پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمه‌ماهه : 255
🔸 واژه‌ای که نیازمندیم

آقای رضای فرزانه از شهرکرد می‌نویسد : «در بیشتر جاها کلمه‌ی «کناس» را بمعنی خسیس بکار می‌برند آیا میتوان آن را در نوشته‌ها بکار برد؟!.»

میگوییم : در آذربایجان نیز «کنس» که گونه‌ی دیگر واژه است در همان معنی بکار میرود. پس میتوان گفت که یک واژه‌ی شناخته‌ی فارسیست و در نوشته‌ها نیز توان بکار برد. ما خود آن را پذیرفته پس از این بکار خواهیم برد.
🔶 11ـ نكوخوییها ، بدخوییها - چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید كرد؟..
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان) - تکه‌ی یک از شش

كسانی می‌پرسند : برای چه در پیمان گفتگو از نكوخوییها و بدخوییها نمی‌داریم؟.. پاره‌ای نیز گفتارها در این زمینه می‌نگارند و از ما چاپ آنها را خواستار می‌گردند. اینان مقصود ما را درنیافته‌اند و چنین می‌پندارند ما بسرِ خود راهی را می‌پیماییم و آزادانه به هر سویی می‌توانیم پیچید.

پیمان برای آن نیست هر سخنی را خوش داشتیم بنگاریم و یا درپی خشنودی این و آن باشیم. ما «بنام خدا» این راه را پیش گرفتیم و در هر كاری تا به نتیجه‌ی روشنی امیدوار نباشیم و خرسندی خدا را درنیابیم آن گام را برنمی‌داریم و هر گامی را كه برداشتیم هرگز بازپس نمی‌گردیم.

در این زمینه هم : نكوخویی بنیاد می‌خواهد. كسانی كه بمردم یاد نكوخویی می‌دهند نخست باید دین روشنی بایشان بیاموزند و از پندارها سبكبارشان گردانند. دوم آیین خردمندانه‌ای از بَهرِ زندگی برپا كنند. سوم دلها را از زنگ بدآموزیها و پراكنده‌گوییها پاك سازند. پس از اینهاست كه گفتگو از نكوخویی و زشتخویی نمایند و سودی از آن امیدوار باشند.

در ایران مكرر گفتگو از این زمینه‌ها نشده؟.. چه فراوان سخن كه در این زمینه رانده گردیده. هزارها كتاب تألیف یافته. همیشه هزاران واعظ گوشها را پر می‌كرده. كنون نیز آنهمه نگارشها می‌شود. هر شاگرد دبیرستانی دم از پیشوایی می‌زند. هر پینه‌دوزی صد جمله‌ی حكمت‌آمیز ازبر می‌داند. پس از چیست كه باز توده‌ی انبوه گرفتار پستیها می‌باشند؟!.

آیا نه از آنست كه چون دین و آیین درستی درمیان نبوده و دلها همه زنگ بدآموزیها و پراكنده‌گوییها داشته از گفتن سودی بدست نیامده؟! كنون هم ما هرچه بگوییم پهلوی گفته‌های دیگران خواهد خوابید؟!

بدتر از همه پراكنده‌گوییهاست. من گزند آن را با مثالی روشن گردانم :

اگر سه تن بر سر چهارراهی ایستاده باشند و در این میان دسته‌ای از روستاییان از راهی رسیده براه دیگری روانه شوند و آن سه تن یكی دست راست را نشان داده آواز دهد : «ای راهروان راه اینست.» دیگری دست چپ را نشان داده داد زند : «ای برادران راه اینست.» سومی فریاد برآورد : «ای روستاییان شما راه را در پشت سر گزارده‌اید بازگردید.» آیا آن روستاییان چه حالی را پیدا می‌كنند؟.. نه اینست كه گیج شده درمی‌مانند و چه‌بسا كه پراكنده شوند و هر چند تنی راه دیگری را گیرند و هر كدام در راهی كه می‌رود دلگرمی نداشته پس از پیمودن مقداری دوباره بازگردد.

اینست نتیجه‌ی پراكنده‌گویی! كودكی اگر پدرش دستورهایی دهد و مادرش وارونه‌ی آنها را بگوید بیگمان هیچ یك را فرانخواهد گرفت و بچه‌ای كج و خیره‌سر بار خواهد آمد و یا آنچه را كه با دلخواه خود سازگار است یاد گرفته بر پستیها و زشتكاریها هرچه دلیرتر خواهد گردید.

