين ناداني تفو!
راستي ننگ است اي ايرانيان. ننگ ، ننگي كه بايد هرچه زودتر از خود دور نمود! ...
چاره جز این نیست كه رادمردان و آزادگانی بیكبار از این ننگینكاریها بیزاری جسته و بر هر كه ایشان را با آن كلمات مخاطب میدارد ایراد گرفته بازپرس نمایند تا بدینسان چارهی این ننگ شده و فرومایگانی كه دلدادهی این ننگینكاریها هستند نیز خواه ناخواه پیروی جویند. وگرنه لكهی این ننگ از دامن ایران پاك نخواهد شد.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 9ـ سفر زنجان (تکهی سه از سه)
داستان دیگر این بود که هنگامی که من در تهران میبودم در مجلس گفتگوی دادن امتیاز نفت به یک کمپانی آمریکایی میرفت و بر سر آن کشاکش بزرگی درمیان سلیمانمیرزا نمایندهی مجلس و پیشوای دمکراتها با قوامالسلطنهی نخستوزیر درگرفته بود. قوامالسلطنه ملایان تهران را برانگیخت که آشوبی کنند و سلیمانمیرزا را «تکفیر» کنند. (1) ملایان برخاستند و چند روزی در بازار نمایش میرفت. به بابیها لعنت میخواندند و شعرهای زشت مینوشتند. و ملایان سود خود را نیز بدیده گرفته دو چیز میخواستند. یکی بیرون کردن سلیمانمیرزای «بابی!» از مجلس و دیگری بکار بستن هفت مادّهی «شرعی» از اصول محاکمات عدلیه.
داستان این هفت مادّه آن بود که چون در ایران عدلیه بنیاد نهادند تا دیر زمان قانونی نمیداشت. سپس مشیرالدوله قانون «اصول محاکمات» فرانسه را بکمک ترجمهی عربی آن ترجمه کرد و به کمیسیون مجلس برده شد. در آن کمیسیون سیدحسن مدرس که نمایندهی علما میبود ، ایستادگی نشان داد زیرا از روی کیش شیعی داوری (قضاوت) ویژهی مجتهدانست و این قانون با آن بیکبار ناسازگار میبود.
از آنسوی عدلیه هم بایستی بود. زیرا در ایران مشروطه را بیش از همه برای داشتن عدلیه خواسته بودند. مردم از همان محکمههای مجتهدان بستوه آمده بطلب «عدالتخانه» برخاسته بودند که بخواستن مشروطه انجامیده بود. پس چه بایستی کرد؟!.
برای چارهجویی هفت مادّهای نوشتند که میباید گفت : پینه زدند. زیرا بیکبار ناسازگار میبود. یکی از آن مادّهها را چنین نوشتند : «اگر مدعی و مدعیٌعلیه برسیدگی عدلیه تراضی نکنند ، محکمه باید رسیدگی را بمحضر شرع احاله کند».
با این مادّه آن را میفهمانیدند که شریعت جعفری به همان نیرو که میبوده هست و این دادگاهها که وزارت عدلیه برپا گردانیده «محاکم شرعی» نیست ، بلکه خود «محکمه» نیست. چند تنی بیکار آنجا نشستهاند ، اگر مدعی و مدعیٌعلیه خودشان خواستند و خرسندی دادند توانند رسیدگی کرد و زیانی هم نخواهد داشت ، زیرا عنوان «حکمیت» پیدا خواهد کرد ، شریعت جعفری هم اجازه داده. ولی اگر یکسو ناخرسندی نمود آنها دیگر حق ندارند که رسیدگی کنند. این حق «محکمه» است که آنها نیستند. پس چه کار باید کرد؟. باید پرونده را بست و با «طرفین» بمحضر شرع فرستاد. محضر شرع کجاست؟. خانههای ملاها !.
میخواستند کاری کنند که به «شریعت جعفری» برنخورد. اینکه شما شنیدهاید «شتر سواری دولا دولا نمیشود» اینها میخواستند نشان دهند که «ما کردیم و شد».
مردمی بشورش برخاسته و قانونها از فرانسه آورده و ادارهها در سراسر کشور برپا گردانیده بهزارها کسان ماهانه میپردازد ، و ناگهان همهی آنها را فراموش گردانیده بیاد «شریعت جعفری» کهن میافتد که مباد آنکه کاری شود و بآن بربخورد.
این میبود داستان آن هفت مادّهی شرعی. چنانکه گفتیم اینها پینهی ناجوری میبود که بقانون زده شده بود و در آن چند سال هیچگاه آن را بکار نبسته و نمیخواستند ببندند. ولی در اینجا چون ملایان رنجی کشیده و چند روزه هایهوی بسیار کرده بودند که میبایستی کم و بیش مزدی بآنان داد ، به بزرگانشان چیزهای بهتری داده گردید و برای دیگران نوید دادند که این هفت مادّه در دادگاهها بکار بسته شود. از نخستوزیری بوزارت عدلیه نوشتند و از وزارت عدلیه بهمهی دادگاهها «ابلاغیه» فرستاده شد.
معنی این کار آن بود که دادگاهها بیکبار از کار افتد. زیرا هر مدعیٌعلیهی سود خود را در آن میدید که برسیدگی دادگاه خرسندی ننماید و دادگاه ناچار میگردید که پرونده را بنزد ملایی بفرستد و در آنجا دعوی بیکبار از میان رود.
در زنجان که این «ابلاغیه» چندی پیش رسیده و بکار بسته شده بود من جلو آن را گرفتم و هر که ایراد کرد گفتم : از من بوزارت عدلیه شکایت کنید ، و میدانستم که وزارت عدلیه بشکایتی در آن باره گوش نخواهد داد.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بازیچهی سیاست شدن ملایان و سود بردن بدخواهان از نیرو گرفتن آنها پس از مشروطه ، از دیرباز ، در این کشور نمونه بسیار داشته. بویژه پس از شهریور 1320 که هر نخستوزیری که بر سر کار میآمد از آنان برای پیش بردن کارهای خود سود میبرد. درمیان نخستوزیران آنکه دامنش به این کار آلوده نمینمود قوامالسلطنه بود. ولی در اینجا دیده میشود او نه تنها از آلودگان بلکه از پیشگامان این کار بوده.
🔸 9ـ سفر زنجان (تکهی سه از سه)
داستان دیگر این بود که هنگامی که من در تهران میبودم در مجلس گفتگوی دادن امتیاز نفت به یک کمپانی آمریکایی میرفت و بر سر آن کشاکش بزرگی درمیان سلیمانمیرزا نمایندهی مجلس و پیشوای دمکراتها با قوامالسلطنهی نخستوزیر درگرفته بود. قوامالسلطنه ملایان تهران را برانگیخت که آشوبی کنند و سلیمانمیرزا را «تکفیر» کنند. (1) ملایان برخاستند و چند روزی در بازار نمایش میرفت. به بابیها لعنت میخواندند و شعرهای زشت مینوشتند. و ملایان سود خود را نیز بدیده گرفته دو چیز میخواستند. یکی بیرون کردن سلیمانمیرزای «بابی!» از مجلس و دیگری بکار بستن هفت مادّهی «شرعی» از اصول محاکمات عدلیه.
داستان این هفت مادّه آن بود که چون در ایران عدلیه بنیاد نهادند تا دیر زمان قانونی نمیداشت. سپس مشیرالدوله قانون «اصول محاکمات» فرانسه را بکمک ترجمهی عربی آن ترجمه کرد و به کمیسیون مجلس برده شد. در آن کمیسیون سیدحسن مدرس که نمایندهی علما میبود ، ایستادگی نشان داد زیرا از روی کیش شیعی داوری (قضاوت) ویژهی مجتهدانست و این قانون با آن بیکبار ناسازگار میبود.
از آنسوی عدلیه هم بایستی بود. زیرا در ایران مشروطه را بیش از همه برای داشتن عدلیه خواسته بودند. مردم از همان محکمههای مجتهدان بستوه آمده بطلب «عدالتخانه» برخاسته بودند که بخواستن مشروطه انجامیده بود. پس چه بایستی کرد؟!.
برای چارهجویی هفت مادّهای نوشتند که میباید گفت : پینه زدند. زیرا بیکبار ناسازگار میبود. یکی از آن مادّهها را چنین نوشتند : «اگر مدعی و مدعیٌعلیه برسیدگی عدلیه تراضی نکنند ، محکمه باید رسیدگی را بمحضر شرع احاله کند».
با این مادّه آن را میفهمانیدند که شریعت جعفری به همان نیرو که میبوده هست و این دادگاهها که وزارت عدلیه برپا گردانیده «محاکم شرعی» نیست ، بلکه خود «محکمه» نیست. چند تنی بیکار آنجا نشستهاند ، اگر مدعی و مدعیٌعلیه خودشان خواستند و خرسندی دادند توانند رسیدگی کرد و زیانی هم نخواهد داشت ، زیرا عنوان «حکمیت» پیدا خواهد کرد ، شریعت جعفری هم اجازه داده. ولی اگر یکسو ناخرسندی نمود آنها دیگر حق ندارند که رسیدگی کنند. این حق «محکمه» است که آنها نیستند. پس چه کار باید کرد؟. باید پرونده را بست و با «طرفین» بمحضر شرع فرستاد. محضر شرع کجاست؟. خانههای ملاها !.
میخواستند کاری کنند که به «شریعت جعفری» برنخورد. اینکه شما شنیدهاید «شتر سواری دولا دولا نمیشود» اینها میخواستند نشان دهند که «ما کردیم و شد».
مردمی بشورش برخاسته و قانونها از فرانسه آورده و ادارهها در سراسر کشور برپا گردانیده بهزارها کسان ماهانه میپردازد ، و ناگهان همهی آنها را فراموش گردانیده بیاد «شریعت جعفری» کهن میافتد که مباد آنکه کاری شود و بآن بربخورد.
این میبود داستان آن هفت مادّهی شرعی. چنانکه گفتیم اینها پینهی ناجوری میبود که بقانون زده شده بود و در آن چند سال هیچگاه آن را بکار نبسته و نمیخواستند ببندند. ولی در اینجا چون ملایان رنجی کشیده و چند روزه هایهوی بسیار کرده بودند که میبایستی کم و بیش مزدی بآنان داد ، به بزرگانشان چیزهای بهتری داده گردید و برای دیگران نوید دادند که این هفت مادّه در دادگاهها بکار بسته شود. از نخستوزیری بوزارت عدلیه نوشتند و از وزارت عدلیه بهمهی دادگاهها «ابلاغیه» فرستاده شد.
معنی این کار آن بود که دادگاهها بیکبار از کار افتد. زیرا هر مدعیٌعلیهی سود خود را در آن میدید که برسیدگی دادگاه خرسندی ننماید و دادگاه ناچار میگردید که پرونده را بنزد ملایی بفرستد و در آنجا دعوی بیکبار از میان رود.
در زنجان که این «ابلاغیه» چندی پیش رسیده و بکار بسته شده بود من جلو آن را گرفتم و هر که ایراد کرد گفتم : از من بوزارت عدلیه شکایت کنید ، و میدانستم که وزارت عدلیه بشکایتی در آن باره گوش نخواهد داد.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بازیچهی سیاست شدن ملایان و سود بردن بدخواهان از نیرو گرفتن آنها پس از مشروطه ، از دیرباز ، در این کشور نمونه بسیار داشته. بویژه پس از شهریور 1320 که هر نخستوزیری که بر سر کار میآمد از آنان برای پیش بردن کارهای خود سود میبرد. درمیان نخستوزیران آنکه دامنش به این کار آلوده نمینمود قوامالسلطنه بود. ولی در اینجا دیده میشود او نه تنها از آلودگان بلکه از پیشگامان این کار بوده.
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمهماهه : 239
🔸 پیشوندها و پسوندها (تکهی یک از سه)
چنانکه بارها نوشتهایم یکی از چیزهایی که زبان فارسی را پرمایه و نیرومند گرداند شناخته گردیدن پیشوندها و پسوندها و روان گردیدن آنهاست. اینها افزارهاییست که گویندگان توانند هر معنایی را که از دلشان میگذرد نامی برای آن بگزارند ، و از هر یکی از آنها صدها واژه پدید تواند آمد.
در زبان فارسی نزدیک بچهل پسوند و پیشوند هست. ولی بیشتر آنها یا شناخته نیست و یا نابسامان میباشد و یا در همه جا روان نیست. اگر اینها بسامان و روان گردد در زبان بسیار خواهد هنایید.
1ـ «آچ»
این پسوند برای پدید آوردن نام افزار از یک ریشه است. مثلاً شکناچ : افزار شکستن ، جنگاچ : افزار جنگیدن.
ما در زبان بچنین پسوندی نیاز بسیار میداشتیم و اینست خواهیم توانست صد واژه با آن پدید آریم : استراچ ، نویساچ ، بیناچ ، شنواچ ، رنداچ ، پالاچ ، مالاچ ، رواچ ، گویاچ ، پراچ ، پزاچ ، کاراچ ، کشاچ ، و مانندهای اینها.
نکتهای که باید از دیده دور نداشت آنست که این کلمهها را باید در همان معنی همگانی آورد و نام یک افزار تنها نگردانید. مثلاً همان شکناچ باید در معنی «هر گونه افزار شکستن» بکار رود ، نه آنکه نام «تبر» یا «چکوچ» گردد. همچنین در مانندهایش : ما در زبان بآن معنی همگانی نیازمندیم. «یک شکناچ» میباید تا این را بشکند». کارخانههای اروپا و آمریکا جنگاچ میسازند.
🔸 پیشوندها و پسوندها (تکهی یک از سه)
چنانکه بارها نوشتهایم یکی از چیزهایی که زبان فارسی را پرمایه و نیرومند گرداند شناخته گردیدن پیشوندها و پسوندها و روان گردیدن آنهاست. اینها افزارهاییست که گویندگان توانند هر معنایی را که از دلشان میگذرد نامی برای آن بگزارند ، و از هر یکی از آنها صدها واژه پدید تواند آمد.
در زبان فارسی نزدیک بچهل پسوند و پیشوند هست. ولی بیشتر آنها یا شناخته نیست و یا نابسامان میباشد و یا در همه جا روان نیست. اگر اینها بسامان و روان گردد در زبان بسیار خواهد هنایید.
1ـ «آچ»
این پسوند برای پدید آوردن نام افزار از یک ریشه است. مثلاً شکناچ : افزار شکستن ، جنگاچ : افزار جنگیدن.
ما در زبان بچنین پسوندی نیاز بسیار میداشتیم و اینست خواهیم توانست صد واژه با آن پدید آریم : استراچ ، نویساچ ، بیناچ ، شنواچ ، رنداچ ، پالاچ ، مالاچ ، رواچ ، گویاچ ، پراچ ، پزاچ ، کاراچ ، کشاچ ، و مانندهای اینها.
نکتهای که باید از دیده دور نداشت آنست که این کلمهها را باید در همان معنی همگانی آورد و نام یک افزار تنها نگردانید. مثلاً همان شکناچ باید در معنی «هر گونه افزار شکستن» بکار رود ، نه آنکه نام «تبر» یا «چکوچ» گردد. همچنین در مانندهایش : ما در زبان بآن معنی همگانی نیازمندیم. «یک شکناچ» میباید تا این را بشکند». کارخانههای اروپا و آمریکا جنگاچ میسازند.
🔶 عنوانهای پوچ یا مایهی ننگ
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی دو از پنج
کسانی چنانکه عادت عیبجویان است بر این گفتههای ما خرده گرفته خواهند گفت چنین موضوعی چه ارزش آن دارد که در شمارهی نخست مجله موضوع گفتگو باشد. ولی ما این موضوع را درخور هر گونه ارزش میدانیم و یقین داریم که خوانندگان نیز آنانکه انصاف دارند با ما همعقیده میباشند. ننگ است بر مردمی که بیخردانی از ایشان باین چرکینکاریها برخیزند و خردمندان لب فروبسته خاموش بنشینند.
وانگاه ما از آغاز کار با این موضوع دچاریم و در فرستادن شمارههای مجله بخریداران با این دشواری روبرو هستیم که ما کسی را جز با نام او نخواهیم خواند (مگر عنوانهای رسمی دولتی که از رعایت آنها ناگزیریم) (1) و شاید کسانی این رفتار ما را از بیپروایی و بیاحترامی دانسته دلآزرده شوند. اینست که از آغاز باین مقاله میپردازیم و مقصود خود را روشن میسازیم.
با اینهمه باز اگر کسانی از ما برنجند ما پروای رنجش آنان را نخواهیم داشت. ما با نشر این مجله راه نوینی را آغاز میکنیم و آرزومندیم کسانی با ما همراه باشند که از این دلبستگیهای ابلهانه وارستهاند. ما بنده نیستیم و با بنده و غلام و چاکر نیز سروکار نخواهیم داشت. آستانهی بلند (2) نداریم و بآستانهای بلند پاکیزهترین (3) هم رو نخواهیم آورد. ما درپی آزادهمردانی هستیم که بزرگی و گرانمایگی را در پاکدامنی و نیکوکاری بدانند و باین نادانیها سر فرونیاورند.
اگر کسانی نه اینگونهاند چه بهتر که از قدم نخست از ما کناره جویند و راه ما را نپویند. ما نیز سخت خرسند خواهیم بود که چنین ابلهانی را در کاروان خود نداریم و از همراهی و آمیزش آنان آسودهایم».
دومین گام در شمارهی چهارم سال نخست برداشته شد. بدینسان که در صفحهای از مهنامه نام کسانی که از عنوانهای پوچ وارسته و با سرفرازی بیزاری خود را از آنها آگاهی میدادند نوشته میشد :
«برای اینکه این کارِ نیک رواج بسیار گرفته به نتیجهی ارجمندی برسد بهتر آن میدانیم که در آخر مجله یک صفحه را برای شناسانیدن این مردان وارسته خاص گردانیم و از همین شماره باین کار آغاز خواهیم کرد».
عنوان آن صفحه شنیدنی بود : «من از خان و میرزا بیزارم». نخست دو نام بیشتر در آن صفحه نمایان نشد که یکی خود کسروی بود. ولی سپس کسان دیگری از این کار استقبال کرده نامه نوشته خواستند نام ایشان نیز برده شود. چنانکه پس از چند شماره آن صفحه پر شد. سپس در سال دوم نیز گاهی سخن از القاب و عنوانهای پوچ میرفت و برخی شاعران شعرهایی در نکوهش آنها میفرستادند و پیمان چاپ میکرد. تا اینکه در مرداد ماه 1314 دولت بکار برجستهای برخاست و با بیرون آوردن بخشنامهای عنوانها و القاب بسیاری را «لغو» گردانید. از کارهای نیک زمان رضاشاه که نام برده میشود یکی هم باید این را یاد کنند.
پیمان در شمارهی نهم سال دوم خود با سخنانی پرشور این مژده را بخوانندگان میدهد :
«عنوانهای پوچ از میان رفت و ایران بیکبار از چرک و ننگ آنها پاک گردید. آری «خان» یادگار شوم چنگیز و هلاکو و «میرزا» بازماندهی ننگین تیمور لنگ ایران را بدرود گفتند و «امیر» و «بیک» را نیز همراه خود بردند. زهی خرسندی! زهی شادکامی!
کنون جای آنست که یادی از دوست دیرین خودمان آقای دکتر افشار نماییم و بدستیاری پیمان درود برایشان ارمغان سازیم زیرا نخست ایشان بودند که این موضوع را در «آینده» عنوان نمودند سپس ما در پیمان دنبال کردیم و خدای را سپاس که باین نتیجهی روشن رسیدیم. ...