پس چه می‌خواهید از توده‌ای كه ده گونه كیشی در آن رواج گرفته و از قرنها هر زبان‌آوری كه برخاسته سخنانی بنام پند و دستور زندگانی بهم بافته میانه‌ی مردم رواج داده؟! از چنین توده‌ای چه نیكوخویی را امید توان داشت؟!

كسانی از خوشبختی ایران می‌شمارند كه هزاران گوینده و نویسنده از این كشور برخاسته. چه دانند كه مایه‌ی بدبختی ایرانیان همانان بوده‌اند. چه بدبختی بالاتر از این كه در سایه‌ی پراكنده‌گوییها مردم را گیج و آواره گردانیده‌اند؟! چه بدبختی بالاتر از این كه راه پیشرفت و فیروزی را بروی این توده‌ی گرانمایه بسته ساخته‌اند؟!

ایران دینش اسلام بوده. این دین می‌گوید : باید كار كرد و روزی دریافت ، از گوشه‌گیری و بیكاری دوری گزید ، زیر بار ستم نرفت ، با دشمنان جنگ كرد و بر آنان چیرگی یافت ، همیشه دهنده بود نه گیرنده. در برابر اینها كسانی برخاسته چنین دستور داده‌اند : نباید در اندیشه‌ی زندگی بود و پی كاری رفت ، یك لقمه از هر راهی بدست آمد بآن خرسند بوده در گوشه‌ی خانقاه یا در کنج خرابات بیاسود ، فروتنی و ستمكشی را شیوه‌ی خود ساخت ، گدایی را عار ندانست ، بجای جنگ با دشمن با خویشتن جنگ نمود ، همیشه گیرنده بود نه دهنده.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 18ـ سفر خوزستان (تکه‌ی یک از دو)

در همان روزها در تهران کابینه افتاد. و این بار خود سردار‌سپه وزیر جنگ ، سروزیری را پذیرفته کابینه پدید آورده بود. وزیر عدلیه معاضدالسلطنه و معاون ، آقامیرزاعلی قمی شده بودند. من از این آگاهی خشنود نگردیدم. زیرا این وزیر و معاون هیچ یکی با من آشنایی نمی‌داشت و من گمان بردم که در زنجان همچنان بازخواهم ماند. لیکن این گمان وارونه درآمد و در همان روزها دیدم نامه‌ای ویژه از معاون رسید ، بدینسان :

«... چون دولت حاضره چشم خود را فقط بمصالح حقیقی ملت دوخته و حتی‌الامکان مصمم است که در عوض کاغذبازی اصلاحات مهمه‌ی اساسی بنماید ، وزارت عدلیه هم در نظر دارد که در عربستان[خوزستان] که از نظر سیاسی موقعیت مهم دارد و محکمه‌ی آن باید از اشخاص وطن‌پرست ممیزِ باتقوا حتماً تشکیل شود ، چون اینجانب بجنابعالی دارای حسن نظر هستم و مطمئنم که وظیفه‌ی وطن‌پرستی ، شما را بخیلی از متاعب تشویق می‌نماید ، اینست که بطور خصوصی از شما خواهش می‌کنم این محل را اختیار کنید. تفاوت حقوق هم بشما داده می‌شود. خواهش دارم خیلی زود جواب بدهید که تکلیف معلوم شود».

من ندانستم این معاون چه آشنایی با من داشته. به هر حال بی‌آنکه بکسی بگویم پاسخ دادم : نظر وزارت عدلیه را می‌پذیرم. ولی باید برای پیشرفت کار پیشنهادهایی کنم و اختیاراتی بگیرم. اگر این شرط پذیرفتنیست بحرکت آماده‌ام. این نامه را فرستادم و سه چهار روز نگذشت که چند تلگراف پیاپی رسید که : «حرکت کنید».