ولی در اینجا نکتههای چندی را باید بازنمود :
نخست چنانکه خان و میرزا و امیر و بیک و حضرتعالی و جناب مستطاب و دامت شوکته و زید اجلاله و مانند اینها از میان رفت باید «عرض میکنم» و «قربانت شوم» و «روحی فداک» و «معزی الیه» و «معظمٌ له» و «مخلص» و «بنده» و «ارادتمند» و «مشارٌ الیه» و «ضعیفه» و «چاکر» و «کمینه» و «دعاگو» و بسیار مانند اینها که همگی یادگار دورههای زبونی و بدبختی ایرانیان است نیز از میان برداشته شود و دامن زبان فارسی از این چرکها و ننگها پاک گردد.
بلکه باید «استاد معظم» و «فیلسوف شهیر» و «مدیر بینظیر» و مانند اینها همگی از پشت سر «حضرت مستطاب اجل» راه برگیرند و زبان فارسی را از آسیب خود آسوده گردانند.
باید پس از این ایرانیان هرچه بتوانند بپاکی دل بکوشند و به هر اندازه که از این ننگینکاریها و نمایشهای چرکین میکاهند بر سادگی و پاکیزگی دل بیفزایند. هزار نفرین بر قرنهای شوم گذشته که این سرزمین را بدینسان آلوده گردانیده.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ عنوانهایی همچون «وزارت جلیلهی عدلیه» یا «اعلیحضرت همایونی» ـ و
2ـ اشاره به عنوان پوچ «حضرت اجل» و «حضرتعالی» است. ـ و
3ـ اشاره به عنوان پوچ «حضرت مستطاب اجل» است. ـ و
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی دو از پنج
کسانی چنانکه عادت عیبجویان است بر این گفتههای ما خرده گرفته خواهند گفت چنین موضوعی چه ارزش آن دارد که در شمارهی نخست مجله موضوع گفتگو باشد. ولی ما این موضوع را درخور هر گونه ارزش میدانیم و یقین داریم که خوانندگان نیز آنانکه انصاف دارند با ما همعقیده میباشند. ننگ است بر مردمی که بیخردانی از ایشان باین چرکینکاریها برخیزند و خردمندان لب فروبسته خاموش بنشینند.
وانگاه ما از آغاز کار با این موضوع دچاریم و در فرستادن شمارههای مجله بخریداران با این دشواری روبرو هستیم که ما کسی را جز با نام او نخواهیم خواند (مگر عنوانهای رسمی دولتی که از رعایت آنها ناگزیریم) (1) و شاید کسانی این رفتار ما را از بیپروایی و بیاحترامی دانسته دلآزرده شوند. اینست که از آغاز باین مقاله میپردازیم و مقصود خود را روشن میسازیم.
با اینهمه باز اگر کسانی از ما برنجند ما پروای رنجش آنان را نخواهیم داشت. ما با نشر این مجله راه نوینی را آغاز میکنیم و آرزومندیم کسانی با ما همراه باشند که از این دلبستگیهای ابلهانه وارستهاند. ما بنده نیستیم و با بنده و غلام و چاکر نیز سروکار نخواهیم داشت. آستانهی بلند (2) نداریم و بآستانهای بلند پاکیزهترین (3) هم رو نخواهیم آورد. ما درپی آزادهمردانی هستیم که بزرگی و گرانمایگی را در پاکدامنی و نیکوکاری بدانند و باین نادانیها سر فرونیاورند.
اگر کسانی نه اینگونهاند چه بهتر که از قدم نخست از ما کناره جویند و راه ما را نپویند. ما نیز سخت خرسند خواهیم بود که چنین ابلهانی را در کاروان خود نداریم و از همراهی و آمیزش آنان آسودهایم».
دومین گام در شمارهی چهارم سال نخست برداشته شد. بدینسان که در صفحهای از مهنامه نام کسانی که از عنوانهای پوچ وارسته و با سرفرازی بیزاری خود را از آنها آگاهی میدادند نوشته میشد :
«برای اینکه این کارِ نیک رواج بسیار گرفته به نتیجهی ارجمندی برسد بهتر آن میدانیم که در آخر مجله یک صفحه را برای شناسانیدن این مردان وارسته خاص گردانیم و از همین شماره باین کار آغاز خواهیم کرد».
عنوان آن صفحه شنیدنی بود : «من از خان و میرزا بیزارم». نخست دو نام بیشتر در آن صفحه نمایان نشد که یکی خود کسروی بود. ولی سپس کسان دیگری از این کار استقبال کرده نامه نوشته خواستند نام ایشان نیز برده شود. چنانکه پس از چند شماره آن صفحه پر شد. سپس در سال دوم نیز گاهی سخن از القاب و عنوانهای پوچ میرفت و برخی شاعران شعرهایی در نکوهش آنها میفرستادند و پیمان چاپ میکرد. تا اینکه در مرداد ماه 1314 دولت بکار برجستهای برخاست و با بیرون آوردن بخشنامهای عنوانها و القاب بسیاری را «لغو» گردانید. از کارهای نیک زمان رضاشاه که نام برده میشود یکی هم باید این را یاد کنند.
پیمان در شمارهی نهم سال دوم خود با سخنانی پرشور این مژده را بخوانندگان میدهد :
«عنوانهای پوچ از میان رفت و ایران بیکبار از چرک و ننگ آنها پاک گردید. آری «خان» یادگار شوم چنگیز و هلاکو و «میرزا» بازماندهی ننگین تیمور لنگ ایران را بدرود گفتند و «امیر» و «بیک» را نیز همراه خود بردند. زهی خرسندی! زهی شادکامی!
کنون جای آنست که یادی از دوست دیرین خودمان آقای دکتر افشار نماییم و بدستیاری پیمان درود برایشان ارمغان سازیم زیرا نخست ایشان بودند که این موضوع را در «آینده» عنوان نمودند سپس ما در پیمان دنبال کردیم و خدای را سپاس که باین نتیجهی روشن رسیدیم. ...
ولی در اینجا نکتههای چندی را باید بازنمود :
نخست چنانکه خان و میرزا و امیر و بیک و حضرتعالی و جناب مستطاب و دامت شوکته و زید اجلاله و مانند اینها از میان رفت باید «عرض میکنم» و «قربانت شوم» و «روحی فداک» و «معزی الیه» و «معظمٌ له» و «مخلص» و «بنده» و «ارادتمند» و «مشارٌ الیه» و «ضعیفه» و «چاکر» و «کمینه» و «دعاگو» و بسیار مانند اینها که همگی یادگار دورههای زبونی و بدبختی ایرانیان است نیز از میان برداشته شود و دامن زبان فارسی از این چرکها و ننگها پاک گردد.
بلکه باید «استاد معظم» و «فیلسوف شهیر» و «مدیر بینظیر» و مانند اینها همگی از پشت سر «حضرت مستطاب اجل» راه برگیرند و زبان فارسی را از آسیب خود آسوده گردانند.
باید پس از این ایرانیان هرچه بتوانند بپاکی دل بکوشند و به هر اندازه که از این ننگینکاریها و نمایشهای چرکین میکاهند بر سادگی و پاکیزگی دل بیفزایند. هزار نفرین بر قرنهای شوم گذشته که این سرزمین را بدینسان آلوده گردانیده.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ عنوانهایی همچون «وزارت جلیلهی عدلیه» یا «اعلیحضرت همایونی» ـ و
2ـ اشاره به عنوان پوچ «حضرت اجل» و «حضرتعالی» است. ـ و
3ـ اشاره به عنوان پوچ «حضرت مستطاب اجل» است. ـ و
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 10ـ گردنستبران زنجان (تکهی یک از دو)
یک داستان دیگر که میباید جداگانه یاد کنم آنست که در زنجان عدلیه افزار دست جهانشاهخان و اسعدالدوله و ملایان گردنستبر میبود. جهانشاهخان دستگاه پادشاهی میداشت و یکی از گردنکشان بنام ایران بشمار میرفت. در دیه خود کَرَفس (1) مینشست و سوارانی در زیر دست میداشت. در تهران نمایندهای گمارده بود که همپایهی وزیران بشمار میرفت. اسعدالدوله همچنان دستگاه فرمانروایی میداشت و سخنش در همه جا میگذشت. بیشتر در تهران مینشست ، ولی در زنجان پیشکاری میداشت.
از آنسو ملایان گردنکلفتی در زنجان میبودند که میباید گفت : دستنخورده میبودند. باینمعنی جنبش مشروطه که در همه جا از شکوه ملایان کاسته و نیروی آنان را کم گردانیده بود ، در زنجان مشروطه ریشهی ژرفی پیدا نکرده و چیزی از دستگاه ملایان کم نگردانیده بود.
ده دوازده تن هر یکی خود را مجتهد مینامید و فتوا میداد و بسیاری از آنان هر کدام یک دسته ملا و سید بگرد سر میداشت که کاری جز بودن در پیرامون آقا نمیداشتند و از آن دستگاه نان میخوردند. داستان «عدول» که در تبریز و دیگر شهرها پیش از زمان مشروطه بهم خورده بوده اینجا بحال خود میماند ، و چون خوانندگان معنی «عدول» و داستان آنها را نخواهند دانست میباید روشن گردانم :
باید دانست در قرآن دستوری بوده که کسی چون وامی گرفت ، نویسندهای آن را بنویسد (2) و دو تن نیز گواه باشند. (3)
این دستور که میبوده چهبسا که دربارهی گواهان دشواری پیش میآمده. زیرا هر کسی بآن تن درنمیداده. آنگاه کسانی که گواه شده بودند بهنگام نیاز بآسانی پیدا نمیشدند که بیایند و گواهی دهند. اینست در زمان خلفای عباسی چنین نهاده شده بوده که کسانی از راستگویان برگزیده شوند و کارشان همان گواهی باشد. باینمعنی در پیرامون هر داوری چند تن باشند که هر که نیاز پیدا کرد ، دو تن از آنان را گواه وام دادن گرداند و سپس هم که نیاز افتاد بیایند و در نزد داور گواهی دهند. این کسان را خلیفه برمیگزیده و «عدول» نامیده میشدهاند. ما گاهی داستانی از آنها در تاریخ مییابیم.
چنانکه گفتم این «عدول» برای دو کار میبودهاند : یکی آنکه وامی که داده میشود با آگاهی آنها باشد. دیگری آنکه اگر وامگیر انکار کرد و کار بدعوا کشید اینان بیایند و گواهی دهند. لیکن کمکم کسانی پیدا شده بودند که تنها بکار دوم میپرداختهاند. باینمعنی کسی که دعوایی پیدا میکرده ، راست و دروغ ، میتوانسته که دو تن از «عدول» را مزدور گیرد که آنان بیایند و بسود او گواهی دهند. اینگونه «عدول» چندان فراوان میبودهاند که کارشان برسوایی کشیده و خودبخود از میان رفتهاند. در تبریز تا صد سال پیش میبودهاند و داستانهایی از آنان یادگار مانده که من در زمان نورسی از پیرمردان شنیده بودم و اینک یکی را یاد میکنم :
در تبریز روزی بازرگانی سوار اسب شده میخواسته بسفر برود. در خیابان یکی از نیرنگبازان جلوش را گرفته میگوید : اکنون که بسفر میروی پس آن وام خود را بپرداز و برو. خواستش این میبوده که بآن بهانه پولی بگیرد. بازرگان یکه میخورد و میگوید : من هیچ شما را نمیشناسم. چه وامی بشما میدارم؟!. بازرگان چون مرد سادهای میبوده ایستادگی میکند و درمیانه هایهوی برمیخیزد و مردم گرد آمده آنها را میبرند بمحکمهی یکی از مجتهدان. همانکه از در درمیآیند ، یکی از «محکمهشاگردان» که بجای وکلای امروزی میبودند خود را ببازرگان رسانیده میگوید : «میخواهی من وکیل شما باشم و دفاع کنم؟!». میگوید : «میخواهم». میگوید : «شرطش آنست که خودت حرف نزنی». بدینسان میروند بنزد مجتهد. نیرنگباز یا مدعی «طرح دعوا» میکند : «این حاجی فلان مبلغ پول بمن وامدار است و امروز دیدم که میخواهد وام خود نداده سفر کند. اینبود جلوش را گرفتم و باینجا آمدیم». مجتهد از بازرگان میپرسد : «بدعوی مدعی چه جواب میدهی؟». بازرگان میگوید : «من وکیل میدارم» و آن محکمهشاگرد زبان گشاده چنین میگوید : «بلی آقا ، موکل من باو وامدار میبوده ولی وام خود را پرداخته است و گواهانی هم هستند که حاضرند گواهی دهند».
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ دیهی در 170 کیلومتری جنوب شرقی زنجان به این نام هست. آقای امینی باور دارد که درست این «کَرَسف» (karasf) است که اشتباه «چاپخانهای و ویراستاری» آن را کرفس گردانیده.
با پروا به نزدیکی این دیه به زنجان و سلطانیه که جهانشاهخان با آن پیوستگی داشته همانا کَرَسف درست است. (کَرَسف دیهی در 70 کیلومتری جنوب زنجان و 12 کیلومتری جنوب غربی قیدارـ فرهنگنامهی مصاحب) ـ و
2ـ «إِذَا تَدَاینتُم بِدَینٍ [إِلَى أجَلٍ مُّسَمًّى] فَاكْتُبُوهُ» [بقره : 282]
3ـ «وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَینِ مِن رِّجَالِكُمْ» [بقره : 282]
🔸 10ـ گردنستبران زنجان (تکهی یک از دو)
یک داستان دیگر که میباید جداگانه یاد کنم آنست که در زنجان عدلیه افزار دست جهانشاهخان و اسعدالدوله و ملایان گردنستبر میبود. جهانشاهخان دستگاه پادشاهی میداشت و یکی از گردنکشان بنام ایران بشمار میرفت. در دیه خود کَرَفس (1) مینشست و سوارانی در زیر دست میداشت. در تهران نمایندهای گمارده بود که همپایهی وزیران بشمار میرفت. اسعدالدوله همچنان دستگاه فرمانروایی میداشت و سخنش در همه جا میگذشت. بیشتر در تهران مینشست ، ولی در زنجان پیشکاری میداشت.
از آنسو ملایان گردنکلفتی در زنجان میبودند که میباید گفت : دستنخورده میبودند. باینمعنی جنبش مشروطه که در همه جا از شکوه ملایان کاسته و نیروی آنان را کم گردانیده بود ، در زنجان مشروطه ریشهی ژرفی پیدا نکرده و چیزی از دستگاه ملایان کم نگردانیده بود.
ده دوازده تن هر یکی خود را مجتهد مینامید و فتوا میداد و بسیاری از آنان هر کدام یک دسته ملا و سید بگرد سر میداشت که کاری جز بودن در پیرامون آقا نمیداشتند و از آن دستگاه نان میخوردند. داستان «عدول» که در تبریز و دیگر شهرها پیش از زمان مشروطه بهم خورده بوده اینجا بحال خود میماند ، و چون خوانندگان معنی «عدول» و داستان آنها را نخواهند دانست میباید روشن گردانم :
باید دانست در قرآن دستوری بوده که کسی چون وامی گرفت ، نویسندهای آن را بنویسد (2) و دو تن نیز گواه باشند. (3)
این دستور که میبوده چهبسا که دربارهی گواهان دشواری پیش میآمده. زیرا هر کسی بآن تن درنمیداده. آنگاه کسانی که گواه شده بودند بهنگام نیاز بآسانی پیدا نمیشدند که بیایند و گواهی دهند. اینست در زمان خلفای عباسی چنین نهاده شده بوده که کسانی از راستگویان برگزیده شوند و کارشان همان گواهی باشد. باینمعنی در پیرامون هر داوری چند تن باشند که هر که نیاز پیدا کرد ، دو تن از آنان را گواه وام دادن گرداند و سپس هم که نیاز افتاد بیایند و در نزد داور گواهی دهند. این کسان را خلیفه برمیگزیده و «عدول» نامیده میشدهاند. ما گاهی داستانی از آنها در تاریخ مییابیم.
چنانکه گفتم این «عدول» برای دو کار میبودهاند : یکی آنکه وامی که داده میشود با آگاهی آنها باشد. دیگری آنکه اگر وامگیر انکار کرد و کار بدعوا کشید اینان بیایند و گواهی دهند. لیکن کمکم کسانی پیدا شده بودند که تنها بکار دوم میپرداختهاند. باینمعنی کسی که دعوایی پیدا میکرده ، راست و دروغ ، میتوانسته که دو تن از «عدول» را مزدور گیرد که آنان بیایند و بسود او گواهی دهند. اینگونه «عدول» چندان فراوان میبودهاند که کارشان برسوایی کشیده و خودبخود از میان رفتهاند. در تبریز تا صد سال پیش میبودهاند و داستانهایی از آنان یادگار مانده که من در زمان نورسی از پیرمردان شنیده بودم و اینک یکی را یاد میکنم :
در تبریز روزی بازرگانی سوار اسب شده میخواسته بسفر برود. در خیابان یکی از نیرنگبازان جلوش را گرفته میگوید : اکنون که بسفر میروی پس آن وام خود را بپرداز و برو. خواستش این میبوده که بآن بهانه پولی بگیرد. بازرگان یکه میخورد و میگوید : من هیچ شما را نمیشناسم. چه وامی بشما میدارم؟!. بازرگان چون مرد سادهای میبوده ایستادگی میکند و درمیانه هایهوی برمیخیزد و مردم گرد آمده آنها را میبرند بمحکمهی یکی از مجتهدان. همانکه از در درمیآیند ، یکی از «محکمهشاگردان» که بجای وکلای امروزی میبودند خود را ببازرگان رسانیده میگوید : «میخواهی من وکیل شما باشم و دفاع کنم؟!». میگوید : «میخواهم». میگوید : «شرطش آنست که خودت حرف نزنی». بدینسان میروند بنزد مجتهد. نیرنگباز یا مدعی «طرح دعوا» میکند : «این حاجی فلان مبلغ پول بمن وامدار است و امروز دیدم که میخواهد وام خود نداده سفر کند. اینبود جلوش را گرفتم و باینجا آمدیم». مجتهد از بازرگان میپرسد : «بدعوی مدعی چه جواب میدهی؟». بازرگان میگوید : «من وکیل میدارم» و آن محکمهشاگرد زبان گشاده چنین میگوید : «بلی آقا ، موکل من باو وامدار میبوده ولی وام خود را پرداخته است و گواهانی هم هستند که حاضرند گواهی دهند».
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ دیهی در 170 کیلومتری جنوب شرقی زنجان به این نام هست. آقای امینی باور دارد که درست این «کَرَسف» (karasf) است که اشتباه «چاپخانهای و ویراستاری» آن را کرفس گردانیده.
با پروا به نزدیکی این دیه به زنجان و سلطانیه که جهانشاهخان با آن پیوستگی داشته همانا کَرَسف درست است. (کَرَسف دیهی در 70 کیلومتری جنوب زنجان و 12 کیلومتری جنوب غربی قیدارـ فرهنگنامهی مصاحب) ـ و
2ـ «إِذَا تَدَاینتُم بِدَینٍ [إِلَى أجَلٍ مُّسَمًّى] فَاكْتُبُوهُ» [بقره : 282]
3ـ «وَاسْتَشْهِدُوا شَهِیدَینِ مِن رِّجَالِكُمْ» [بقره : 282]
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمهماهه : 240
🔸 پیشوندها و پسوندها (تکهی دو از سه)
2ـ «آد»
این پسوند دستهای را که بجای انجام رسانیدن یک کاری پدید آمدهاند میرساند. مثلاً «نویساد» چند تنی را میرساند که برای نوشتن یک چیزی گرد آمدهاند. باین پسوند نیز نیاز بسیاری در زبان هست و کلمههای بسیاری با آن توان پدید آورد همچون : پراد ، سکالاد ، کوشاد ، جنگاد ، کاراد ، کشاد و مانند اینها.
کلمههای کمیسیون ، کمیته ، کنگره و مانند اینها را با این پسوند ترجمه توان کرد. زیرا این کلمهها با چشمپوشی از معناهایی که در زبانهای اروپایی میدارند در فارسی هر کدام بیک معنایی میآید. مثلاً کمیسیون چند کسی را میگویند که برای گفتگو و اندیشه در یک زمینهای گرد آیند و اینست بجای آن «اندیشاد» توان آورد. کمیته چند کسیست که برای بکار بستن دستورهایی گرد آیند. اینست آن را «کراد» توان نامید. کنگره که گرد آمدن کسانی برای همسکالیست میتوان آن را «سکالاد» خواند.