با همه‌ی زمستان و سختی ، خانه را بهم زده اتومبیلی گرفته روز یکم دی‌ماه روانه شدیم (همان روزی که پارسال از تهران روانه‌ی زنجان شده بودم). فردا که بوزارت عدلیه رفتم وزیر با خوشرویی بسیار پذیرفت. گفت : «با شما مذاکرات بسیار می‌دارم. ولی شبها باید بیایید». چون بیرون آمدم ، گفتند : «این وزیر شبها هم می‌آید». شب که رفتم وزیر بسخن پرداخت و چنین گفت : «آقای رئیس‌الوزراء در نظر دارد که در خوزستان نفوذ دولت را برپا گرداند. ولی موانع سیاسی هست که دولت نمی‌خواهد بآنجا قشون فرستاده شود. عجالتاً تصمیم گرفته شده که بوسیله‌ی عدلیه و قانون ، دولت اقتداری نشان دهد که رعایا را جلب نظر کند و از نومیدی خلاص گرداند. شما را می‌فرستیم که عدلیه‌ی مقتدری در آنجا برپا گردانید و قانون را در همه جا مجری سازید. دولت همه‌گونه پشتیبانی بشما خواهد کرد». سپس گفت : «من شما را نمی‌شناختم. با کسانی شور کردم. آنها شما را می‌شناختند و همه‌شان عقیده دارند که این کار از دست شما برمی‌آید. کارهای شما را در زنجان با من گفتند. من شنیده‌ام شما عربی و انگلیسی را خوب می‌دانید. اینها نیز در این کار دخالت خواهند داشت».

گفتم : درباره‌ی خوزستان و سختی گرمای آنجا بمن سخنان بسیاری گفته‌اند ولی من بآنها پروا نمی‌کنم. باآنکه از مردم سردسیر هستم از رفتن بجای گرمسیر بازنمی‌ایستم. من خود در جستجوی کارهای سختی هستم که انجام دهم ولی اگر خواسته می‌شود کاری پیش رود باید وزارتخانه پیشنهادهایی که خواهم داشت بپذیرد.

گفت : «شما پیشنهادهاتان بنویسید و فرداشب بیاورید. من با آقای رئیس‌الوزراء هم گفتگو خواهم کرد».

فردا من پیشنهادهای خود را بدینسان نوشتم :

1) بدایت خوزستان با بدایت تهران هم‌مرتبه گرفته شود و بمن حقوق ریاست تهران «که دو برابر می‌بود» داده شود.

2) مدعی‌العموم را من خودم انتخاب کنم ، و هر زمان که مقتضی دیدم برداشته شود با پیشنهاد من فوری بردارند.

3) اختیار تشکیلات عدلیه از هر باره در دست من باشد.

4) از دولت هر مساعدتی خواستم مضایقه نرود.

شب چون رفتم و نوشته‌ی خود را دادم گفت : «اینها را می‌پذیریم. بلکه بشما اختیار خواهیم داد که با رؤسای عشایر ملاقاتها کنید. اختیار خواهیم داد که با کابینه‌ی رئیس‌الوزراء مکاتبه‌ی مستقیم داشته باشید و درباره‌ی اوضاع خوزستان هر نظری داشته باشید بنویسید. من شما را بآقای صوراسرافیل رئیس کابینه‌ی ریاست وزراء معرفی کرده‌ام. او خودش هم شما را می‌شناخت. فردا بروید و او را ببینید و او صحبتهایی خواهد کرد».

فردا بدیدن آقای صور رفتم. این مرد نیک که مهربانی و فروتنی را از نهاد خود می‌دارد با من مهربانی بسیار نمود. گفتنیها گفته شد. یکی از «تصمیمهای» دولت این شده بود که نام «عربستان» برافتد و از آن پس ، این گوشه‌ی ایران جز بنام کهن خود «خوزستان» خوانده نشود. وزارت عدلیه بمن «ابلاغ» کرد که «مارکهای عدلیه را تغییر دهید». من کاغذهایی با مارک خوزستان بچاپ رسانیده بودم. روی یکی از آنها پاسخ دادم.
معاضدالسلطنه
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
کوشاد تلگرام : چنانکه پیشتر گفته‌ایم گفتگو از هر دانشی را باید بدست دانشوران آن سپارد و دخالت نکرد. از اینرو درباره‌ی خود بیماری کوید 19 نیز ما تاکنون به سخنی برنخاستیم.
چون این بیماری ناشناخته بود ، در آغاز دانشوران این رشته سرگردان بودند و سخنان ضد هم گفتند. لیکن در چند زمینه مانند فاصله گرفتن از یکدیگر یا ماسک زدن و شستن دست با صابون و گندزداها همداستان بوده‌اند.
گرچه مردم بسیاری به هشدارها بی‌پرواییها کرده‌ و می‌کنند که به مرگ هم‌میهنانمان می‌انجامد ولی از مسئولان نیز کوتاهی‌های فراوانی دیده شده که باید در جای دیگری به آن پرداخت.
جای افسوسست که در 5 ماه گذشته یک آموزش سنجیده و بی‌کاستی به مردم داده نشده. «صدا و سیما» که ستون اصلی چنین آموزشهایی است نیز تکلیف خود را نمی‌دانست و با شعار «کرونا را شکست می‌دهیم» می‌پنداشت با این بیماری تواند جنگید.
کلیپ بالا را هلال احمر ساخته و می‌توان آن را یک آموزش درستی شمارد. از اینگونه آموزشهاست که می‌توان نتیجه‌ی درستی انتظار داشت.
اینست ما نیز به پراکندن آن در این کانال برخاستیم.
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمه‌ماهه : 256
🔸 یادآوری