در فارسی برای اجتماع نیز واژهای نیست. «گرد آمدن» بکار میرود ولی بکار بردن مجازیست. زیرا گرد آمدن جز «اجتماع» است و چهبسا که «اجتماع» باشد و آن نباشد. ما برای آن واژههای «باهمیدن» و «فراهمیدن» را برگزیدهایم. «باهمیدن» معنی «اتحاد» را نیز میفهماند و به هر حال باجتماع در یکجا نیاز نیست. ولی «فراهمیدن» جز با اجتماع در یکجا و پیوستن بهم نتواند بود و باتحاد هم نیاز نیست. بگفتهی دیگران آن «اجتماع معنویست» و این «اجتماع صوری». هرچه هست از «باهمیدن» واژهی «باهماد» را گرفتهایم که بمعنی جمعیت یا حزب است.
🔸 پیشوندها و پسوندها (تکهی دو از سه)
2ـ «آد»
این پسوند دستهای را که بجای انجام رسانیدن یک کاری پدید آمدهاند میرساند. مثلاً «نویساد» چند تنی را میرساند که برای نوشتن یک چیزی گرد آمدهاند. باین پسوند نیز نیاز بسیاری در زبان هست و کلمههای بسیاری با آن توان پدید آورد همچون : پراد ، سکالاد ، کوشاد ، جنگاد ، کاراد ، کشاد و مانند اینها.
کلمههای کمیسیون ، کمیته ، کنگره و مانند اینها را با این پسوند ترجمه توان کرد. زیرا این کلمهها با چشمپوشی از معناهایی که در زبانهای اروپایی میدارند در فارسی هر کدام بیک معنایی میآید. مثلاً کمیسیون چند کسی را میگویند که برای گفتگو و اندیشه در یک زمینهای گرد آیند و اینست بجای آن «اندیشاد» توان آورد. کمیته چند کسیست که برای بکار بستن دستورهایی گرد آیند. اینست آن را «کراد» توان نامید. کنگره که گرد آمدن کسانی برای همسکالیست میتوان آن را «سکالاد» خواند.
در فارسی برای اجتماع نیز واژهای نیست. «گرد آمدن» بکار میرود ولی بکار بردن مجازیست. زیرا گرد آمدن جز «اجتماع» است و چهبسا که «اجتماع» باشد و آن نباشد. ما برای آن واژههای «باهمیدن» و «فراهمیدن» را برگزیدهایم. «باهمیدن» معنی «اتحاد» را نیز میفهماند و به هر حال باجتماع در یکجا نیاز نیست. ولی «فراهمیدن» جز با اجتماع در یکجا و پیوستن بهم نتواند بود و باتحاد هم نیاز نیست. بگفتهی دیگران آن «اجتماع معنویست» و این «اجتماع صوری». هرچه هست از «باهمیدن» واژهی «باهماد» را گرفتهایم که بمعنی جمعیت یا حزب است.
🔶 عنوانهای پوچ یا مایهی ننگ
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی سه از پنج
دوم : سرچشمهی همهی این چرکینکاریها خوی چاپلوسی بوده که بایستی هر کس در برابر زبردستتر از خود «چاکر خانهزاد» و «غلام حلقهبگوش» و «بندهی بندگان آقا» باشد و جز «با آستان بلند بندگان او» گفتگو نتواند کرد. کنون هم ما اگر چارهی چاپلوسی و فرومایگی را نکنیم باز یک رشته عنوانهای نوین دیگری پدید خواهد آمد. اگر در زمانهای گذشته عبارتهای غلام و چاکر و حضرت و مانند اینها را ابزار کار خود میگرفتند این زمان ابزارهای نوینی دیگر پیدا خواهند کرد و ننگهای دیگری پیش خواهند آورد.
باید بکوشیم بایرانیان درس آزادگی بدهیم. باید تلاش کنیم ریشهی چاپلوسی را از ایران براندازیم. باید باینان بفهمانیم که دوستاری و هواخواهی و نیکخواهی باید در دل جای گزیند نه تنها بر سر زبان باشد. اگر کسی را دوست میدارید مهر او را در دل جا داده مهربانی ازو دریغ نگویید و در سختیها و افتادگیها دستگیری نمایید و هرگز بدی بَرو روا ندارید. اگر کارهای تاریخی پادشاهی شما را شیفته گردانیده از درون جان هواخواه او باشید و همیشه از خدا فیروزی و برتری او را خواستار شوید. به هر حال بستایش زبانی برنخیزید که مقصودتان رسیدن بگوش او و کسانش باشد زیرا این کار چاپلوسی است و یقین بدانید که مردان فیروزمند (1) هرگز فریب زبانبازی شما را نمیخورند وانگاه چون شما کسی را با زبان میستایید و در دل خود پیشرفت کار خود را میخواهید ، بیگمان آن کس از شما دلآزرده خواهد بود و شما از چاپلوسی خود جز زیان سودی نخواهید برد. در این باره سخن بسیار است و ما مجال گفتگو بیش از این را نداریم.
نکتهی سوم آنکه برداشتن خان و میرزا یا دیگر لقبها و عنوانها اثرش برای امروز و آینده میباشد و برای گذشته اثری نخواهد داشت. بدینسان که اگر ما تاریخ ایران را مینویسیم دیگر نباید از نامهای گذشتگان هم این کلمهها براندازیم بلکه باید آنها بجای خود بماند. این سخن را برای آن مینویسیم که کسی نامهای نوشته بما ایراد میگیرد که با همهی بدگویی از لقب و عنوان باز خودتان در تاریخ آذربایجان همه را با لقب یاد میکنید میگوید : چرا بجای آقای محتشمالسلطنه «آقای اسفندیاری» نمینویسید؟
میگوییم ما از هر زمانی که سخن میرانیم باید از هر باره عبارتهای آن زمان را بکار ببریم و نامها را جز بدانسان که بوده یاد نکنیم. ما هرگز نخواهیم توانست خواجه نظامالملک وزیر ملکشاه را آقای نظامالملک بگوییم یا لقبش را انداخته نامش را یاد نماییم. همچنان شاه عباس را عباس شاه نمیتوانیم خواند و ستارخان را «آقا ستار» نمیتوانیم گفت.
در تاریخ آذربایجان هم ناگزیریم نامها را بدانسان که آن روز بوده بیاوریم و اگر این نکنیم درخور ایراد خواهد بود.
این لقبها و عنوانها که در تاریخ بازمیماند بهترین نشانه خواهد بود که در سایهی پراکندگی کار ایران در قرنهای گذشته ، خردها چندان پست گردیده و نادانی چندان چیره شده بوده که کسانی پایبند عنوانهای پوچ میشدهاند و بر آنها اثر بار میکردهاند. بلکه آن را کار مهمی شمرده برایش قاعده یا آیینی پدید آورده بودند که اگر کسی بجای «حضرتعالی» به یکی «جنابعالی» میگفت آن کس برمیآشفت و آن را اهانتی بر خود میپنداشت. اگر در عنوان نامه به یکی بجای «قربانت شوم» «فدایت شوم» مینوشتند صد گله از آن برمیخاست. این بود اندازهی پستی خردها».
🔸 ما کوتاهشدهی گفتارهای بالا را آوردیم زیرا نخست ، یک تکه از آن بخشنامهی دولت بود و دوم ، خشنودانه امروز بخش بزرگی از آن نادانیها که درمیان توده رواج داشت از میان برخاسته و پابندی مردم به این عنوانهای پوچ کمتر گردیده. کسانی اگر بخواهند بدانند پابندی مردم به آنها تا به چه پایه بوده میتوانند آن گفتارها را که از دیدهی تاریخی نیز ارجدارست از خود مهنامهی پیمان یافته بخوانند.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ درست این واژه از روی قاعدهی زبان «فیروزیمند» است. کسروی نیز سپس بجای آن «فیروز» و بجای «فیروزمندانه» واژهی «فیروزانه» بکار برده است. ـ و
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی سه از پنج
دوم : سرچشمهی همهی این چرکینکاریها خوی چاپلوسی بوده که بایستی هر کس در برابر زبردستتر از خود «چاکر خانهزاد» و «غلام حلقهبگوش» و «بندهی بندگان آقا» باشد و جز «با آستان بلند بندگان او» گفتگو نتواند کرد. کنون هم ما اگر چارهی چاپلوسی و فرومایگی را نکنیم باز یک رشته عنوانهای نوین دیگری پدید خواهد آمد. اگر در زمانهای گذشته عبارتهای غلام و چاکر و حضرت و مانند اینها را ابزار کار خود میگرفتند این زمان ابزارهای نوینی دیگر پیدا خواهند کرد و ننگهای دیگری پیش خواهند آورد.
باید بکوشیم بایرانیان درس آزادگی بدهیم. باید تلاش کنیم ریشهی چاپلوسی را از ایران براندازیم. باید باینان بفهمانیم که دوستاری و هواخواهی و نیکخواهی باید در دل جای گزیند نه تنها بر سر زبان باشد. اگر کسی را دوست میدارید مهر او را در دل جا داده مهربانی ازو دریغ نگویید و در سختیها و افتادگیها دستگیری نمایید و هرگز بدی بَرو روا ندارید. اگر کارهای تاریخی پادشاهی شما را شیفته گردانیده از درون جان هواخواه او باشید و همیشه از خدا فیروزی و برتری او را خواستار شوید. به هر حال بستایش زبانی برنخیزید که مقصودتان رسیدن بگوش او و کسانش باشد زیرا این کار چاپلوسی است و یقین بدانید که مردان فیروزمند (1) هرگز فریب زبانبازی شما را نمیخورند وانگاه چون شما کسی را با زبان میستایید و در دل خود پیشرفت کار خود را میخواهید ، بیگمان آن کس از شما دلآزرده خواهد بود و شما از چاپلوسی خود جز زیان سودی نخواهید برد. در این باره سخن بسیار است و ما مجال گفتگو بیش از این را نداریم.
نکتهی سوم آنکه برداشتن خان و میرزا یا دیگر لقبها و عنوانها اثرش برای امروز و آینده میباشد و برای گذشته اثری نخواهد داشت. بدینسان که اگر ما تاریخ ایران را مینویسیم دیگر نباید از نامهای گذشتگان هم این کلمهها براندازیم بلکه باید آنها بجای خود بماند. این سخن را برای آن مینویسیم که کسی نامهای نوشته بما ایراد میگیرد که با همهی بدگویی از لقب و عنوان باز خودتان در تاریخ آذربایجان همه را با لقب یاد میکنید میگوید : چرا بجای آقای محتشمالسلطنه «آقای اسفندیاری» نمینویسید؟
میگوییم ما از هر زمانی که سخن میرانیم باید از هر باره عبارتهای آن زمان را بکار ببریم و نامها را جز بدانسان که بوده یاد نکنیم. ما هرگز نخواهیم توانست خواجه نظامالملک وزیر ملکشاه را آقای نظامالملک بگوییم یا لقبش را انداخته نامش را یاد نماییم. همچنان شاه عباس را عباس شاه نمیتوانیم خواند و ستارخان را «آقا ستار» نمیتوانیم گفت.
در تاریخ آذربایجان هم ناگزیریم نامها را بدانسان که آن روز بوده بیاوریم و اگر این نکنیم درخور ایراد خواهد بود.
این لقبها و عنوانها که در تاریخ بازمیماند بهترین نشانه خواهد بود که در سایهی پراکندگی کار ایران در قرنهای گذشته ، خردها چندان پست گردیده و نادانی چندان چیره شده بوده که کسانی پایبند عنوانهای پوچ میشدهاند و بر آنها اثر بار میکردهاند. بلکه آن را کار مهمی شمرده برایش قاعده یا آیینی پدید آورده بودند که اگر کسی بجای «حضرتعالی» به یکی «جنابعالی» میگفت آن کس برمیآشفت و آن را اهانتی بر خود میپنداشت. اگر در عنوان نامه به یکی بجای «قربانت شوم» «فدایت شوم» مینوشتند صد گله از آن برمیخاست. این بود اندازهی پستی خردها».
🔸 ما کوتاهشدهی گفتارهای بالا را آوردیم زیرا نخست ، یک تکه از آن بخشنامهی دولت بود و دوم ، خشنودانه امروز بخش بزرگی از آن نادانیها که درمیان توده رواج داشت از میان برخاسته و پابندی مردم به این عنوانهای پوچ کمتر گردیده. کسانی اگر بخواهند بدانند پابندی مردم به آنها تا به چه پایه بوده میتوانند آن گفتارها را که از دیدهی تاریخی نیز ارجدارست از خود مهنامهی پیمان یافته بخوانند.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ درست این واژه از روی قاعدهی زبان «فیروزیمند» است. کسروی نیز سپس بجای آن «فیروز» و بجای «فیروزمندانه» واژهی «فیروزانه» بکار برده است. ـ و
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 10ـ گردنستبران زنجان (تکهی دو از دو)
این را میگوید و بیرون میرود که گواهانی را بیاورد. بازرگان سخت در شگفت میشود که این چه بازیست؟!. من کی باین وامدار میبودم؟!. کی پرداختهام؟!. گواه کجاست؟!. بیگمان میشود که محکمهشاگرد با آن نیرنگباز همدست بودهاند و بدینسان او را بگیر انداختهاند. در این اندیشه میبوده که میبیند محکمهشاگرد بازگشت و چهار تن مردانی را با عمامه و ریش ، لبجنبان و تسبیحگردان با خود آورد و آنان را نشانده گفت : «شهود حاضرند». سپس گواهان یکایک بسخن پرداخته چنین گواهی دادند : «ما بودیم و دیدیم که این حاجی ، فلان مبلغ پول از بابت دین شرعی خود باین آقای فلان حاضر تأدیه کرد». این گواهی را میدهند و مجتهد حکم به «رد دعوی» مدعی میدهد. بازرگان چون بیرون میآید ، محکمهشاگرد باو میگوید : «چهار تا پَناباد بمن بده» ، بازرگان چهار پناباد یا چهار دهشاهی نقره باو میدهد و او به هر یکی از گواهان یک پناباد میپردازد.
بازرگان میگوید : «من از شما بسیار خشنودم و هرچه بخواهید خواهم داد. ولی بگویید که چرا بایستی شما وام گرفتن را بپذیرید و بخَستُوید (1) که ناچار بشوید دعوی پرداخت کنید و این گواهان را بیاورید؟.. من که وامی ازو نگرفته بودم». میگوید : «داستان اینست : این کسان را که در این و آن گوشهی حیاط میبینید که با ریشهای شانه کردهی دراز و عمامههای بزرگ ایستادهاند و لب میجنبانند و تسبیح میگردانند ، «عدول» این دستگاه شرعی هستند. اینها هر روز در اینجا هستند و کارشان همانست که کسی بگواهی دادنشان ببرد و پولی باندازهی بزرگی و کوچکی دعوا بایشان بپردازد. اکنون سخن در آنست که من اگر دعوا را نپذیرفته انکار کرده بودم ، گواه آوردن بگردن مدعی میافتاد و او پا میشد و چهار تن از اینها را مزدور میگرفت و میآورد. آنگاه ما دیگر چارهای نداشتیم. من دانسته و فهمیده از راه انکار درنیامدم و دعوی پرداخت کردم که دلیل آوردن و گواه گذرانیدن بگردن ما باشد و دیدید که از همان راه کار را پیش بردم».
بازرگان میپرسد : «آخر این کسان در اینجا چرا هستند؟.. آقای مجتهد چرا آنها را دور نمیراند؟». محکمهشاگرد سری تکان داده میگوید : «خدا پدرت بیامرزد. اینها پیرامونیان آقا هستند. آقا اگر خواست بجایی برود اینها باید در جلو و در پشت سر آقا راه بروند و افزار شکوه و بزرگی آقا باشند. چون پولی از آقا نمیگیرند ناچار باید از این راه روزی خود را درآورند. من هم یکی از ایشان هستم. چیزی که هست من همیشه میکوشم که بکسان گیر افتاده و خامی همچون شما کمک کنم و روزی خود را از آن راه درمیآورم».
بازرگان باو سپاس گزارده و مزد خوبی داده بیرون میآید و سفر خود را دنبال میکند. این داستان را از زبان او کسی از خویشان ما شنیده و یاد گرفته بود و من هنگامی که نورس میبودم بارها این را از زبان آن خویشمان میشنیدم که به نیکی در یادم مانده.
اکنون سخن در آنست که در زنجان که من رفته بودم هنوز این دسته میبودند و هر مجتهدی چند تن از آنان را در پیرامون خود میداشت. چنانکه داستان شیرینی نیز دربارهی آنها در آنجا شنیدم :
بازرگانی دعوایی میداشته. پسر خود را بدنبال یکی از آنان فرستاده و او رفته و چنین گفته : «امروز با فلان حاجی مرافعه داریم. آقام گفت : تشریف بیاورند و شهادت بدهند». چون کسانی در آنجا میبودهاند ، آقای «عدول» میخواهد چنین وانماید که این گواهی که از من میخواهند ساخته و دروغ نیست ، بلکه از روی آگاهیست که از پیش داشتهام. اینست چنین پاسخ میدهد : «مگر ملعون طلب شما را نداده؟!.». پسر بازرگان میگوید : «نه جناب شیخ ، او از ما ادعا میکند». میگوید : «عجب ملعونیست. طلب شما را نداده ادعا هم میکند؟».
از سخن خود دور نیفتیم. چه جهانشاهخان و چه اسعدالدوله و چه ملایان ، عدلیه را افزار کار خود میشناختند. در حالی که من میخواستم عدلیه بهمهی آنان چیره و فرمانروا باشد. اینبود میاندیشیدم که چه رفتاری آغاز کنم که آنان را از امیدی که میدارند بیرون آورم و نیروی عدلیه را بآنان نشان دهم. این را میاندیشیدم و نیک میدانستم که از سوی دولت با آن ناتوانی و گرفتاری که میداشت ، کمترین پشتیبانی نخواهد بود و من باید هرچه کنم با نیروی خود کنم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خَستُویدن (همچون برگزیدن) = اقرار / اعتراف کردن
🔸 10ـ گردنستبران زنجان (تکهی دو از دو)
این را میگوید و بیرون میرود که گواهانی را بیاورد. بازرگان سخت در شگفت میشود که این چه بازیست؟!. من کی باین وامدار میبودم؟!. کی پرداختهام؟!. گواه کجاست؟!. بیگمان میشود که محکمهشاگرد با آن نیرنگباز همدست بودهاند و بدینسان او را بگیر انداختهاند. در این اندیشه میبوده که میبیند محکمهشاگرد بازگشت و چهار تن مردانی را با عمامه و ریش ، لبجنبان و تسبیحگردان با خود آورد و آنان را نشانده گفت : «شهود حاضرند». سپس گواهان یکایک بسخن پرداخته چنین گواهی دادند : «ما بودیم و دیدیم که این حاجی ، فلان مبلغ پول از بابت دین شرعی خود باین آقای فلان حاضر تأدیه کرد». این گواهی را میدهند و مجتهد حکم به «رد دعوی» مدعی میدهد. بازرگان چون بیرون میآید ، محکمهشاگرد باو میگوید : «چهار تا پَناباد بمن بده» ، بازرگان چهار پناباد یا چهار دهشاهی نقره باو میدهد و او به هر یکی از گواهان یک پناباد میپردازد.