آقای کسروی :
در شماره‌ی ششم مجله‌ی پرچم صفحه‌ی آخر سطر دهم کلمه‌ی تسخیری را بمعنی کار بی‌مزد بکار برده بودید چون شما تا می‌توانید واژه‌های پارسی را بجای واژه‌های عربی بکار می‌برید ، از این جهت واژه‌ی بیگاری را بجای تسخیری و بیگار را بجای مسخر پیشنهاد میکنم. مثلاً باید گفت وکالت بیگاری و وکیل بیگار. برهان قاطع هم بیگاری را بهمین معنی دانسته است در خراسان این مثل مشهور است که بیگاری به از بیکاری است یعنی کار اگرچه بی‌مزد باشد به از بیکاری است. در خراسان ده‌نشینان باید کارهایی بی‌مزد برای صاحب ده انجام دهند از قبیل آوردن بوته از بیابان برای سوخت مالک. نام این گونه کارها را بیگاری میگویند و نیز در خراسان بای دادن بمعنی باختن و مفت از دست دادن است.
ایران خراسانی

پرچم : از این یادآوری دوشیزه ایران بانو خشنود و سپاسگزاریم. ولی باید در پیرامون کلمه سخن رانده این بدانیم که آیا یک واژه است و یا «بی» در سر آن پیشوند است و در این حال آیا «گار» به چه معنی است. در جای دیگری از این زمینه سخن خواهیم راند.
🔶 11ـ نكوخوییها ، بدخوییها - چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید كرد؟..
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان) - تکه‌ی دو از شش

هنوز اینها چیزهای خُردی می‌باشد. بدآموزیهایی است كه باید آنها را «زهر كشنده» نام دهیم. پیشرفت هر توده‌ای بسته بر كوشش و كاردانی آنان می‌باشد. ولی در ایران صدها بدنهادان پیدا شده‌اند كه بمردم درس جبریگری می‌آموخته‌اند و این پندار را چنان در مغزها جا داده‌اند كه امروز هم مردم بهنگام هر پیشامد دشواری دست بدان پندار زده خود را از كوشش و چاره‌جویی آسوده می‌گردانند.

ایرانیان از هوشیارترین و شایسته‌ترین توده‌های شرقی می‌باشند ولی من بارها آزمودم كه بسیاری از ایشان در چهل‌سالگی و پس از آن گیج‌سر می‌گردند و خرد خود را می‌بازند و باعث آن را جز آلودگی بكیشها و دستورهای پراكنده نمی‌شناسم. دلیل این سخن آنكه بیسوادان یا آنانكه درپی كار و پیشه بوده كمتر كتاب می‌خوانند ، از این گیج‌سری و درماندگی آسوده‌اند و در آنان خویهای ستوده را بیشتر می‌توان یافت.

گزارش سی سال اخیر ایران در پیش چشم ماست. تا دوازده و سیزده سال پیش كه جنبشهای مشروطه‌خواهی و آزادی در كار بود چون نیك بسنجیم بیشتر نیكیها و سرفرازیها ازآنِ بازرگانان و بازاریان و برزگران می‌باشد كه بآیین مسلمانی بار آمده كمتر سر و كار با كتابها دارند. از آنسوی بیشتر پستیها و ننگین‌كاریها ازآنِ دانشوران و ادیبان است كه شاید هر یكی صد كتاب بیشتر خوانده‌اند.