بازرگان میگوید : «من از شما بسیار خشنودم و هرچه بخواهید خواهم داد. ولی بگویید که چرا بایستی شما وام گرفتن را بپذیرید و بخَستُوید (1) که ناچار بشوید دعوی پرداخت کنید و این گواهان را بیاورید؟.. من که وامی ازو نگرفته بودم». میگوید : «داستان اینست : این کسان را که در این و آن گوشهی حیاط میبینید که با ریشهای شانه کردهی دراز و عمامههای بزرگ ایستادهاند و لب میجنبانند و تسبیح میگردانند ، «عدول» این دستگاه شرعی هستند. اینها هر روز در اینجا هستند و کارشان همانست که کسی بگواهی دادنشان ببرد و پولی باندازهی بزرگی و کوچکی دعوا بایشان بپردازد. اکنون سخن در آنست که من اگر دعوا را نپذیرفته انکار کرده بودم ، گواه آوردن بگردن مدعی میافتاد و او پا میشد و چهار تن از اینها را مزدور میگرفت و میآورد. آنگاه ما دیگر چارهای نداشتیم. من دانسته و فهمیده از راه انکار درنیامدم و دعوی پرداخت کردم که دلیل آوردن و گواه گذرانیدن بگردن ما باشد و دیدید که از همان راه کار را پیش بردم».
بازرگان میپرسد : «آخر این کسان در اینجا چرا هستند؟.. آقای مجتهد چرا آنها را دور نمیراند؟». محکمهشاگرد سری تکان داده میگوید : «خدا پدرت بیامرزد. اینها پیرامونیان آقا هستند. آقا اگر خواست بجایی برود اینها باید در جلو و در پشت سر آقا راه بروند و افزار شکوه و بزرگی آقا باشند. چون پولی از آقا نمیگیرند ناچار باید از این راه روزی خود را درآورند. من هم یکی از ایشان هستم. چیزی که هست من همیشه میکوشم که بکسان گیر افتاده و خامی همچون شما کمک کنم و روزی خود را از آن راه درمیآورم».
بازرگان باو سپاس گزارده و مزد خوبی داده بیرون میآید و سفر خود را دنبال میکند. این داستان را از زبان او کسی از خویشان ما شنیده و یاد گرفته بود و من هنگامی که نورس میبودم بارها این را از زبان آن خویشمان میشنیدم که به نیکی در یادم مانده.
اکنون سخن در آنست که در زنجان که من رفته بودم هنوز این دسته میبودند و هر مجتهدی چند تن از آنان را در پیرامون خود میداشت. چنانکه داستان شیرینی نیز دربارهی آنها در آنجا شنیدم :
بازرگانی دعوایی میداشته. پسر خود را بدنبال یکی از آنان فرستاده و او رفته و چنین گفته : «امروز با فلان حاجی مرافعه داریم. آقام گفت : تشریف بیاورند و شهادت بدهند». چون کسانی در آنجا میبودهاند ، آقای «عدول» میخواهد چنین وانماید که این گواهی که از من میخواهند ساخته و دروغ نیست ، بلکه از روی آگاهیست که از پیش داشتهام. اینست چنین پاسخ میدهد : «مگر ملعون طلب شما را نداده؟!.». پسر بازرگان میگوید : «نه جناب شیخ ، او از ما ادعا میکند». میگوید : «عجب ملعونیست. طلب شما را نداده ادعا هم میکند؟».
از سخن خود دور نیفتیم. چه جهانشاهخان و چه اسعدالدوله و چه ملایان ، عدلیه را افزار کار خود میشناختند. در حالی که من میخواستم عدلیه بهمهی آنان چیره و فرمانروا باشد. اینبود میاندیشیدم که چه رفتاری آغاز کنم که آنان را از امیدی که میدارند بیرون آورم و نیروی عدلیه را بآنان نشان دهم. این را میاندیشیدم و نیک میدانستم که از سوی دولت با آن ناتوانی و گرفتاری که میداشت ، کمترین پشتیبانی نخواهد بود و من باید هرچه کنم با نیروی خود کنم.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خَستُویدن (همچون برگزیدن) = اقرار / اعتراف کردن
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمهماهه : 241
🔸 پیشوندها و پسوندها (تکهی سه از سه)
3ـ «آک»
این پسوند برای پدید آوردن معنی : «آنچه همیشه یا در بیشتر زمان کنند» است. «خوراک» آنچه همیشه یا بیشتر زمان خورند. «خوراک مردم گیلان برنج است». «پوشاک زمستان رختهای پشمیست».
در فارسی از این دو پسوند تنها دو واژهی «خوراک» و «پوشاک» را میآورند. ولی ما آن را همگانی گردانیدهایم و هر کجا که نیاز باشد واژه پدید میآوریم : داراک ، آموزاک ، گستراک ، فروشاک ، نوشاک ، و هرچه مانند اینها است.
این پسوند جز در کارواژههای گذرا (متعدی) نیاید و اینست نتوان گفت : «رویاک» یا مانند آن.
واژهی «سوزاک» که نام یک گونهی بیماریست چون بیرون از قاعده میباشد باید آن را از میان برد و بآن بیماری نام دیگری نهاد. و چون «سوختن» یا «سوزیدن» گذرا نیست «سوزاک» را بهیچ معنایی نتوان آورد. مگر آن را گذرا گردانیده «سوزاناک» بگوییم که «آنچه سوزانند» خواهد بود.
این پسوند نیز جز در معنی همگانی نیاید و نباید واژههایی را که با این پسوند پدید میآوریم نام یک چیزی گردانیم. (1)
در فارسی «طبع» را «چاپ» مینامند و میگویند : چاپ کرد ، و از آنسوی «چاپیدن» را در معنی تاراج یا تاخت و تاز میآورند ، که این خود نمونهای از درهمی زبان میباشد. باید دانست که چاپیدن بمعنی تاراج یا تاخت و تاز ترکیست و ما چون در فارسی نیازی بآن نمیداریم باید بیکبار بکنار گزاریم ، و از آنسوی چون بواژهی چاپ (بمعنی طبع) نیاز بسیار میداریم باید از آن جداشدهها بیاوریم : «چاپید ، میچاپد ، چاپنده ، چاپیده شده». در آن حال بجای مطبوع یا مطبوعات نیز «چاپاک» و «چاپاکها» توانیم آورد.
پابرگیها :
1ـ سوزاناک : در شمارهی چهارم پرچم کلمهی سوزاک را نادرست و بجای آن «سوزاناک» را درست دانسته بودید. در دزفول این کلمه را بِهمان صورت که شما بکار خواهید برد بکار میبرند. اهواز شریف نجفی (پرچم نیمه ماهه :242)
🔸 پیشوندها و پسوندها (تکهی سه از سه)
3ـ «آک»
این پسوند برای پدید آوردن معنی : «آنچه همیشه یا در بیشتر زمان کنند» است. «خوراک» آنچه همیشه یا بیشتر زمان خورند. «خوراک مردم گیلان برنج است». «پوشاک زمستان رختهای پشمیست».
در فارسی از این دو پسوند تنها دو واژهی «خوراک» و «پوشاک» را میآورند. ولی ما آن را همگانی گردانیدهایم و هر کجا که نیاز باشد واژه پدید میآوریم : داراک ، آموزاک ، گستراک ، فروشاک ، نوشاک ، و هرچه مانند اینها است.
این پسوند جز در کارواژههای گذرا (متعدی) نیاید و اینست نتوان گفت : «رویاک» یا مانند آن.
واژهی «سوزاک» که نام یک گونهی بیماریست چون بیرون از قاعده میباشد باید آن را از میان برد و بآن بیماری نام دیگری نهاد. و چون «سوختن» یا «سوزیدن» گذرا نیست «سوزاک» را بهیچ معنایی نتوان آورد. مگر آن را گذرا گردانیده «سوزاناک» بگوییم که «آنچه سوزانند» خواهد بود.
این پسوند نیز جز در معنی همگانی نیاید و نباید واژههایی را که با این پسوند پدید میآوریم نام یک چیزی گردانیم. (1)
در فارسی «طبع» را «چاپ» مینامند و میگویند : چاپ کرد ، و از آنسوی «چاپیدن» را در معنی تاراج یا تاخت و تاز میآورند ، که این خود نمونهای از درهمی زبان میباشد. باید دانست که چاپیدن بمعنی تاراج یا تاخت و تاز ترکیست و ما چون در فارسی نیازی بآن نمیداریم باید بیکبار بکنار گزاریم ، و از آنسوی چون بواژهی چاپ (بمعنی طبع) نیاز بسیار میداریم باید از آن جداشدهها بیاوریم : «چاپید ، میچاپد ، چاپنده ، چاپیده شده». در آن حال بجای مطبوع یا مطبوعات نیز «چاپاک» و «چاپاکها» توانیم آورد.
پابرگیها :
1ـ سوزاناک : در شمارهی چهارم پرچم کلمهی سوزاک را نادرست و بجای آن «سوزاناک» را درست دانسته بودید. در دزفول این کلمه را بِهمان صورت که شما بکار خواهید برد بکار میبرند. اهواز شریف نجفی (پرچم نیمه ماهه :242)
🔶 عنوانهای پوچ یا مایهی ننگ
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی چهار از پنج
در شمارهی دوم سال دوم فراهانی نام خوانندهای در این زمینه چنین مینویسد :
«در قسمت القاب خارجی (خان و میرزا و غیرها) و الغای آن لزوماً مینگارد : این پیشنهادی كه فرمودهاید عملی نیست. جز آنكه القابی بلغت پارسی پیدا نموده بجای آنها بگذاریم و درین صورت میتوان امیدوار بعملی شدن پیشنهاد مزبور گردید و الا خیر. مثلاً كلمهی (شت ـ اشو ـ تیمسار ـ راد) بد نیست و البته آن وجود محترم بیشتر و بهتر لغاتی سراغ داشته در صورت مقتضی بنگارش و تعیین موارد استعمال هر یك (كه كدام بجای آقا و كدام بجای خان و كدام بجای شیخ یا حضرت یا جناب است) اقدام خواهند فرمود».