در سال 1287 كه محمدعلی‌میرزا نقشه‌ی برانداختن مجلس را می‌كشید در آن هنگام همه‌ی «ادبا و فضلا» از هر سوی در تهران گرد آمده در مجلس نمایندگی داشتند و یا به روزنامه‌نویسی و كارهای دیگری می‌پرداختند. از دو سال پیش همه‌ی اینان لاف جانسپاری در راه مشروطه می‌زدند ولی چون روز آزمایش رسید بجز چند تن كه مردانگی نمودند دیگران جز مایه‌ی رسوایی نبودند. از آنسوی توده‌ی كم‌سواد چه در تهران و چه در تبریز جانبازی و مردانگی دریغ نساختند.


فلان نماینده یا بهمان روزنامه‌نویس پس از دو سال خودستایی و لاف‌زنی چون غرش توپ برخاست در كنجی نهان گردیده و شبانه خود را بسفارتی رسانیده و پس از چند روزی از محمدعلی‌میرزا خرج راه گرفته بهمراهی غلامِ سفارت از ایران بیرون رفت و تا در ایران كشاكش برپا بود او در استانبول و دیگر شهرها سورچرانی كرد. ولی یارمحمدخان كرمانشاهی كه یك ایرانی گمنام بیسوادی بیش نبود و چنانكه می‌گویند سالها سبزه‌فروشی می‌كرده در این هنگام چون فریادهای مجلس را شنید خونش بجوش آمده همراه برادر خویش آهنگ تهران نمودند و چون در قم داستان بمباردمان و ویرانی مجلس را دانستند اسب و ابزار خود را فروخته از راه نهانی خود را بتبریز رسانیده در همه‌ی آن جانبازیها و مردانگیها با تبریزیان همدست و همگام شدند.

آیا این تفاوت از كجا برخاسته؟! اگر این از پراكنده‌گوییهای كتابها نیست پس از چیست؟!..

پابرگی از ویراینده :
1ـ سبزه = کشمش سبز ، کشمش سایه‌خشک ـ و
مجلس شورای ملی
محمدعلی‌میرزا
یارمحمدخان کرمانشاهی
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 18ـ سفر خوزستان (تکه‌ی دو از دو)

کار من پایان پذیرفته بود. ولی باز شبها بدیدن وزیر می‌رفتم و سخنانی از همه جا بمیان می‌آمد. شبی گفت : «شما باید بروید. ولی آقای رئیس‌الوزراء خواسته خودش شما را ببیند. فردا بیایید به هیئت (1) ». فردا من به «هیئت» رفتم. معاضدالسلطنه نیامده بود. صوراسرافیل و سلیمان‌میرزا برخاستند که مرا به اتاق رئیس‌الوزراء ببرند ، روی پله‌ها دیدیم پایین می‌آید. همانجا ایستاد و ما را پذیرفت. نخست بار بود که من سردارسپه را می‌دیدم. با آواز آهسته و آرام سخنانی گفت در این زمینه : «دولت شما را می‌فرستد که در خوزستان عدلیه‌ی آبرومندی برپا کنید. در آنور شط‌العرب عدلیه‌ی انگلیسهاست. شما باید عدلیه‌ای تأسیس کنید که جوابده آن باشد».

از آنجا بازگشتیم. فردا از عدلیه پول و نوشته‌ها که می‌بایست ، گرفته بوزیر و دیگران بدرود گفتم. ولی چون زمستان سخت می‌بود اتومبیلی برای سفر پیدا نکردیم. ده روز هرچه کوشیدیم نتیجه نداد و سرانجام ناچار شدیم با پست برویم. از تهران تا قزوین که با اتومبیل بود سختی کم دیدیم ولی از قزوین تا کرمانشاهان که با گاری می‌بود سختیهایی بیش از اندازه کشیده آن راه را ده‌روزه پیمودیم.

از کرمانشاه می‌بایست مدعی‌العموم را همراه برداریم. سه روز در آنجا ماندیم. مایه‌ی خشنودی من بود که دوست ما خلیلی در اینجا می‌زیست. باینجا «تبعید» شده بود. سه روز باهم بخوشی گذرانیدیم.
پس از سه روز با مدعی‌العموم و خانواده‌اش که بیش از ده تن می‌بودند راه افتادیم و تا بغداد باهم رفتیم. (2) در بغداد من خانواده‌ی خود را بآنان سپرده بتنهایی پیش افتادم. در بصره که شب رسیده بودم به کنسولخانه رفتم. آقای کنسول میرزاحسن‌خان نصرت‌الوزاره (3) که از آزادیخواهان کهن ایران می‌بوده و با من در تهران دوستی پیدا کرده بود میزبانی و پذیرایی گرمی کرد. شب بر سر سفره سخن از این پیش آمد که من «لقبی» نداشته‌ام. من بیاد قصیده‌ای افتادم که آقای بدیع درباره‌ی لقب گفته بوده و من آنها را ده پانزده سال پیش در حبل‌المتین (4) خوانده بودم. چند بیتی که یادم بود خواندم :

شکر خدا در ایران از همت بزرگان نعمت شده فراوان القاب بی‌شماره
آن یک جفنگ حضرت این یک دبنگ خاقان آن مهمل‌الصداره ، این معطل‌الوزاره

بازمانده‌ی قصیده را خود بدیع خواند و بسیار خوش بود.

بامدادان که برخاستیم گفتم : من باید بسوی ایران بگذرم. آقای بدیع گفت : ولی امروز یکشنبه است و کنسولخانه‌ی انگلیس بسته است. شما ناچارید بمانید فردا پاسپورت خود را به ویزا رسانید و بروید ، و چون دید من ناخشنود شدم گفت : «بهتر است شما را با خان‌بهادر آشنا گردانم. اتومبیل دم در است بنشینید و بروید و ایشان را ببینید. شاید پاسپورت را هم ایشان بتوانند به ویزا رسانند».

از نام «خان‌بهادر» من چنان پنداشتم که یک مرد هندی را خواهم دید ، و در شگفت شدم که چون از در بدرون رفتم مردی را دیدم با رخت ایرانی و قیافه‌ی ایرانی ، یک سرهنگ ایرانی را با چند تن دیگر در نزد او دیدم. چون سلام دادم نشستم. خان‌بهادر با چنان مهربانی حالپرسی کرد که تو گفتیی سالها باهم دوست می‌بوده‌ایم. من داستان ویزا را گفتم. پاسپورت را گرفت و با تلفن با کنسول انگلیس گفتگو کرد و آن را برای ویزا فرستاد. سپس پرسید : «بعربستان چرا می‌روید؟!». گفتم : «رئیس عدلیه‌ی خوزستانم». سرهنگ را نشان داده گفت : «پس این آقا هم رئیس قشون خوزستانست. با ایشان آشنا شوید». دانسته شد سرهنگ باقرخان رئیس آن دسته‌ی کوچکی از سپاهست که در شوشتر می‌باشند. باهم آشنا گردیدیم. گفت : «من با کشتی مخصوص حاجی رئیس آمده‌ام و عصر خواهم بازگشت. شما هم با ما باشید». گفتم : باکی نیست. برخاست رفت که هنگام عصر باهم راه افتیم. پس از رفتن او خان‌بهادر بسخن پرداخته گفت : «من امیدوارم با شما دوست خواهم شد. آقای سرهنگ میانه‌اش با حکمران عربستان بهم خورده. اکنون شما اگر با او بروید شاید حکمران بدش بیاید و با عدلیه بدرفتاری آغاز کند. بهتر است شما خودتان بروید». من دیدم پند دلسوزانه‌ایست. بسرهنگ تلفن کرده آگاهی دادم که من چون شتاب می‌دارم تا عصر نخواهم ماند ، و همان هنگام به خان‌بهادر و همچنان بآقای نصرت‌‌الوزاره در کنسولخانه بدرود گفته راه افتادم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ هیئت وزیران
2ـ پیشتر گفتیم که برخی راهها که آن زمان رواج داشته امروز برای ما شگفت می‌نماید. یکی از آنها راه سفر به خوزستان بوده. در اینجا دیده می‌شود که بجای آنکه از لرستان گذشته به خوزستان بروند راه امن و هموار آن بوده که نخست به بغداد و از آنجا به بصره و از بصره به خوزستان بروند.
3ـ اصل : (بغلط) بدیع‌الوزاره. نخست بار آقای محمد امینی این لغزش را یادآوری کرده‌اند. میرزاحسن‌خان در شعر خود را بدیع می‌نامیده ولی لقب خودش نصرت‌الوزاره بوده. ما در متن ، درست آن را آوردیم.
4ـ روزنامه‌ی حبل‌المتین