پیمان بدینسان پاسخ میدهد :
«در زمینهی لقب ما با شما هماندیشه و همداستان نیستیم. زیرا اینگونه لقبها چه بفارسی و چه بعربی یا زبان دیگر جز همدیگر را دست انداختن و بریش یكدیگر خندیدن نیست. آن دو مردی كه بهمدیگر میرسند و پیاپی لقبهای حضرت عالی و جناب مستطاب عالی و مانند اینها را بر زبان میرانند كاش بجای همهی آنها یك جو مهر داشتند و دلشان با یكدیگر پاك بود. اگر مردم سادهوار یكدیگر را آقای فلان بخوانند چه عیبی در كار خواهد بود؟! مگر بزرگی و ارجمندی و یا والاتباری با این كلمههای پوچ است؟! كار این لقبها درست مانند آنست كه در زمانهای پیشین كسانی از طلبه بجای دانش بیشتر عمامهی خود را بزرگتر میساختند و با این حال همیشه رسوا بودند و همه كس ایشان را به بیسوادی میشناخت. كنون این عنوانهای پوچ هم یك خروارش ارزش یك جو شرافت و سرفرازی را ندارد».
در شمارهی چهارم سال دوم نیز پیمان به خردهگیری دیگری پاسخی میدهد که چون به زمینهی این گفتار بستگی دارد در زیر میآید :
«خردهگيري پايين از قم رسيده كه نخست آن را آورده سپس بپاسخ ميپردازيم :
دربارهي القاب و عنوانها كه پاسخ فراهاني را داده بوديد و همچنين در شمارههاي سال اول نوشته بوديد كه ما از حضرت و جناب پرهيز داريم و بيزاريم اگر مردم يكديگر را آقا بخوانند چه عيب دارد؟ ما بشما ميگوييم استعمال القاب و عنوان اگر بد است بايد بهيچ كس و هيچ گونه از او استعمال نشود مگر آقا عنوان نيست؟ جناب و حضرت با آقا چه تفاوتي دارند؟ هر سه عنوانند. ديگر اينكه بسياري از اين لقبها دلالت بر معاني دارند چون شيخ و سيد و ملا (در استعمال ايرانيها) مثلاً اگر بكسي بگويند شيخ حسن و ملاحسين دانسته ميشود كه اينها دانشمند و اهل علمند و همچنين اگر بگويند سيد جعفر دانسته ميشود كه او را با پيغمبر خويشاوندي است. ما چون شما را سيد احمد ميخوانند دانستيم كه با پيغمبر خويشي داريد گذشته از اينها اگر خود شما در خيابان درميان انبوه مردم ايستاده باشيد و كسي از دور بآواز بلند شما را احمد بخواند آيا شما دغدغه بر خود راه نميدهيد خجل نميشويد؟ باكتان نميشود؟
دستور پيغمبر ماست كه نام مردم را نيك ببريد تا دوستي شما در دل آنها جايگزين شود. ...
قم ـ عليرضا خداپرست
ميگويیم در لقب و عنوان ما به «آقا» هم پايبندي نداريم : زيرا براي آن نيز جهت خردپسندي پيدا نميكنيم. «آقا» در تركي بمعني برادر بزرگتر بوده چنانكه «اَيني» برادر كوچكتر را ميگفتهاند. امروز هم اگر كسي كلمه را بآن معني بكار برد چون مهرباني و نوازش را نشان ميدهد ميتوان عذري براي او انديشيد. ولي كنون در فارسي آن را بجاي كلمهي «خواجه» بكار ميبرند و مقصود بندگي نمودن و فروتني نشان دادن ميباشد و اينست كه جهت خردپسندي ندارد.
اگر نام براي نشان دادن «نامدار» ميباشد ديگر اين پيرايههاي بيجا براي چيست؟!
اين مثل را در جاي ديگري ياد كردهايم و در اينجا تكرار ميكنيم : در تبريز سياهي بلال نام تن ستبر و بالاي بلندي داشت و كارش ويلگردي و بيكاري بود و چون هرچه كهنهپاره از مزبلهها پيدا ميكرد بدور پاهاي خود ميپيچيد و بدينسان هر پايش چندان بزرگ و سنگين ميشد كه ناگزير بود آنها را بر زمين بكشد و راه را بسيار آهسته بپيمايد بهمين جهت مردم او را ديوانهاش ميشمردند.
ولي من ميپرسم : آيا چه فرقي ميانهي او و كساني هست كه هرچه كلمهي پوچ و بيمغز پيدا ميكنند بر پس و پيش نامهاي خود ميافزايند؟ اگر كار بيهوده كردن نشان ديوانگي است پس چرا ما آن كساني را كه دربند عنوانهاي پوچ ميباشند و ارج و بهايي بآنها ميدهند سبكمغز كوتاهخرد نپنداريم؟!
🔸 (گفتارهایی از مهنامهی پیمان) - تکهی چهار از پنج
در شمارهی دوم سال دوم فراهانی نام خوانندهای در این زمینه چنین مینویسد :
«در قسمت القاب خارجی (خان و میرزا و غیرها) و الغای آن لزوماً مینگارد : این پیشنهادی كه فرمودهاید عملی نیست. جز آنكه القابی بلغت پارسی پیدا نموده بجای آنها بگذاریم و درین صورت میتوان امیدوار بعملی شدن پیشنهاد مزبور گردید و الا خیر. مثلاً كلمهی (شت ـ اشو ـ تیمسار ـ راد) بد نیست و البته آن وجود محترم بیشتر و بهتر لغاتی سراغ داشته در صورت مقتضی بنگارش و تعیین موارد استعمال هر یك (كه كدام بجای آقا و كدام بجای خان و كدام بجای شیخ یا حضرت یا جناب است) اقدام خواهند فرمود».
پیمان بدینسان پاسخ میدهد :
«در زمینهی لقب ما با شما هماندیشه و همداستان نیستیم. زیرا اینگونه لقبها چه بفارسی و چه بعربی یا زبان دیگر جز همدیگر را دست انداختن و بریش یكدیگر خندیدن نیست. آن دو مردی كه بهمدیگر میرسند و پیاپی لقبهای حضرت عالی و جناب مستطاب عالی و مانند اینها را بر زبان میرانند كاش بجای همهی آنها یك جو مهر داشتند و دلشان با یكدیگر پاك بود. اگر مردم سادهوار یكدیگر را آقای فلان بخوانند چه عیبی در كار خواهد بود؟! مگر بزرگی و ارجمندی و یا والاتباری با این كلمههای پوچ است؟! كار این لقبها درست مانند آنست كه در زمانهای پیشین كسانی از طلبه بجای دانش بیشتر عمامهی خود را بزرگتر میساختند و با این حال همیشه رسوا بودند و همه كس ایشان را به بیسوادی میشناخت. كنون این عنوانهای پوچ هم یك خروارش ارزش یك جو شرافت و سرفرازی را ندارد».
در شمارهی چهارم سال دوم نیز پیمان به خردهگیری دیگری پاسخی میدهد که چون به زمینهی این گفتار بستگی دارد در زیر میآید :
«خردهگيري پايين از قم رسيده كه نخست آن را آورده سپس بپاسخ ميپردازيم :
دربارهي القاب و عنوانها كه پاسخ فراهاني را داده بوديد و همچنين در شمارههاي سال اول نوشته بوديد كه ما از حضرت و جناب پرهيز داريم و بيزاريم اگر مردم يكديگر را آقا بخوانند چه عيب دارد؟ ما بشما ميگوييم استعمال القاب و عنوان اگر بد است بايد بهيچ كس و هيچ گونه از او استعمال نشود مگر آقا عنوان نيست؟ جناب و حضرت با آقا چه تفاوتي دارند؟ هر سه عنوانند. ديگر اينكه بسياري از اين لقبها دلالت بر معاني دارند چون شيخ و سيد و ملا (در استعمال ايرانيها) مثلاً اگر بكسي بگويند شيخ حسن و ملاحسين دانسته ميشود كه اينها دانشمند و اهل علمند و همچنين اگر بگويند سيد جعفر دانسته ميشود كه او را با پيغمبر خويشاوندي است. ما چون شما را سيد احمد ميخوانند دانستيم كه با پيغمبر خويشي داريد گذشته از اينها اگر خود شما در خيابان درميان انبوه مردم ايستاده باشيد و كسي از دور بآواز بلند شما را احمد بخواند آيا شما دغدغه بر خود راه نميدهيد خجل نميشويد؟ باكتان نميشود؟
دستور پيغمبر ماست كه نام مردم را نيك ببريد تا دوستي شما در دل آنها جايگزين شود. ...
قم ـ عليرضا خداپرست
ميگويیم در لقب و عنوان ما به «آقا» هم پايبندي نداريم : زيرا براي آن نيز جهت خردپسندي پيدا نميكنيم. «آقا» در تركي بمعني برادر بزرگتر بوده چنانكه «اَيني» برادر كوچكتر را ميگفتهاند. امروز هم اگر كسي كلمه را بآن معني بكار برد چون مهرباني و نوازش را نشان ميدهد ميتوان عذري براي او انديشيد. ولي كنون در فارسي آن را بجاي كلمهي «خواجه» بكار ميبرند و مقصود بندگي نمودن و فروتني نشان دادن ميباشد و اينست كه جهت خردپسندي ندارد.
اگر نام براي نشان دادن «نامدار» ميباشد ديگر اين پيرايههاي بيجا براي چيست؟!
اين مثل را در جاي ديگري ياد كردهايم و در اينجا تكرار ميكنيم : در تبريز سياهي بلال نام تن ستبر و بالاي بلندي داشت و كارش ويلگردي و بيكاري بود و چون هرچه كهنهپاره از مزبلهها پيدا ميكرد بدور پاهاي خود ميپيچيد و بدينسان هر پايش چندان بزرگ و سنگين ميشد كه ناگزير بود آنها را بر زمين بكشد و راه را بسيار آهسته بپيمايد بهمين جهت مردم او را ديوانهاش ميشمردند.
ولي من ميپرسم : آيا چه فرقي ميانهي او و كساني هست كه هرچه كلمهي پوچ و بيمغز پيدا ميكنند بر پس و پيش نامهاي خود ميافزايند؟ اگر كار بيهوده كردن نشان ديوانگي است پس چرا ما آن كساني را كه دربند عنوانهاي پوچ ميباشند و ارج و بهايي بآنها ميدهند سبكمغز كوتاهخرد نپنداريم؟!